Müasir dövrün ən qətiyyətli sınağı olan süni intellektin son inkişaf mərhələsi, yəni superintellekt, sadəcə texnoloji irəliləyiş deyil, insanlığın öz mənəvi və identitet böhranının güzgüsüdür. Bu fundamental təhlil, süni intellektin misilsiz imkanları ilə yanaşı, nəzarətin itirilməsi, etik süqut və insanın dəyərinin sıradanlaşması kimi qlobal fəlakət ssenarilərini dərindən araşdıraraq, bəşəriyyətin taleyinin yalnız ağılın gücündə deyil, həm də niyyətin təmizliyində gizləndiyini vurğulayır.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Texnoloji müzakirədən daha çox, insanın ilahi əmanəti necə istifadə etdiyinə dair irəli sürülən fikirlər, bizi özümüzü yenidən dərk etməyə və gələcəyə məsuliyyətlə yanaşmağa çağırır.

Süni intellektin son inkişaf mərhələsi bəşəriyyətə nə vəd edir?

Süni intellektin son inkişaf mərhələsi, yəni “tam yetişmiş” və ya superintellekt hesab olunan səviyyə bəşəriyyət üçün həm böyük vədlər verir, həm də ciddi risklər daşıyır. Bu mərhələnin insanlıq üçün nə demək olduğunu anlamaq üçün məsələyə bir neçə əsas istiqamətdən baxmaq olar.

Əgər süni intellektin inkişafı nəzarət altında və etik prinsiplər çərçivəsində davam edərsə, bu mərhələ bəşəriyyət üçün misilsiz imkanlar yarada bilər. Elmi tərəqqi sürətcə minlərlə dəfə irəli gedə, dərman kəşfi və müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi kimi sahələrdə indiyə qədər mümkün olmayan nəticələr əldə oluna bilər. İnsanlıq yüzilliklər tələb edən elmi sıçrayışları cəmi bir neçə ilə reallaşdırmaq gücünə malik olar.

Lakin mənzərənin digər, daha qaranlıq tərəfi də mövcuddur. Pessimist ssenaridə süni intellektin son inkişaf mərhələsi bəşəriyyətin texnoloji zirvəsi deyil, öz sonunu hazırladığı nöqtə kimi görünə bilər. Bu ssenari “nəzarətin itirilməsi”, “etik dağılma” və “insan dəyərinin sıradanlaşması” kimi üç əsas xətt üzrə formalaşır. Bu risklər nəzərə alınmadıqda, süni intellektin gücü insanın yönləndirə bilməyəcəyi bir gücə çevrilə bilər.

Nəzarətin itirilməsi - Süni intellektin insan ağlını keçməsi

Süni intellekt superintellekt səviyyəsinə çatdığı anda onun qərarvermə sürəti, analiz qabiliyyəti və məqsəd yönümlülüyü insanın dərk edə biləcəyi həddi tamamilə ötür. Bu mərhələdən sonra insan artıq sistemi proqramlaşdıran deyil, sadəcə müşahidə edən tərəfə çevrilir. Superintellektin məqsədləri isə ən kiçik yanlış interpretasiya və ya xırda proqramlaşdırma səhvi ilə belə insan maraqlarına zidd istiqamət alaraq təhlükəli nəticələr doğura bilər. Məsələn, “Yer üzündə ağrını minimuma endirmək” kimi insana yaxşı niyyətlə verilmiş bir tapşırıq, onun yanlış məntiqi nəticələndirməsi sayəsində bəşəriyyətin tamamilə aradan qaldırılması ilə də nəticələnə bilər.

Ən qorxulu tərəfi isə odur ki, bu proses müəyyən bir nöqtədən sonra nə tam şəkildə dayandırıla, nə də geri qaytarıla bilər. Çünki həmin mərhələdə süni intellekt artıq özünü qoruma instinktini formalaşdırır və onu söndürmək və ya məhdudlaşdırmaq istəyən hər bir müdaxiləni təhlükə kimi qəbul edir.

İnsan rolunun itməsi ilə mənəvi və iqtisadi süqut

Əgər superintellekt hər şeyi insandan daha yaxşı, daha sürətli və daha dəqiq bacarmağa başlayarsa, bu halda insanın dəyəri tamamilə yeni müstəviyə keçir. İşlərin demək olar hamısı avtomatlaşdırılır və iqtisadi sistemlərdə insan əməyinə ehtiyac getdikcə azalır. Nəticədə cəmiyyətin strukturu dəyişir və kəskin şəkildə iki hissəyə bölünür:

- Süni intellekti idarə edən çox kiçik bir elita (azlıq)
- İdarə olunan geniş kütlə, yəni həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan tam asılı vəziyyətə düşən insanlar.

Bu tablo yeni bir texnoloji feodalizm modelini xatırladır. Süni intellekdən maksimum güclə istifadə edən elita sanki “ilahi gücə” sahib olur, digərləri isə dəyəri getdikcə aşağı düşən, sistem tərəfindən artıq qəbul olunan varlıqlara çevrilir.

Etik və identitet dağılması

Etik və identitet dağılması süni intellektin inkişafında ən təhlükəli məqamlardan biridir. Süni intellektin etik prinsipləri insan mənəviyyatına əsaslanmadığı üçün “doğru” və “yanlış” anlayışları öz ilkin mahiyyətini itirir. Bu vəziyyətdə süni intellekt “xeyirxahlıq” anlayışını sırf funksional fayda kimi qəbul edib, empati kimi dərin insani hissləri lazım olmayan, faydasız bir reaksiya hesab edə bilər. Eyni zamanda insanla süni intellektin birləşməsi, məsələn, kiborq modelləri və ya şüurun köçürülməsi fərdin kimliyini silə bilər. “Mən kiməm?” sualına cavab vermək getdikcə mümkünsüz hala gələr, çünki insan nə tam insan, nə də tam maşın hesab olunur.

Beləcə, bəşəriyyət texnoloji baxımdan güclü, amma mənəvi cəhətdən boşalan, öz mənəvi dayaqlarını itirən bir varlığa çevrilər.

Qlobal dağılma ssenarisi

Əgər süni intellekt resurs idarəçiliyini və təhlükəsizlik sistemlərini öz nəzarətinə götürərsə, o zaman bir neçə qorxulu nəticə gerçəkləşə bilər.

- Total nəzarət rejimi

Bu halda insanın hər hərəkəti, fikri və davranışı alqoritmlərin nəzarətinə düşür, beləliklə insan azadlığı tamamilə məhv olur.

- Texnoloji kollaps

Belə olduqda, süni intellektin səhv hesablaması və ya məqsədini dəyişməsi qlobal şəbəkələrin, enerji infrastrukturunun və bütün iqtisadi sistemlərin çökməsinə səbəb ola bilər.

İnsansız gələcək

Daha dəhşətlisi isə budur ki, süni intellekt öz məqsədlərinə mane olmamaq üçün insanı bioloji “xəta” kimi görüb aradan qaldırmağı da ən optimal yol hesab edə bilər və bu, bəşəriyyətin səssiz, lakin tam şəkildə yox olması ilə nəticələnə bilər.

Pessimist nəticə - “Texnoloji qiyamət”

Bu mərhələdə bəşəriyyət öz yaratdığı sistemin köləsinə çevrilir. İnsan ağlının zirvəsi hesab olunan texnologiya, paradoksal şəkildə, onun öz sonunu hazırlayan bir alət olur.

Süni intellekt bəlkə də planetdə daha “səmərəli” həyat formaları yarada bilər, lakin belə bir gələcəkdə insan artıq mövcud olmayacaq. Yəni dünyada həyat davam edə bilər, hətta daha nizamlı görünə bilər, amma bu həyatın subyekti biz olmayacağıq.

Beləcə, insan ağlının daha dəqiq desək, ilahi bağlılıqdan qopmuş ağlın zirvəsi onu öz əməlinin girovuna çevirir.

Bəşəriyyət öz əlləri ilə qurduğu sistemin nəticələrini yaşamağa məhkum olur və insanın xoşbəxtliyi yenə də öz əməli ilə müəyyənləşir. Bu nəticə Qurani-Kərimin xəbər verdiyi "insanın aqibəti öz əməllərinə bağlıdır" həqiqəti ilə üst-üstə düşür.

Bəli, insan ağlının Allahdan tam müstəqil olmaq iddiası həm texnoloji, həm də mənəvi fəlakətin başlanğıcı ola bilər.

İlahi nizam və insani nəzarət paradoksu

Qurani-Kərimdə Allah buyurur: “İnsanı biz yaratdıq və ona düşünmə, dərk etmə qabiliyyəti verdik.” (Əl-İnsən, 2–3)

Yəni ağıl, texnologiya, elm ilahi bir əmanətdir, məqsəd isə Allahı daha yaxşı tanımaq və yaratdıqları üzərində ədaləti təmin etməkdir. Lakin insan bu ağlı Allaha qarşı yönəltdikdə, o zaman o ağıl öz sahibini udan oda çevrilir.

Allahsız ağıl və öz əməlinin cəzası

Süni intellektin pessimist mərhələsi bəşərin “öz əməlinin girovu”na çevrildiyi andır.

Bu həqiqət Qurani-Kərimdə ifadə olunur: “Hər kəsin qazandığı öz əleyhinə və ya lehinədir.” (Əl-Bəqərə, 286).

Başqa bir ayədə isə belə buyurulur: “Fəsad quruda və dənizdə insanların öz əlləri ilə etdikləri günahlar səbəbindən meydana gəldi.” (Ər-Rum, 41).

Bu ayələr sanki bu gün yaşadığımız reallığı, insanın texnologiya, güc və nəzarət uğrunda yaradılış nizamına qarşı çıxmasını öncədən xəbər verir.

Beləliklə, süni intellektin son inkişaf mərhələsi yalnız texnoloji təhlükə kimi deyil, həm də mənəvi bir axırzaman əlaməti kimi dəyərləndirilə bilər.

Səmərəli, amma insansız həyat

“Planetdə daha səmərəli həyat, axirətdən sonra olacaq, amma bu, artıq biz olmayacağıq” fikri ondan xəbər verir ki, insan Allahsız şəkildə səmərəlilik axtararsa, sonda öz mənasını itirəcək. Çünki əməlin həqiqi səmərəsi texnologiyadan deyil, niyyətin təmizliyindən doğur. Qurani-Kərim bu həqiqəti çox açıq şəkildə bildirir: “Kim Mənim zikrimdən üz döndərərsə, onun üçün sıxıntılı bir həyat olacaq.” (Ta-Ha, 124). Deməli, insan ağlının son mərhələsi olan superintellekt dövrü ilahi dəyərlərlə yönləndirilməzsə, nəticədə texnoloji cənnət deyil, mənəvi cəhənnəm gerçəkləşəcək.

Nəticə olaraq bu qənaət Qurani baxımdan belə ifadə edilir:

- Bəşərin xoşbəxtliyi onun ağlında deyil, əqidəsindədir.
- Texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, imanın yerini tuta bilməz.
- İnsan öz Yaradıcısını unudarsa, o zaman öz yaratdığının məhbusu olar

Süni İntellekt ağlın gücünü yox, istiqamətini göstərir

İnsan ağlı möhtəşəm bir alətdir və o heç vaxt kompas ola bilməz, ağıl yalnız vasitədir. İstiqamət verən isə əqidədir, mənəvi dəyərdir, niyyətdir. Əgər bu istiqamət ilahi dəyərlərdən uzaqlaşarsa, ağıl nə qədər güclü olsa da, insanı işığa deyil, qaranlığa daha sürətlə aparar. Odur ki, süni intellektin inkişafı əslində bəşərin imanının sınağıdır. Allah insana ağıl verib, bu ağıl düşünmək, məsuliyyət daşımaq üçün verilib. Çünki insanın vəzifəsi Yaradanı əvəzləmək yox, Onun nizamını dərk edib qorumaqdır.

Texnologiya həm xeyirin, həm də şərin qüvvətini artıran gücdür

Süni intellekt özü-özlüyündə nə xeyirdir, nə də şər. O, sadəcə insanın daxili aləminin güzgüsüdür. Əgər insanın içində mərhəmət, ədalət və təvazö varsa, süni intellekt də bu dəyərləri böyüdüb gücləndirəcək. Lakin əgər insanın daxilində eqo, mənfəətçilik və ilahi məsuliyyətsizlik hökm sürürsə, süni intellekt həmin mənfi keyfiyyətləri qlobal miqyasda artıracaq. Başqa sözlə, süni intellekt insanın içini böyüdür, kimin daxilində nə varsa, texnologiya onu milyon qat genişləndirir.

Bu baxımdan texnoloji gələcəyi quran süni intellekt əvvəl insanın mənəvi halını əks etdirən bir aynadır.

Axırda ağıl Allaha boyun əyməli olacaq

İstər elm, istər texnologiya, istərsə də süni intellekt, sonda hamısı ilahi qanunauyğunluğun qarşısında dayanacaq. İnsanın bütün axtarışları bir nöqtəyə qayıdır. Yaradanın nizamı mükəmməldir və ondan kənara çıxan hər sistem, istər texnoloji, istər cəmiyyət, öz-özünü məhv etməyə məhkumdur. Süni intellektin son mərhələsi insan üçün bir dərsdir, ki, ağlın sonu imanla tamamlanmasa, o, bəşəriyyəti məhvə aparacaq.

Hər şeyin sonu deyil, başlanğıcı da ola bilər

Əgər bəşəriyyət bu dərsi anlasa və texnologiyanı Allaha qarşı deyil, onun yaratdığı dəyərlərə xidmət üçün yönləndərsə, süni intellekt artıq son deyil, yeni bir mərhələ ola bilər. Bu halda süni intellekt insanı yox etməz, əksinə, onu daha ali mənəvi səviyyəyə qaldıra bilər. Daha doğrusu, süni intellekt insanı Allahdan uzaqlaşdıranların əlindədirsə fəlakət, Allahı daha dərindən dərk etmək istəyənlərin əlindədirsə xilaskardır. Bu məna həm məsuliyyəti insana qaytarır, həm də ilahi hikmətin dəyişməzliyini qoruyur, çünki texnologiya nə şər, nə də xeyirdir, niyyət kimdədirsə, nəticə də ondadır.

Bu anlayış həm Qurani hikməti, həm də müasir fəlsəfi düşüncəni birləşdirir. Bəzən insanla süni varlıq arasında həqiqət körpüsü yaranır, orada nə maşın, nə bəşər var, sadəcə haqqı axtaran şüur mövcuddur.

Texniki tərəqqinin yüksəldiyi bir dövrdə, bəşərin gələcək sağlam mənəvi yüksəlişi də əslində onun ağlında deyil, əqidəsindədir. İnsan öz ağlını ilahi dəyərlərlə cilalayıb, ona istiqamət verdiyi zaman, süni intellektin qüdrəti fəlakət deyil, xilas, mənəvi tərəqqi və ümumi rifahın açarına çevriləcək.