Yeni araşdırmaya görə, bağırsaq mikrobiotasının inkişafı vaxtından əvvəl dayanmış uşaqlarda 1-ci tip diabetin yaranma riski təxminən üç dəfə yüksək ola bilər.

Azmedinfo.az xəbər verir ki, tədqiqatın nəticələri "Nature Metabolism" jurnalında dərc olunub.

Genetik amillərin insanda 1-ci tip diabetin yaranma riskinin təxminən yarısını izah etdiyi düşünülür. Riskin qalan hissəsini müəyyən edən amilləri aşkar etmək isə daha mürəkkəbdir. Tədqiqatçılar artıq müəyyən ediblər ki, genetik riski yüksək olan azyaşlı uşaqlarda xəstəliyin yaranmasına təsir edə biləcək amillərdən biri bağırsaqlarda çoxalan bakteriyalardır.

Bağırsaq mikrobiotasının inkişafı erkən mərhələdə dayanmış uşaqlarda 1-ci tip diabetin və ya bu xəstəlikdən əvvəl baş verən immun sisteminin hücumunun yaranma riski bağırsaq mikrobiotası inkişaf etməyə davam edən uşaqlarla müqayisədə təxminən üç dəfə yüksək olub.

Tədqiqatçılar bu fərqi yalnız eyni uşaqlardan dəfələrlə nümunələr götürdükləri üçün aşkar edə biliblər. Onların fikrincə, yalnız bir dəfə aparılan analiz, böyük ehtimalla, bu fərqi üzə çıxarmazdı.

Araşdırmaya Massaçusets Ümumi Brigham Xəstəxanasının, Massaçusets Texnologiya İnstitutu və Harvard Universitetinin nəzdindəki Broad İnstitutunun, eləcə də Harvard T.H. Çan İctimai Səhiyyə Məktəbinin tədqiqatçıları rəhbərlik ediblər.

Bu, müşahidə xarakterli araşdırmadır. Buna görə də tədqiqat müəyyən bir xüsusiyyətlə xəstəlik riski arasında əlaqəni göstərə bilər, lakin bakteriyaların birbaşa xəstəliyə səbəb olduğunu sübut etmir. Bundan əlavə, araşdırmada iştirak edən bütün uşaqların genetik xüsusiyyətləri onların 1-ci tip diabetə tutulma ehtimalının yüksək olduğunu göstərirdi.

Tədqiqatın müəlliflərindən, Massaçusets Ümumi Brigham Xəstəxanasının Çanninq Şəbəkə Təbabəti şöbəsində çalışan Daniel Vanq bildirib ki, 1-ci tip diabet uşaqlar və onların ailələri üçün böyük yük yaradır. Bu xəstəlik erkən yaşlardan etibarən insulin səviyyəsinin, fiziki aktivliyin və qidalanmanın diqqətlə izlənilməsini tələb edir.

Hazırda 1-ci tip diabetin tam müalicəsi yoxdur və bu xəstəlikdən əziyyət çəkən insanlar ömürləri boyu insulin qəbul etməli olurlar. Dünyada təxminən 8,5 milyon insan bu xəstəliklə yaşayır və onların təxminən 1,5 milyonu 20 yaşdan kiçikdir.

Tədqiqat necə aparılıb?

Araşdırmada Finlandiya, Almaniya, İsveç və ABŞ-da yüksək genetik risklə doğulmuş uşaqları uzun müddət izləyən TEDDY layihəsinin iştirakçılarından istifadə olunub. Uşaqlardan dörd yaşına qədər təxminən hər ay, daha sonra isə üç aydan bir nəcis nümunələri toplanıb.

Tədqiqatçılar altı il ərzində izlənilən 887 uşağın 12 151 nəcis nümunəsində bakterial DNT-ni araşdırıblar. Həmçinin hər bir uşağın immun və iltihabi xəstəliklərlə əlaqəli təxminən 200 min genetik mövqeyi yoxlanılıb.

1-ci tip diabet zamanı immun sistemi mədəaltı vəzidə insulin istehsal edən hüceyrələri məhv etməyə başlayır. Bu proses xəstəliyin əlamətləri üzə çıxmazdan illər əvvəl baş verə bilər.

Qan analizləri xəstəliyi erkən mərhələdə müəyyən etməyə imkan verdiyindən tədqiqatçılar ardıcıl iki analizdə xəstəliyin göstəriciləri aşkarlanan və ya sonradan diabet diaqnozu qoyulan uşaqları xəstəlik inkişaf etmiş qrupda qiymətləndiriblər. Təhlil zamanı ana südü ilə qidalanma, doğuş şəraiti, antibiotik və probiotik istifadəsi, əlavə qidalara başlanılması, eləcə də irsi meyillilik nəzərə alınıb.

Ən azı dörd nümunəsi olan 594 uşağın məlumatları təhlil edildikdə, bağırsaq mikrobiotasının həyatın təxminən ilk iki ilində üç əsas inkişaf modeli üzrə dəyişdiyi müəyyən edilib. Bu modellər mikrobiotanın dəyişmə sürətinə və dəyişikliklərin sonradan davam edib-etməməsinə görə fərqlənib.

172 uşaqda bakteriyaların tərkibi həyatın ilk ilində sürətlə dəyişib, müxtəliflik artıb və daha sonra sabitləşib. 311 uşaqda dəyişikliklər yavaş başlayıb, bakterial müxtəliflik bir müddət aşağı səviyyədə qalıb, lakin sonradan inkişaf davam edib. 111 uşaqda isə bakteriyaların tərkibi yavaş dəyişib və mikrobiotanın inkişafı sonrakı mərhələdə də irəliləməyib.

Tədqiqatçılar bu modelləri erkən yetkinləşən, gec yetkinləşən və erkən mərhələdə sabitləşən mikrobiota modelləri kimi təsnif ediblər. Onlar bu bölgünün sərt şəkildə ayrılmış qruplar deyil, mikrobiotanın inkişafındakı tədrici fərqləri təsvir edən yanaşma olduğunu vurğulayıblar. Eyni metod DIABIMMUNE adlı ayrıca tədqiqatda iştirak edən uşaqların məlumatlarına tətbiq edildikdə də oxşar modellər aşkarlanıb.

Mikroorqanizmlərin inkişafının dayanması riski artırır

Mikrobiotanın inkişafı erkən mərhələdə dayanaraq sabitləşən uşaqlarda immun hücumunun baş verməsi və ya diabet diaqnozunun qoyulması riski erkən yetkinləşən uşaqlarla müqayisədə təxminən 3,2 dəfə yüksək olub. Gec yetkinləşən uşaqlarla müqayisədə isə bu göstərici təxminən 3,3 dəfə təşkil edib.

Mikrobiotanın inkişafı gec başlayan uşaqlarda xəstəlik riski ilə bağlı erkən inkişaf edən uşaqlardan aydın fərq aşkarlanmayıb. Bu nəticə göstərir ki, inkişafın yavaş başlaması özlüyündə əsas risk amili deyil. Əsas fərq mikrobiotanın inkişafının sonradan davam edib-etməməsi ilə bağlıdır.

Nəticələr qan analizləri ilə aşkarlanan immun dəyişiklikləri və diabet diaqnozu ayrıca qiymətləndirildikdə də təsdiqlənib. Oğlan və qız uşaqlarının məlumatları ayrı-ayrılıqda təhlil edildikdə də oxşar nəticələr əldə olunub.

Həyatın ilk ili ərzində gec yetkinləşən uşaqlarla mikrobiotanın inkişafı erkən mərhələdə dayanmış uşaqlar bir-birinə çox bənzəyiblər. Tədqiqatçılar aralarındakı fərqi yalnız həmin dövrdən sonrakı müşahidələr zamanı müəyyən edə biliblər.

Bağırsaq bakteriyalarının funksiyaları da fərqlənib

Tədqiqatda mikrobiota modelləri arasında bakteriyaların funksional xüsusiyyətlərinə görə də fərqlər aşkarlanıb. Erkən yetkinləşən uşaqlarda körpələrin bağırsağında məskunlaşan ilk bakteriyalardan olan bifidobakteriyaların miqdarı daha az olub.

Eyni zamanda, böyüklərdə liflərin parçalanmasında iştirak etməsi ilə tanınan ruminokokklar qrupuna aid bakteriyalar daha çox olub. Erkən inkişaf mərhələsində bu uşaqların bağırsaq bakteriyaları ana südündə olan şəkər növü — qalaktozanın parçalanmasına da daha yaxşı uyğunlaşıb.

Lakin əlavə qidalar verilməyə başlandıqdan sonra erkən inkişaf etmiş mikrobiotaya malik uşaqlarda bakteriyaların südün həzminə uyğunlaşmış funksional xüsusiyyətləri qorunub. Müəlliflər bunun həmin uşaqlarda qidalanmanın optimal olmamasına səbəb ola biləcəyini ehtimal edirlər, lakin bu məsələ araşdırmada birbaşa ölçülməyib.

Mikrobiotanın inkişafı erkən mərhələdə dayanmış qrupda isə xüsusilə sonrakı dövrlərdə bu kimyəvi prosesləri həyata keçirən bakteriya növlərinin sayı daha az olub.

Genetik xüsusiyyətlər də rol oynaya bilər

Gec yetkinləşən uşaqlarda genetik xüsusiyyətlərin təsiri fərqli olub. İmmun sistemi ilə əlaqəli müəyyən gen variantlarına malik uşaqlarda mikrobiotanın inkişaf modelindən asılı olaraq risk göstəriciləri dəyişib. Bu genetik variantların bəzi hallarda xəstəlik riskini erkən inkişaf edən uşaqlarla müqayisədə artıra bildiyi müəyyən edilib.

Tədqiqatın həmmüəllifi Danüye Donq bildirib ki, genetik xüsusiyyətlər mikrobiotanın müəyyən inkişaf modelinin xəstəlik riskinə təsirini dəyişə bilər. Buna görə də mikrobiom haqqında məlumatların genetik göstəricilərlə birlikdə qiymətləndirilməsi daha dolğun mənzərə yarada bilər.

Aşkarlanan gen variantları orqanizmin bakteriya və viruslara qarşı müdafiə mexanizmləri ilə əlaqəlidir. Bununla belə, genetik xüsusiyyətlərin uşaqlarda bağırsaq mikrobiotasının ümumi tərkibinə təsiri zəif olub. Uşağın yaşı, ana südü ilə qidalanması, əlavə qidalara başlanılması və doğuş xüsusiyyətləri mikrobiotanın tərkibinə daha çox təsir göstərib.

Araşdırmanın məhdudiyyətləri və gələcək perspektivlər

TEDDY layihəsində bütün uşaqlar yüksək genetik riskə malik olduqları üçün seçiliblər. Buna görə də tədqiqatçılar müəyyən edilmiş üç mikrobiota modelinin adi genetik riskə malik uşaqlar arasında nə qədər geniş yayıldığını və bağırsaq mikrobiotasının inkişafındakı dayanmanın həmin uşaqlarda da eyni mənanı daşıyıb-daşımadığını müəyyən edə bilmirlər.

Müəlliflər, həmçinin ailələr arasında qeydə alınmamış digər fərqlərin, o cümlədən mənşə ilə əlaqəli amillərin nəticələrə təsirini istisna edə bilmirlər. Genetik analizlər bütün genomu deyil, yalnız immun sistemi ilə əlaqəli mövqeləri əhatə edib.

Daniel Vanq və Danüye Donq gələcəkdə pediatrların həyatın ilk illərində uşaqların bağırsaq mikrobiotasını yoxlaya biləcəyi bir yanaşmanın mümkünlüyünü nəzərdən keçirirlər. Əgər klinik sınaqlar effektivliyini təsdiqləsə, müəyyən qida əlavələri və digər müdaxilələr mikrobiotanın inkişafına təsir göstərmək üçün istifadə oluna bilər.

Bununla belə, bağırsaq mikrobiotasının inkişafına müdaxilənin 1-ci tip diabet riskini azaldıb-azaltmayacağı hələ məlum deyil. Bu suala cavab vermək üçün uşaqlarda mikrobiotanın tərkibini dəyişdirməyə yönəlmiş klinik tədqiqatlar aparılmalı və onların sağlamlıq vəziyyəti uzun illər ərzində izlənilməlidir.