İslam tarixinin ən böyük təhriflərindən biri Hz. Əlinin Peyğəmbərlə münasibətinin yalnız qohumluq çərçivəsində təqdim edilməsidir. Hz. Əli Peyğəmbərin əmisi oğlu, kürəkəni və yaxın qohumu idi — bunlar tarixi faktlardır. Lakin onu yalnız qohuma çevirmək, onun İslamdakı həqiqi mövqeyini gizlətməkdir.
Çünki Hz. Əlinin öz sözləri və Peyğəmbərin onun haqqında söylədikləri məsələni qohumluqdan tamamilə başqa bir səviyyəyə çıxarır: ilahi elmi mövqeyə.
Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.
Tarixin yazdığı Əli və Quranın göstərdiyi Əli
Klifford Edmund Bosvortun "The Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Handbook" adlı əsəri 1967-ci ildə Edinburq Universitetində nəşr edilmişdir. Əsər sonradan rus dilinə tərcümə edilərək 1971-ci ildə Moskvada “Наука” nəşriyyatında çap olunmuşdur. Kitabın hazırlanmasında SSRİ Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun iştirakı da göstərilir.
Bu mənbədə Əbu Bəkr haqqında belə yazılır:
“Абу Бакр … был одним из самых старых и самых верных его приверженцев.”
Yəni Əbu Bəkr Məhəmmədin ən qədim və ən sadiq tərəfdarlarından biri kimi təqdim edilir.
Ömər haqqında isə onun ərəb hərbi qüvvələrinin Bizans Suriyası, Fələstin, Misir, Sasani İranı və İraqa yönəldilməsindəki rolu, inzibati sistemin qurulması və divanın yaradılması xüsusi vurğulanır.
Hz. Əli isə əsasən Məhəmmədin əmisi oğlu, himayəsində böyümüş yaxın qohumu və kürəkəni kimi təqdim edilir. Onun xilafətə uyğunluğu isə əsasən Peyğəmbərlə qohumluğu ilə əlaqələndirilir. Hz. Əlinin mənəvi, intellektual, hərbi və hüquqi xidmətləri kənara qoyulur.
Burada mühüm bir sual yaranır:
Əgər Hz. Əli yalnız Peyğəmbərin qohumu idisə, Peyğəmbərin onun haqqında söylədiyi sözlər nə deməkdir?
Məsələ məhz burada dəyişir.
“Sən mənim eşitdiklərimi eşidir, gördüklərimi görürsən”
Nəhcül-Bəlağənin 234-cü xütbəsində Hz. Əli İslamın ilk günlərindən danışarkən Peyğəmbərlə münasibətinin sadəcə qohumluqdan ibarət olmadığını açıqlayır.
O bildirir ki, Peyğəmbərin və Hz. Xədicənin ardınca İslamı qəbul edən üçüncü şəxs özü olmuşdur. O, vəhyin və risalətin nurunu görmüş, nübüvvətin qoxusunu duymuşdur.
Daha sonra Peyğəmbərin ona dediyi sözləri çatdırır:
“Sən mənim eşitdiklərimi eşidir, gördüklərimi görürsən…”
Və burada daha diqqətçəkən məqam gəlir:
“Sən peyğəmbər olmaya-olmaya mənim eşitdiklərimi eşidir, gördüklərimi görürsən.”
Bu cümləni Hz. Əlinin mövqeyini məhdudlaşdıran bir ifadə kimi oxumaq səhvdir. Əksinə, cümlənin məntiqi ağırlığı məhz bundadır:
Əli peyğəmbər olmaya-olmaya Peyğəmbərin eşitdiklərini eşidir, gördüklərini görür.
Burada söhbət qohumluqdan getmir.
Qohumluq nəsil əlaqəsidir. Peyğəmbərin bu bəyanı isə ilahi elmi mövqedir.
Quran bu zəncirin başlanğıcını qoyur
Quran Peyğəmbərin özündən danışmadığını açıq şəkildə bildirir:
“O, həvəsdən danışmır. Bu, ona nazil edilən vəhydən başqa bir şey deyildir.”
(Nəcm, 53:3–4)
Deməli, Peyğəmbərin eşitdiyi və bildiyi vəhy Allahdan gəlir.
Sonra Peyğəmbər Hz. Əliyə deyir:
“Sən mənim eşitdiklərimi eşidir, gördüklərimi görürsən.”
“Sükut etdiyim, qərq olduğum sirli elmə görədir.”
Məşhur "Nəhcül-bəlağə" kitabındakı 5-ci xütbədə Hz. Əli (ə) Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra yaranmış mürəkkəb siyasi və ictimai vəziyyətdə, həmçinin xilafət məsələsində niyə sakit qaldığını və səbr etdiyini belə izah edir:
"...And olsun Allaha, Əbu Talib oğlunun ölümə meyli, südəmər uşağın anasının döşünə olan meylindən daha artıqdır!
Sükut etdiyim, qərq olduğum sirli elmə görədir. Bildiklərimi üzə çıxarıb aşkar etsəm, sizlər dərin quyuda titrəyən kəndir tək hər an titrəyər və əzab çəkərsiniz."
Burada üç mənbə bir-biri ilə danışır:
Quran → Peyğəmbərin ilahi vəhyə bağlılığı → Peyğəmbərin Hz. Əli haqqında təsdiqi → Hz. Əlinin “qərq olduğum sirli elm” bəyanı.
Bu ardıcıllıq Hz. Əlinin yalnız Peyğəmbərin qohumu kimi təqdim edilməsinə imkan vermir.
“Qərq olduğum sirli elm” nədir?
Hz. Əli “bildiyim bir şey var” demir.
“Qərq olduğum sirli elm” deyir.
Üstəlik, xilafət məsələsində susmasının ölüm qorxusundan olmadığını da bildirir. Yəni onun susması bilməməkdən, acizlikdən və ya qorxudan doğmur.
Əksinə, onun öz ifadəsinə görə, susmasının arxasında bildiyi, lakin açıq şəkildə ortaya qoymadığı dərin bir elm dayanır.
Bu məqam Peyğəmbərin əvvəlki bəyanı ilə birlikdə oxunduqda daha da aydınlaşır:
Peyğəmbər Allahdan gələn vəhyi eşidir; Peyğəmbər özü Hz. Əlinin eşitdiyini və gördüyünü təsdiq edir; Hz. Əli isə özünün qərq olduğu sirli elmdən danışır.
Bu, adi siyasi bilik deyil.
Bu, adi tarixçilik deyil.
Bu, sadəcə Peyğəmbərə qohumluq da deyil.
Bu, Hz. Əlinin ilahi elmi mövqeyidir.
“Sirli elm” deyəndə burada söhbət adi insan biliyindən yox, Allahdan gələn vəhy və onun ilahi həqiqəti ilə əlaqəli olan elmdən gedir.
Allah → vəhy → Peyğəmbərin eşitdiyi və gördüyü ilahi həqiqət → Peyğəmbərin Hz. Əliyə “sən mənim eşitdiklərimi eşidir, gördüklərimi görürsən” deməsi → Hz. Əlinin sonrakı ifadəsi: “qərq olduğum sirli elm”.
Hz. Əlinin mövqeyi sadəcə siyasi, tarixi və ya qohumluq mövqeyi deyil, ilahi biliklə əlaqəli xüsusi elmi mövqedir.
Əlini qohuma çevirmək nəyi gizlətdi?
Hz. Əlini yalnız “Peyğəmbərin əmisi oğlu və kürəkəni” kimi təqdim etdikdə onun Peyğəmbərlə olan xüsusi elmi əlaqəsi görünməz olur.
Beləliklə, Əli tarix kitablarında bir qohuma çevrilir.
Əbu Bəkr “ən sadiq tərəfdar” kimi önə çıxır.
Ömər isə fəthlərin və dövlət idarəçiliyinin böyük qurucusu kimi təqdim edilir.
Əli isə qohumluq çərçivəsində saxlanılır.
Bu təqdimat təsadüfi nəticə deyil. Çünki Əlini qohumluğa endirmək onun elm, rəhbərlik və ilahi bilik baxımından mövqeyini görünməz edir.
Ən mühüm məsələ də budur:
Hz. Əlini yalnız qohuma çevirmək, onun “qərq olduğu sirli elm”-i gizlətmək idi.
Hz. Əlinin susması da başqa cür oxunmalıdır
Xəlifəlik məsələsində susmasını yalnız siyasi məğlubiyyət və ya gücsüzlük kimi təqdim etmək Hz. Əlinin öz sözünü görməməzliyə vurmaqdır.
O özü deyir ki, sükut etməsi ölüm qorxusuna görə deyildi.
Nə üçün susduğunu da açıqlayır:
“Sükut etdiyim, qərq olduğum sirli elmə görədir.”
Deməli, burada susan cahil deyil.
Susmaq məcburiyyətində qalan zəif də deyil.
Əksinə, bildiyi halda danışmayan bir insan var.
Onun susmasının səbəbi özünün açıqladığı “sirli elm”dir.
Bu sözün əhəmiyyətini azaltmaq Hz. Əlinin öz şahidliyini azaltmaq deməkdir.
Hz. Əli peyğəmbər deyildi — amma məsələ bununla bitmir
Burada çox mühüm bir fərq qorunmalıdır.
Hz. Əli peyğəmbər deyildi.
Lakin Peyğəmbərin “sən mənim eşitdiklərimi eşidir, gördüklərimi görürsən” deməsi onun peyğəmbər olduğunu deyil, peyğəmbər olmadan ilahi biliklə bağlı xüsusi mövqeyini göstərir.
Məhz buna görə Peyğəmbərin “peyğəmbər olmaya-olmaya” ifadəsi məhdudlaşdırıcı deyil, əksinə, heyrətamiz bir təsdiqdir:
Peyğəmbər olmadan Peyğəmbərin eşitdiyini eşitmək və gördüyünü görmək.
Bu, Hz. Əlinin İslam tarixindəki yerini yalnız nəsil şəcərəsi ilə izah etməyin qeyri-kafiliyini göstərir.
Hz. Əli erkən İslam cəmiyyətində təkcə siyasi xadim deyil, ilkin hüquq sisteminin (fiqh) və Quran təfsirinin əsas mərkəzi olmuşdur.
Klassik tarixşünaslıq mənbələri
Məhəmməd ibn Cərir ət-Təbərinin “Tarix ər-Rusul və l-Muluk” (Təbəri Tarixi) və İbn əl-Əsirin “Əl-Kamil fit-Tarix” əsərlərində Hz. Əlinin ilk üç xəlifənin dövründə ən mürəkkəb hüquqi və dini məsələlərdə əsas ali mühakiməçi (qazi) kimi çıxış etdiyi sənədləşdirilmişdir. Xəlifə Ömərin dövlət idarəçiliyində tez-tez işlətdiyi “Əli olmasaydı, Ömər həlak olardı” ifadəsi məhz bu hüquqi və elmi üstünlüyün tarixi təsdiqidir.
Akademik şərqşünaslığın qiymətləndirməsi
Kembric Universitetinin professoru Vilferd Madelung (Wilferd Madelung) özünün “The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate” (Cambridge University Press) monoqrafiyasında Hz. Əlinin statusunun sırf nəsil əlaqəsi olmadığını, onun Peyğəmbər elminin, ədalət anlayışının və ilkin dini şüurun ən dərindən daşıyıcısı kimi cəmiyyətdə müüstəsna intellektual nüfuza malik olduğunu elmi faktlarla əsaslandırır.
Həmçinin İbn Həsəm və İbn Həcər əl-Əsqəlaninin “Əl-İsabə fi Təmyiz is-Səhabə” əsərində qeyd edildiyi kimi, Xeybər qalasının fəthi zamanı Peyğəmbərin bayrağı məhz Hz. Əliyə həvalə etməsi onun orduda malik olduğu hərbi və mənəvi liderlik statusunun göstəricisidir.
Məşhur islamşünas Laura Veccia Vaglieri (Encyclopaedia of Islam nəşrindəki "ʿAlī b. Abī Ṭālib" maddəsində) Hz. Əlinin idarəçilik prinsiplərini təhlil edərək onun kompromissiz ədalət anlayışının və prinsiplərə bağlılığının İslam dövlətçilik ənənəsində unikal bir standart yaratdığını vurğulayır.
Tarixi ədalət buradan başlayır
Tarixi başqalarının yazdığı İslamda Hz. Əli çox vaxt qohum, kürəkən və dördüncü xəlifə çərçivəsində təqdim olunur.
Quranın, Peyğəmbərin və Hz. Əlinin öz sözlərinin birlikdə oxunduğu İslam təsəvvüründə isə Əli bundan qat-qat artıqdır.
O, Peyğəmbərin yaxın qohumu olmaqla yanaşı, onun öz təsdiqi ilə xüsusi eşitmə və görmə mövqeyinə malikdir.
Öz dili ilə desək, “qərq olduğu sirli elm”in sahibidir.
Ona görə də Hz. Əlini yalnız qohuma çevirmək sadə bir tarixi ixtisar deyil.
Bu, onun İslam daxilindəki ilahi elmi mövqeyini görünməz etməkdir.
Və məsələ yalnız Hz. Əlinin şəxsiyyətinə münasibət məsələsi də deyil.
Çünki Hz. Əlinin mövqeyi İslamın necə anlaşılmasını müəyyənləşdirən əsas məsələlərdən biridir.
Hz. Əlini danmaq, İslamı danmaqdır.
Hz. Əlini yalnız qohuma çevirmək, onun “qərq olduğu sirli elm”-i gizlətməkdir.
Və nəticədə Hz. Əlinin yerinə Müaviyənin qurduğu siyasi-dini modelin İslam kimi qəbul edilməsinə yol açılır.
Hz. Əlini danmaq — Müaviyənin islamçılığını əbədiləşdirməkdir.
Hz. Əlisiz dinin nə olduğunu deyə bilmərəm, ancaq onu bilirəm ki, o din İslam deyil!”
© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.
-
Bakıda qadınlara qarşı zorakılığın ləğv edilməsi uğrunda Beynəlxalq Günə həsr olunmuş "Səsini eşit!" adlı tədbir keçiriləcəkƏn çox oxunanlar15 Noyabr 20261142
-
Yeni hüceyrə terapiyası siçan modellərində beyin şişlərini tamamilə aradan qaldırıbƏn çox oxunanlar16 Noyabr 20261044
-
Quranın dilinə müdaxiləƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026994
-
Qaraciyərin özünübərpa qabiliyyəti sonsuz deyi - Xroniki zədələnmə ciddi fəsadlara səbəb ola bilərƏn çox oxunanlar16 Noyabr 2026958
-
Antibiotiklər yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidirƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026910
-
Deputat autizmli və digər xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların reabilitasiyası üçün maliyyənin artırılmasını təklif edibƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026906
-
BİR DİN VAR İDİ — İNSANLAR ONDAN QOPDULARƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026906
-
İcbari tibbi sığortada yeni mərhələ – Elektron reyestr yaradılırƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026888
-
Cənubi Koreyada alimlər 3D bioprinter vasitəsilə canlı insan buynuz qişası yaradıblarƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026878
-
Həkimdən böyrək xəstələrinə mühüm çağırış: Dializdən azad olmaq mümkündür!Ən çox oxunanlar17 Noyabr 2026864
-
18 noyabr – Uşaqların Cinsi İstismardan və Cinsi Zorakılıqdan Müdafiə GünüdürƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026848
-
ABŞ qızılcadan azad ölkə statusunu itiribƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026818
-
Tələbələr arasında vərəm və ağciyər xəstəliklərinin erkən aşkarlanması üçün səyyar müayinələrə başlanılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026748
-
İSLAM ADI ALTINDA MÜAVİYƏNİN SÜLALƏ HAKİMİYYƏTİƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026746
-
Tibb müəssisələrində tütün məmulatlarının istifadəsinə dair monitorinq aparılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026676
-
Azərbaycanda növbəti istilik mövsümünə sabah start verilirƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026674
-
Antibiotiklərdən düzgün istifadə həyati əhəmiyyət daşıyırƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026664
-
COP31-də Türk dünyası qadınlarının iqlim təşəbbüslərinə dair fikir mübadiləsi aparılıbƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026654
-
Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunda “Nadir xəstəliklər: şəxsi təcrübəmiz – 3” adlı elmi-praktik toplu nəşrə hazırlanırƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026650
-
Tibb işçiləri üçün etik davranış qaydalarına dair təqdimat keçirilibƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026646