İslam Allahın qoyduğu yol, Quran isə onun xəritəsidir.
İslamın mahiyyəti hakimiyyət uğrunda mübarizə deyil, Allahın müəyyən etdiyi haqq və ədalət yoluna tabe olmaqdır. Quran bu yolun meyarını göstərir. Peyğəmbərin vəfatından sonra baş verən hadisələr isə bir sualı tarix qarşısında qoydu: Allahın müəyyən etdiyi rəhbərlik davam etdirildimi, yoxsa onun yerini insanların siyasi qərarları tutdu?
Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.
Bu sualın cavabı Qədir-Xumdan başlayır.
Qədir-Xum: elan edilmiş rəhbərlik
Qurani-Kərimin Maidə surəsinin 67-ci ayəsində Peyğəmbərə belə əmr edilir: Rəbbindən sənə nazil ediləni çatdır, bunu etməsən, Onun risalətini yerinə yetirmiş olmazsan. Ayənin ardınca dinin tamamlandığını bildirən Maidə surəsinin 3-cü ayəsi gəlir.
Bu iki ayənin Qədir-Xum hadisəsi ilə əlaqəsi təsadüfi deyil. Peyğəmbər orada Hz. Əlinin mövqeyini elan etdi:
“Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”
Hz. Əli artıq tanınırdı. Deməli, Qədir-Xumun məqsədi onu tanıtmaq deyil, onun mövqeyini elan etmək idi. Bu, adi bir tərif və ya şəxsi münasibət bəyanatı deyildi, risalətin çatdırılması ilə əlaqələndirilən mühüm bir elan idi.
Quranın 5:67 və 5:3 ayələrinin ardıcıllığı bu hadisənin dini əhəmiyyətini göstərir. Allahın qoyduğu rəhbərlik prinsipi elan edilmişdi.
Səqifə: rəhbərlikdən siyasi hakimiyyətə keçid
Peyğəmbərin vəfatından sonra onun dəfn mərasimi hələ tamamlanmamış, Səqifədə hakimiyyət məsələsi müzakirəyə çıxarıldı. Hz. Əli və Bəni-Haşim nümayəndələri həmin toplantıda iştirak etmirdilər. Əbu Bəkrə beyət edildi.
Beləliklə, Qədir-Xumda elan edilmiş rəhbərliklə Səqifədə qəbul edilən siyasi qərar arasında ziddiyyət yarandı. Rəhbərliyin meyarı Allahın elanı deyil, insanların toplantıda verdiyi qərar oldu.
Sonrakı hakimiyyət dəyişiklikləri də bu xətti davam etdirdi: Əbu Bəkrdən Ömərə, Ömərdən Osmana, Osman dövründən isə Müaviyənin Şamdakı hakimiyyətinə uzanan bir zəncir formalaşdı.
Ömər dövründə Müaviyənin Şamda mövqeyi möhkəmləndi. Osman dövründə Bəni-Üməyyə ailəsinin dövlət idarəçiliyində nüfuzu daha da artdı. Beləliklə, sonradan sülalə hakimiyyətinə çevriləcək sistemin dayaqları quruldu.
Osmanın qətli: qanlı köynəkdən hakimiyyət şüarına
Osmanın öldürülməsi xilafət tarixinin ağır hadisələrindən biri idi. Lakin bu qətldən sonra baş verənlər də hadisənin özü qədər əhəmiyyətlidir.
Müaviyə Osmanın qanlı köynəyini Dəməşqdə minbərdən asdırdı. Osmanın həyat yoldaşı Nailənin kəsilmiş barmaqları da həmin köynəklə birlikdə nümayiş etdirildi. İnsanlar bu mənzərənin ətrafına toplaşır, ağlayır və intiqam çağırışları ilə səfərbər edilirdilər.
Müaviyə Osmanın qətlini öz siyasi mübarizəsinin əsas şüarına çevirdi. Şam əhalisinin Hz. Əliyə qarşı köklənməsində bu nümayiş mühüm təbliğat vasitəsi oldu. Osmanın qanı ədalətin bərpası tələbindən çıxarılaraq hakimiyyət mübarizəsinin siyasi vasitəsinə çevrildi.
Əsas ziddiyyət də burada idi: Osmanın qətlinə görə məsuliyyət tələb etmək adı ilə yeni hakimiyyət mübarizəsi başladılır, halbuki Müaviyənin özünün dövlət başçısının qanını qorumaq üçün nə etdiyi və hadisələrdəki məsuliyyəti də tarix qarşısında cavab tələb edirdi.
Hz. Əliyə qarşı müharibə: Siffin və Quran səhifələri
Hz. Əli xəlifə seçildikdən sonra Müaviyə ona beyət etməkdən imtina etdi. Şam valisi kimi özünü mərkəzi hakimiyyətə tabe etmədi və nəticədə dövlət daxilində silahlı qarşıdurma yarandı.
Bu, iki bərabər tərəfin adi siyasi çəkişməsi deyildi. Bir tərəfdə müsəlmanların qəbul etdiyi xəlifə və mərkəzi hakimiyyət, digər tərəfdə isə həmin hakimiyyətə tabe olmaqdan imtina edən Şam valisi dayanırdı.
Siffin döyüşündə Müaviyənin ordusu məğlubiyyət təhlükəsi ilə üzləşəndə Quran səhifələri nizələrə qaldırıldı. Bu addım Hz. Əlinin ordusundakı insanların Qurana olan səmimi ehtiramından istifadə edirdi. Əli döyüşü davam etdirmək istəyirdi, lakin öz ordusundakıların təkidi ilə hakimlik məsələsinin həllinə razılaşmağa məcbur oldu.
Quranın hökmünü qəbul etmək adı ilə Quranın özünün göstərdiyi ədalət prinsipi siyasi məqsədə tabe edildi. Müaviyənin tərəfi bu hadisədən hərbi və siyasi vəziyyətini dəyişmək üçün istifadə etdi.
Beləliklə, Quranın adı qaldırıldı, amma onun hökmünə tabe olmaq əvəzinə, Quran siyasi manevrin vasitəsinə çevrildi.
Hakimiyyətin dövlət lənətinə çevrilməsi
Müaviyənin hakimiyyətinin ən ağır əməllərindən biri Hz. Əliyə qarşı lənətin dövlət siyasətinə çevrilməsi idi. Əli yalnız siyasi rəqib kimi deyil, minbərlərdən hədəfə alınır, onun adı cümə xütbələrində təhqir və lənətlə çəkilirdi.
Bu göstəriş təkcə Dəməşqlə məhdudlaşmırdı. Müxtəlif vilayətlərdə valilərdən və xətiblərdən eyni siyasəti həyata keçirmək tələb olunurdu. Tarixi mənbələrdə bu praktikanın Ömər ibn Əbdüləzizin hakimiyyətinə qədər davam etdiyi göstərilir.
Düşünün: Peyğəmbərin yaxın silahdaşı, Quranın müdafiəçisi, İslamın ən böyük şəxsiyyətlərindən biri olan Hz. Əli dövlətin rəsmi minbərlərindən lənətlənirdi. Bu, sadəcə bir insanın təhqir edilməsi deyildi. Bu, İslamın haqq, ədalət və elm meyarlarına qarşı yönəlmiş dövlət siyasəti idi.
Hicr ibn Ədi və Əli tərəfdarlarına divan tutulması
Müaviyənin siyasəti sözlə və minbərlə bitmirdi. Hz. Əliyə bağlılığını qoruyan, onu lənətləməkdən imtina edən insanlar təqib edilirdi.
Hicr ibn Ədi və onun yoldaşlarının aqibəti bu siyasətin ən aydın nümunələrindəndir. Onlardan Hz. Əlini lənətləmək və ondan üz döndərmək tələb edildi. İmtina edənlər edam olundular.
Bu hadisə göstərirdi ki, hakimiyyət artıq insanlardan yalnız siyasi itaət tələb etmirdi, onların vicdanına, inancına və sözünə də müdaxilə edirdi. Əliyə məhəbbət və sədaqət cinayət kimi təqdim edilirdi.
Belə bir sistemdə ədalət hakimiyyətin meyarı olmaqdan çıxır, hakimiyyətin özünü qorumaq vasitəsinə çevrilirdi.
Xilafətdən sülalə hakimiyyətinə: Müaviyədən Yezidə
Müaviyənin qurduğu sistemin mahiyyəti onun ən mühüm qərarlarından biri ilə tam üzə çıxdı: öz oğlu Yezidi özündən sonra hakimiyyətə varis təyin etdi.
Beləliklə, müsəlmanların rəhbərliyi məsələsi ümmətin iradəsindən və haqq meyarından çıxarıldı. Xilafət sülalə hakimiyyətinin formasını aldı.
Bu qərar Həsən ibn Əli ilə bağlanmış sülhün mahiyyətinə də zidd idi. Həsənin hakimiyyətdən çəkilməsi ilə yaranmış razılaşmanın ardınca Müaviyə öz oğlunu varis elan etdi. Bu, hakimiyyətin bir ailənin əlində saxlanılması istiqamətində atılmış qəti addım idi.
Müaviyə 680-ci ildə öldü. Onun yerinə Yezid keçdi. Müaviyənin qurduğu sistemin nəticələri isə Yezidin hakimiyyəti dövründə daha dəhşətli şəkildə üzə çıxdı.
Yezid hakimiyyəti: Kərbəla, Hərrə və Məkkə
Hz. Hüseyn Yezidə beyət etmədi. Çünki məsələ yalnız bir hakimə beyət etmək deyildi, məsələ haqqı təmsil etməyən, hakimiyyəti irsən mənimsəmiş bir sistemin qanuniləşdirilməsi idi.
680-ci ildə Kərbəla faciəsi baş verdi. Peyğəmbərin nəvəsi Hz. Hüseyn və onun yaxınları Yezidin hakimiyyəti dövründə qətlə yetirildilər.
683-cü ildə Mədinə əhalisinin Yezid hakimiyyətinə qarşı çıxması Hərrə faciəsi ilə nəticələndi. Yezidin göndərdiyi ordu Mədinəyə hücum etdi, şəhər qanlı şəkildə yatırıldı.
Həmin il Məkkə də mühasirəyə alındı. Kəbə ətrafında döyüşlər baş verdi və müqəddəs məkan zərər gördü.
Kərbəla, Hərrə və Məkkə hadisələri bir-birindən ayrı, təsadüfi faciələr deyildi. Bunlar Müaviyənin qurduğu sülalə hakimiyyətinin Yezid dövründə davam edən zorakılıq siyasətinin nəticələri idi.
Nəticə: İslam adı ilə Qurandan uzaqlaşmaq
Qədir-Xumda elan edilmiş rəhbərlikdən Səqifədəki siyasi qərara, oradan Müaviyənin Hz. Əliyə qarşı müharibəsinə, Quran səhifələrinin nizələrə qaldırılmasına, dövlət lənətinə, Hicr ibn Ədi və onun yoldaşlarının edamına, Yezidin varis elan edilməsinə və Kərbəla faciəsinə qədər uzanan hadisələr bir tarixi zəncir təşkil edir.
Bu zəncirin hər halqasında eyni ziddiyyət görünür: Quranın adı çəkilir, amma Quranın haqq və ədalət prinsipləri tapdalanır; İslamdan danışılır, amma İslamın rəhbərlik və əxlaq meyarları hakimiyyət maraqlarına qurban verilir.
Müaviyənin qurduğu sistemin mahiyyəti də budur: İslam adı altında Quransız hakimiyyət.
İslam Allahın qoyduğu yoldur. Heç bir hökmdarın, sülalənin və ya siyasi qüvvənin şəxsi mülkü deyil. Quran isə bu yolun meyarıdır. Tarixdə baş verənləri qiymətləndirmək üçün də meyar dəyişməməlidir.
İslamı qorumaq onun adını təkrarlamaqla deyil, onun haqq və ədalət prinsiplərinə əməl etməklə mümkündür.
Mətnin tarixi dayaqları baxımından xüsusilə üç mənbə mühümdür: Təbərinin tarixində Osmanın qanlı köynəyinin və Nailənin barmaqlarının minbərdə nümayiş etdirilməsi; Tahera Qutbuddinin araşdırmasında Əliyə qarşı minbər lənətinin dövlət siyasəti kimi yayılması; Hicr ibn Ədi və yoldaşlarının edamı barədə tarixi tədqiqat. Müaviyənin Yezidi varis təyin etməsi və Yezid dövründə Kərbəla, Hərrə və Məkkə hadisələrinin baş verməsi də tarixi xronologiyada təsdiqlənir.
© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.
-
Bakıda qadınlara qarşı zorakılığın ləğv edilməsi uğrunda Beynəlxalq Günə həsr olunmuş "Səsini eşit!" adlı tədbir keçiriləcəkƏn çox oxunanlar15 Noyabr 20261140
-
Yeni hüceyrə terapiyası siçan modellərində beyin şişlərini tamamilə aradan qaldırıbƏn çox oxunanlar16 Noyabr 20261042
-
Quranın dilinə müdaxiləƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026994
-
Qaraciyərin özünübərpa qabiliyyəti sonsuz deyi - Xroniki zədələnmə ciddi fəsadlara səbəb ola bilərƏn çox oxunanlar16 Noyabr 2026956
-
Antibiotiklər yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidirƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026906
-
BİR DİN VAR İDİ — İNSANLAR ONDAN QOPDULARƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026904
-
Deputat autizmli və digər xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların reabilitasiyası üçün maliyyənin artırılmasını təklif edibƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026902
-
İcbari tibbi sığortada yeni mərhələ – Elektron reyestr yaradılırƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026886
-
Cənubi Koreyada alimlər 3D bioprinter vasitəsilə canlı insan buynuz qişası yaradıblarƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026876
-
Həkimdən böyrək xəstələrinə mühüm çağırış: Dializdən azad olmaq mümkündür!Ən çox oxunanlar17 Noyabr 2026862
-
18 noyabr – Uşaqların Cinsi İstismardan və Cinsi Zorakılıqdan Müdafiə GünüdürƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026846
-
ABŞ qızılcadan azad ölkə statusunu itiribƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026818
-
İSLAM ADI ALTINDA MÜAVİYƏNİN SÜLALƏ HAKİMİYYƏTİƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026746
-
Tələbələr arasında vərəm və ağciyər xəstəliklərinin erkən aşkarlanması üçün səyyar müayinələrə başlanılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026744
-
Azərbaycanda növbəti istilik mövsümünə sabah start verilirƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026672
-
Tibb müəssisələrində tütün məmulatlarının istifadəsinə dair monitorinq aparılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026672
-
Antibiotiklərdən düzgün istifadə həyati əhəmiyyət daşıyırƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026660
-
COP31-də Türk dünyası qadınlarının iqlim təşəbbüslərinə dair fikir mübadiləsi aparılıbƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026652
-
Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunda “Nadir xəstəliklər: şəxsi təcrübəmiz – 3” adlı elmi-praktik toplu nəşrə hazırlanırƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026646
-
Tibb işçiləri üçün etik davranış qaydalarına dair təqdimat keçirilibƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026642