Quranın yanlış tədrisi — nifrətin, nifrət isə radikalizmin mənbəyi

Dini radikalizmə qarşı mübarizə müasir dünyanın ən ciddi problemlərindən biridir. Terror aktlarının qarşısını almaq, cinayətkarları zərərsizləşdirmək və təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirmək vacibdir. Lakin bunlar təhlükənin nəticələri ilə mübarizədir. Təhlükəni doğuran düşüncə aradan qaldırılmayınca, onun yenidən yaranması üçün zəmin qalır.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Terrorun arxasında zorakılıq, zorakılığın arxasında nifrət, nifrətin formalaşmasında isə dini mətnlərin yanlış tərcüməsi, yozumu və tədrisi dayana bilər.

Quranın adından nifrət öyrədilən, başqa insanlara qarşı düşmənçilik dini vəzifə kimi təqdim edilən mühitdə problem təkcə ayrı-ayrı insanların davranışı deyil. Problem insan şüurunu formalaşdıran bilik sistemindədir.

Belə bir şəraitdə dini radikalizmlə mübarizəni yalnız təhlükəsizlik tədbirləri ilə məhdudlaşdırmaq təhlükənin səbəbi ilə nəticəsini qarışdırmaqdır.

Quranın adı ilə nifrət yaratmaq

Quran insanın düşüncəsinə, əxlaqına və davranışına təsir edən bir mətn kimi tədris olunur. Buna görə onun tərcüməsi və izahı yalnız dil məsələsi deyil. Tərcümə sözün mənasını dəyişəndə, yozum ayənin məzmununu özbaşına daraldanda, tədris isə həmin yozumu mübahisəsiz həqiqət kimi təqdim edəndə, mətnin insan şüurunda yaratdığı nəticə də dəyişə bilər.

Bir ayənin kontekstindən ayrılması, başqa ayələrlə əlaqəsinin kəsilməsi və insanın əvvəlcədən qəbul etdiyi fikrə uyğun şərh edilməsi Quranın bütöv məntiqini görünməz edə bilər. Beləliklə, insan öz düşüncəsini Quranın hökmü hesab edir, öz düşmənçiliyini isə Allahın iradəsi kimi qəbul etməyə başlayır.

Ən təhlükəli məqam budur: insan öz nifrətini ilahi həqiqət hesab edəndə, ona qarşı çıxanı yalnız fərqli düşünən şəxs deyil, Allahın düşməni kimi görə bilər. Dini radikalizmin ideoloji zəmini belə formalaşa bilər.

Vahid Quran — vahid mətn, düzgün tərcümə və elmi yozum

İslam dünyasının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri Quranın mətnini, tərcüməsini və tədrisini bir-birindən fərqləndirməkdir.

Quranın ərəb dilindəki mətni ilə onun müxtəlif dillərə tərcümələri eyni şey deyil. Tərcüməçi sözü seçir, cümlənin mənasını ifadə edir; şərhçi isə ayənin məzmununu izah edir. Bu proseslərdə insanın dil biliyi, dünyagörüşü və əvvəlcədən qəbul etdiyi fikirlər nəticəyə təsir göstərə bilər.

Buna görə vahid Quran anlayışı bütün xalqlara eyni tərcümə cümlələrini zorla qəbul etdirmək kimi başa düşülməməlidir. Söhbət Quranın ortaq mətninin qorunmasından, tərcümələrin mətnə sədaqətlə hazırlanmasından, tərcümə ilə təfsirin açıq şəkildə fərqləndirilməsindən və ayələrin Quranın bütöv məzmunu əsasında izah edilməsindən gedir.

Vahid meyar Quranın özüdür. Tərcümə və yozum həmin meyara uyğunluğuna görə qiymətləndirilməlidir.

Heç bir məzhəbin, siyasi hakimiyyətin, dini qurumun və ya ayrı-ayrı şərhçilərin mövqeyi Quranın özündən üstün tutulmamalıdır. Ayənin mənası onun kontekstindən, əlaqəli ayələrdən və dil xüsusiyyətlərindən ayrılaraq müəyyənləşdirilməməlidir.

Quran təhsili dindarlıq deyil, şüurun formalaşmasıdır

Quranı düzgün öyrənmək yalnız dini mərasimləri bilmək demək deyil. Quran təhsili insanın haqqı nahaqdan, ədaləti zülmdən, həqiqəti uydurmadan ayırmaq qabiliyyətini inkişaf etdirməlidir.

Quranın mənası düzgün çatdırıldıqda, insanın diqqəti başqalarını dini mənsubiyyətinə və geyiminə görə mühakimə etməkdən onların əməllərinə, ədalətə münasibətinə və insanlara verdiyi zərərə yönəlir.

Hicab haqqında mübahisələr də bu problemin bir nümunəsidir. Ayədə işlənən sözün mənası ilə sonradan həmin sözə verilən məna fərqləndirilmədikdə, insan yozumu Allahın əmri kimi təqdim oluna bilər. Beləliklə, geyim seçimi həqiqətin müzakirəsi olmaqdan çıxıb qarşıdurma vasitəsinə çevrilə bilər.

Eyni prinsip daha ağır məsələlərə də aiddir: başqa insanlara münasibət, zorakılıq, ədalət və həyatın toxunulmazlığı barədə ayələrin yanlış tədrisi insanın dünyagörüşünə və davranışına təsir göstərə bilər.

Məqsəd insanları müəyyən məzhəbə və ya dini kimliyə yönəltmək deyil. Məqsəd Quranı mövhumatdan, təhrifdən və onun adından qurulan mənfəət sistemlərindən ayırmaqdır.

Dini radikalizmə qarşı mübarizənin əsas istiqaməti

Silahlı terrorun qarşısını almaq zəruridir. Lakin terroru doğuran nifrəti qidalandıran düşüncə ilə mübarizə də eyni dərəcədə ciddi əhəmiyyət daşıyır.

Bu mübarizə Quranın tərcüməsinin elmi prinsiplərlə hazırlanmasını, tərcümə ilə şərhin fərqləndirilməsini, ayələrin kontekstdə və Quranın bütöv məzmunu əsasında tədrisini tələb edir. İnsanlar hansı fikrin ayənin özündə olduğunu, hansının isə tərcüməçinin və ya şərhçinin izahı olduğunu görə bilməlidirlər.

Quranın tədrisi məzhəb mübahisələrinin təkrarı deyil, mətnin mənasını anlamaq və onun əxlaqi meyarlarını dərk etmək prosesi olmalıdır.

Dövlətin və təhsil qurumlarının vəzifəsi də vicdanı idarə etmək deyil, dini bilik adı altında təqdim edilən məlumatların elmi keyfiyyətini, tərcümələrin etibarlılığını və tədrisin şəffaflığını təmin edən şərait yaratmaqdır.

Nəticə

Dini radikalizmin kökü yalnız silahda, təşkilatda və siyasi qarşıdurmada deyil; insanın şüurunda düşmənçilik yaradan düşüncədə də axtarılmalıdır. Həmin düşüncə Quranın adı ilə əsaslandırılırsa, Quranın düzgün tərcüməsi və tədrisi təhlükəsizlik məsələsinin də mühüm hissəsinə çevrilir.

Quranın adından nifrət öyrətmək mümkün olduğu kimi, onun düzgün dərki insanı nifrətin əsarətindən azad etməyə də xidmət edə bilər.

Terroru dayandırmaq insanı təhlükədən xilas edir. Nifrəti doğuran yanlış düşüncəni aradan qaldırmaq isə təhlükənin ideoloji mənbəyini hədəfə alır.

İslam dünyasında Quranın düzgün tərcüməsi, elmi və mətnə sadiq yozumu, mövhumatsız tədrisi ümumi meyara çevrilməyincə, dini radikalizmi qidalandıran zəmin aradan qalxmayacaq.

Çünki Quranın adı ilə nifrət yaradan düşüncəni dəyişmədən, yalnız həmin düşüncənin törətdiyi cinayətlərlə mübarizə aparmaq problemin kökünə deyil, nəticələrinə müdaxilə etməkdir.

Nifrət dini radikalizmin ideoloji yanacağıdır. Quranın yanlış tərcüməsi, yozumu və tədrisi isə bəzi hallarda həmin nifrətin dini əsas kimi təqdim olunmasına şərait yaradır. Buna görə düzgün Quran təhsili yalnız dini məsələ deyil, bəşəri əxlaq və ictimai təhlükəsizlik məsələsidir.

Eyni zamanda dini radikalizmin nəticələri ilə yanaşı, onu doğuran nifrətin mənbəyini də aradan qaldırmaq vacibdir.