Tarixi yaddaş, qardaş qırğınları və milli özünüdərkin fəlsəfəsi

 

"Fəxriyyə"nin yazılma səbəbi

 

Mirzə Ələkbər Sabirin "Fəxriyyə" şeirinin yaranma səbəbi onun ideya məzmununu anlamaq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şeir  Əbdülxalıq Cənnətinin 7 avqust 1907-ci ildə "Füyuzat" jurnalının 24-cü sayında dərc olunan "Fəxriyyə" adlı əsərinə cavab olaraq yazılmışdır. Ə.Cənnətinin şeiri turanlıların keçmiş şan-şöhrətini tərənnüm etdiyi halda, M.Ə.Sabir həmin mövzuya tamamilə fərqli mövqedən yanaşmışdır. Şairin "Fəxriyyə"si 26 avqust 1907-ci ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalının 32-ci sayında dərc olunmuşdur.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

M.Ə.Sabir keçmişin şöhrəti ilə öyünmək əvəzinə, həmin tarixin iç üzünü açır, qardaş qırğınlarını, hakimiyyət ehtirasını, dini və siyasi parçalanmaları xatırladır. Beləliklə, o, fəxriyyə janrının ənənəvi tərif pafosunu satirik tənqidə çevirərək xalqı öz tarixi ilə üzləşməyə çağırır.

 

Bu əsərin əsas fəlsəfəsi də məhz buradadır: tarixlə fəxr etmək üçün əvvəlcə tarixdən nəticə çıxarmağı bacarmaq lazımdır.

 

M.Ə.Sabir "Fəxriyyə" şeiri Azərbaycan ədəbiyyatında sadəcə satirik əsər deyil. Bu, bir xalqın öz tarixi ilə üzləşməsi, keçmişinə tənqidi nəzər salması və öz faciələrinin əsl səbəblərini dərk etməsi üçün yazılmış kəskin ictimai-fəlsəfi ittihamnamədir.

 

Tarixin şöhrəti yox, dərsi

 

M.Ə.Sabir şeirdə xalqın keçmişi ilə bağlı tərif və öyünmə ənənəsini istehza ilə qarşılayır. Şairin əsas məqsədi keçmişi inkar etmək deyil, keçmişlə fəxr etməyin, lakin həmin keçmişin səhvlərindən nəticə çıxarmamağın mənasızlığını göstərməkdir.

 

Tarix yalnız qürur mənbəyi deyil, həm də ibrət dərsidir. Əgər xalq keçmişdəki səhvlərini təkrar edirsə, deməli, tarixi yaddaşından lazımi nəticə çıxarmayıb.

 

Şairin bütün şeir boyu təkrarladığı:

 

"Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz!" misrası bu düşüncənin əsas ifadəsidir.

 

Burada şair öz xalqını kənardan ittiham etmir. O, xalqın öz əməlləri ilə öz gələcəyinə mane olduğunu göstərir.

 

Hakimiyyət ehtirası və qardaş qırğınları

 

M.Ə.Sabir Məlikşahın ölümündən sonrakı Səlcuq hadisələrinə müraciət edir:

 

"Ol gün ki, Məlikşah Büzürg eylədi rihlət,

Etdik iki namərd vəzirə təbəiyyət:

Qırdıq o qədər bir-birimizdən ki, nəhayət,

Düşmən qatıb əl, taxtımızı eylədi qarət…"

 

Burada söhbət yalnız bir dövlətin zəifləməsindən getmir. Söhbət hakimiyyət uğrunda mübarizənin dövlətin və xalqın mənafeyini necə arxa plana keçirməsindən gedir.

 

Məlikşahın vəfatından sonra Səlcuq hakimiyyətində başlayan çəkişmələr dövlətin qüdrətini sarsıtdı. Şair bu tarixi hadisəni bir nəticə ilə ümumiləşdirir: biz bir-birimizlə mübarizəyə o qədər aludə olduq ki, düşmən öz məqsədinə çatmaq üçün fürsət qazandı.

 

Bu misraların bugünkü oxucuya ünvanladığı sual da budur: hakimiyyət uğrunda mübarizə nə vaxt xalqın mənafeyindən üstün tutulmağa başladı?

 

Dövlətin gücü yalnız ordunun, sərvətin və ərazinin böyüklüyü ilə ölçülmür. Onun əsas dayağı daxili birlik, ədalət və qarşılıqlı etimaddır.

 

Din adı ilə dinə zərbə vurmaq

 

Şair Çingiz yürüşləri və Xarəzm hadisələrindən danışarkən daha ağır bir mənzərə yaradır:

 

"Bir vəqt olub ləşkəri-Çingizə tərəfdar,

Xarəzmləri məhv elədik qətl ilə yekbar:

Xarəzmlərin şahı fərar eylədi naçar,

Məscidləri, məktəbləri yıxdıq yerə təkrar…"

 

Şairin diqqət yetirdiyi məsələ yalnız xarici işğal deyil. O, məscidlərin və məktəblərin dağıdılmasını, öz mənəvi və mədəni dayaqlarımızın məhv edilməsini də xatırladır.

 

Bu bənddəki əsas fikir sonrakı misrada daha aydın ifadə olunur:

 

"Həqqa ki, səzavari-nişanü şərəfiz biz!

Öz dinimizin başına əngəlkələfiz biz!"

 

Burada şairin istehzası xüsusilə kəskindir. İnsan öz dininin, mənəviyyatının və mədəniyyətinin qoruyucusu olmalı olduğu halda, onların dağıdılmasında iştirak edirsə, bu, necə şərəf sayıla bilər?

 

Din insanı ədalətə, mərhəmətə və qardaşlığa çağırırsa, onun adından törədilən düşmənçilik həmin mənəvi məqsədin inkarıdır. Dini adın arxasında gizlənmək insanın əməlinə haqq qazandırmır.

 

Qardaşın qılıncı düşmənin silahına çevriləndə

 

M.Ə.Sabir Səlib yürüşlərinə də toxunur:

 

"Bir vəqt də dəvayi-Səlib oldu mühəyya,

Dəvadə firənglərə qalib gəlib, əmma

Dincəlməyib etdik yenə bir faciə bərpa,

Öz tiğimiz öz rişəmizi kəsdi sərapa…"

 

Bu bənddəki "Öz tiğimiz öz rişəmizi kəsdi" ifadəsi şeirin ən güclü fəlsəfi obrazlarından biridir.

 

Qılınc düşmənə qarşı qaldırılmalı olduğu halda, öz kökümüzü kəsir. Xarici təhlükə qarşısında birləşmək əvəzinə daxili çəkişmələrə qapılmaq xalqın öz gələcəyini təhlükəyə atması deməkdir.

 

Şairin tənqidi burada yalnız keçmişin hərbi-siyasi hadisələrinə aid deyil. O, bir davranış modelini ifşa edir: ortaq təhlükəni unudub bir-birini düşmənə çevirmək.

 

Eyni xalq, müxtəlif hakimiyyətlər, eyni faciə

 

Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövrlərinə aid bənddə şair yenə eyni problemi qabardır:

 

"Bir vəqt də Qarəqoyun, Ağqoyun olduq,

Azərbaycana, həm də Anadoluya dolduq.

Ol qədr qırıb bir-birimizdən ki, yorulduq,

Qırdıqca yorulduq və yorulduqca qırıldıq…"

 

Bu misralarda təkrarlanan qırğınların absurdluğu açıq görünür. Mübarizənin nəticəsi tərəqqi deyil, qarşılıqlı zəifləmədir.

 

Sonra Teymurla İldırım Bəyazid arasındakı Ankara döyüşünə müraciət edilir. 1402-ci ildə baş vermiş bu qarşıdurma türk dünyasının siyasi qüvvələrini bir-birinə qarşı qoyan ağır hadisələrdən biri idi.

 

M.Ə.Sabir üçün burada əsas məsələ qalibin kim olması deyil. Əsas məsələ eyni tarixi və mədəni köklərə malik qüvvələrin bir-birini zəiflətməsidir.

 

O, bu hadisələri bir-birindən ayrı tarixi təsadüflər kimi deyil, təkrar olunan daxili parçalanma xəstəliyinin təzahürləri kimi təqdim edir.

 

Məzhəbçilik: dinin deyil, parçalanmanın dili

 

Şeirin ən mühüm bəndlərindən biri Səfəvi-Osmanlı qarşıdurmasına həsr olunub:

 

"Bir vəqt Şah İsmayilü Sultani-Səlimə

Məftun olaraq eylədik islamı dünimə:

Qoyduq iki tazə adı bir dini-qədimə,

Saldı bu təşəyyü, bu təsənnün bizi bimə…"

 

Şair burada çox ciddi bir problemi ortaya qoyur: vahid dini mənsubiyyətə malik insanların məzhəb fərqini düşmənçilik vasitəsinə çevirməsi.

 

Şairin "bir dini-qədimə iki təzə ad" ifadəsi dini parçalanmanın siyasi qarşıdurmaya çevrilməsinə etirazdır.

 

Bu bəndin fəlsəfi mahiyyəti belədir: din insanları haqq, ədalət və mənəviyyat ətrafında birləşdirməlidir. Məzhəb fərqi isə insanı öz qardaşına düşmən etməməlidir.

 

Dinin mahiyyətini məzhəb adı ilə əvəz etmək, dini mənsubiyyəti hakimiyyət mübarizəsinin alətinə çevirmək mənəvi fəlakətdir.

 

M.Ə.Sabir Nadir şahın bu parçalanmanı aradan qaldırmaq cəhdini də xatırladır. Onun fikrincə, bu xəstəliyin kökü o qədər dərinləşmişdi ki, hətta siyasi iradə ilə onu aradan qaldırmaq mümkün olmamışdı.

 

Burada şairin irəli sürdüyü məsələ təkcə iki dövlətin münasibəti deyil. Söhbət dinin siyasi mənafelərə tabe etdirilməsinin xalqın birliyinə vurduğu zərbədən gedir.

 

Tarixdən nəticə çıxarmayan xalq gələcəyini də itirir

 

Şeirin sonuna doğru şair İranlılıq və Osmanlılıq adları altında yenidən baş qaldıran qarşıdurmalara toxunur.

 

"İranlılıq, osmanlılıq ismi olub ehya:

Bir qitə yer üstündə qopub bir yekə dəva…"

 

Bu, şairin dövründəki siyasi və milli rəqabətə satirik münasibətidir.

 

Şair göstərir ki, əvvəlki parçalanmaların acı nəticələri unudulmamış yeniləri meydana çıxır. İnsanlar keçmişdən dərs almaq əvəzinə, eyni səhvləri yeni adlarla təkrarlayırlar.

 

Şeirin bütün bəndlərində təkrar olunan "Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz!" misrası artıq sadəcə poetik təkrar deyil, tarixi məsuliyyət hökmüdür.

 

M.Ə.Sabir bu günə ünvanlanan mesajı

 

"Fəxriyyə"nin yüz ildən artıq müddət keçməsinə baxmayaraq aktuallığını itirməməsinin səbəbi onun konkret tarixi şəxsiyyətlərdən və hadisələrdən daha geniş bir problemi hədəfə almasıdır.

 

Şair xalqı keçmişin şöhrəti ilə deyil, bu günün düşüncəsi və əməlləri ilə qiymətləndirməyə çağırır.

 

Onun satirasından çıxan əsas nəticələr bunlardır:

 

Milli birlik hakimiyyət ehtirasından üstün tutulmalıdır.

Dini mənsubiyyət qardaş düşmənçiliyinə çevrilməməlidir.

Məzhəbçilik dinin mahiyyətini əvəz etməməlidir.

Təhsil, elm və maarif xalqın gələcəyinin əsas dayağıdır.

Tarixi yaddaş keçmişlə öyünmək üçün deyil, səhvləri təkrarlamamaq üçündür.

Heç bir xalq öz daxilindəki ədalətsizliyi və parçalanmanı görmədən tərəqqiyə nail ola bilməz.

 

Şairin "Fəxriyyə"si bizə bir həqiqəti xatırladır: xalqın özünə hörməti onun keçmişdə qazandığı şöhrətlə deyil, bu gün yaratdığı ədalət, birlik və tərəqqi ilə ölçülür.

 

Nəticə

 

M.Ə.Sabir bu şeiri yazarkən xalqını təhqir etmək istəmirdi. Əksinə, onu özünü aldatmaqdan xilas etməyə çalışırdı.

 

Öz səhvini etiraf etmək zəiflik deyil. Səhvi görməmək, onu şöhrət pərdəsi altında gizlətmək və gələcək nəsillərə də eyni yanlışlığı miras qoymaq əsl faciədir.

 

"Fəxriyyə"nin ən böyük dərsi budur: xalqın taleyini yalnız ortaq düşmənlər müəyyən etmir. Daxili ədalətsizlik, cəhalət, məzhəbçilik, hakimiyyət ehtirası və qardaş düşmənçiliyi də onun gələcəyini məhv edə bilər.

 

Şairin "Fəxriyyə"si bizə bir həqiqəti xatırladır: özümüzlə fəxr etməzdən əvvəl özümüzə hesabat verməyi bacarmalıyıq.