Azərbaycan Tibbi İnformasiya və Səhiyyə Portalı
22 Noyabr 2026, Bazar, 19:12
Əlaqə vasitələri
Bizimlə əlaqə
BİR DİN VAR İDİ — İNSANLAR ONDAN QOPDULAR
18 Noyabr 2026
902
BİR DİN VAR İDİ — İNSANLAR ONDAN QOPDULAR
  1. Allahın dini dəyişmədi — insanlar ondan ayrıldılar

 

İnsanlıq tarixini Quranın öz məntiqi ilə oxuduqda qarşımıza müxtəlif dinlərin bir-birinin ardınca yaradıldığı tarix çıxmır. Qarşımıza bir Allah, bir haqq və bir ilahi din çıxır.

 

 Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Sonra isə başqa bir proses başlayır: insanlar Allahın göstərdiyi yoldan ayrılır, ixtilaf edir və öz aralarında yeni dini kimliklər, qruplar və sistemlər formalaşdırırlar.

 

Bu fərqi görmək çox vacibdir:

Din parçalanmadı. İnsanlar Allahın dinindən qopdular.

 

İNSANLAR TƏK BİR ÜMMƏT İDİ

 

Quran bu tarixi çox aydın ifadə edir:

“İnsanlar tək bir ümmət idi. Allah onlara müjdə verən və xəbərdarlıq edən (əzabla qorxudan) peyğəmbərlər göndərdi, insanlar arasındakı ixtilafları ayırd etmək üçün O, peyğəmbərlərlə birlikdə haqq olan kitab nazil etdi. Halbuki özlərinə aşkar dəlillər gəldikdən sonra aralarındakı kin (və həsəd) üzündən (dində) ixtilafda bulunanlar kitab əhlindən başqası deyildir. Onların ixtilafda olduqları həqiqətə Onun izni (idarəsi) ilə iman gətirənləri isə Allah doğru yola yönəltdi. Allah istədiyini düz yola istiqamətləndirər.” (Bəqərə, 2:213) 

 

Bu ayədə başlanğıc nöqtəsi aydındır:

İnsanlar əvvəlcə tək bir ümmət idilər.

Deməli, başlanğıcda çoxsaylı dinlər yox idi.

 

Sonra Allah peyğəmbərlər göndərdi və haqq olan kitablar nazil etdi. Kitabların məqsədi insanları müxtəlif dinlərə bölmək yox, ixtilaf etdikləri məsələlərdə haqqı müəyyən etmək idi.

Lakin ayənin ikinci hissəsi başqa bir həqiqəti göstərir:

İxtilaf kitabdan doğmadı.

İnsanlar aşkar dəlillər gəldikdən sonra ixtilafa düşdülər.

 

İLK “YARPAQ TÖKÜMÜ” — İXTİLAF

 

Ağacı düşünək.

Ağac birdir. Gövdə birdir. Yarpaqlar isə sonradan yaranır.

Yarpaq gövdədən ayrıldıqda ağac parçalanmır. Yarpaq ağacdan qopur.

Quranın insanlıq tarixini izah edən məntiqində də buna bənzər bir proses görünür.

Allahın dini birdir.

İnsanlar isə bu dindən ayrıldılar.

Ona görə də “dinlər yarandı və bir-birindən ayrıldı” deməkdənsə, Quranın məntiqinə daha uyğun ifadə budur:

İnsanlar vahid ilahi dindən qoparaq ayrılıqlara düşdülər.

 

ALLAH YANINDA DİN BİRDİR

 

Quran bu məsələyə daha da açıq hökm verir:

“Həqiqətən, Allah yanında din İslamdır. Kitab verilmiş şəxslər ancaq özlərinə elm gəldikdən sonra aralarındakı kin (və həsəd) üzündən ayrılığa düşdülər. Kim Allahın ayələrini inkar edərsə, bilsin ki, Allah tez haqq-hesab çəkəndir.”
(Ali-İmran, 3:19)

 

Burada məsələ daha aydınlaşır.

Allah yanında “dinlər” deyilmir.

“Din İslamdır” deyilir.

 

Deməli, İslam yalnız Məhəmməd peyğəmbərin gətirdiyi yeni dini sistemin adı kimi başa düşülə bilməz.

Quranın özündə “İslam” Allahın qarşısında təslimiyyətin, Onun dininə bağlılığın adıdır.

 

Bunun ən açıq ifadələrindən biri İbrahim haqqında verilən hökmdür:

“İbrahim nə yəhudi, nə də xristian idi. Lakin o, hənif bir müsəlman idi və müşriklərdən deyildi.”
(Ali-İmran, 3:67)

 

Deməli, İbrahim Məhəmməddən əsrlərlə əvvəl yaşamışdı, amma Quran onu müsəlman adlandırır.

Burada “müsəlman” sözü bir sonrakı tarixi icmanın adı deyil.

Bu, Allaha təslim olan insanın adıdır.

 

İBRAHİMİN DİNİ — YENİ DİN DEYİL

 

Quran İslamı yalnız Məhəmməd peyğəmbərin gətirdiyi yeni din kimi təqdim etmir. Əksinə, Quranda İbrahimin də Allah qarşısında müsəlman olduğu açıq şəkildə bildirilir.

 

Həcc surəsinin 78-ci ayəsində belə deyilir:

“…atanız İbrahimin dini (dinində olduğu) kimi. O, bundan əvvəl də, bunda da sizə müsəlman adını verdi…”

 

Bu ifadə çox mühüm bir həqiqəti göstərir: “müsəlman” adı Məhəmməd peyğəmbərlə başlamayıb. Quranın öz ifadəsinə görə, İbrahimdən əvvəl və İbrahim dövründə də Allah yoluna təslim olanlara bu ad verilmişdir.

 

Deməli, İbrahim ayrı bir dinin banisi, Məhəmməd isə başqa bir dinin banisi deyil. İbrahim də, Musa da, İsa da, Məhəmməd də eyni Allahın göndərdiyi peyğəmbərlərdir və onların təbliğ etdiyi əsas ilahi din eynidir: Allaha təslim olmaq və yalnız Ona qulluq etmək.

 

Quran bu birliyi daha da açıq şəkildə göstərir:

“Allah yanında din, əlbəttə, İslamdır.” (Ali-İmran, 3:19)

 

Başqa sözlə, İslam Məhəmməddən sonra yaradılmış yeni dinin adı deyil. İslam — Allahın insan üçün müəyyən etdiyi dinin, Allaha təslimiyyətin adıdır.

 

Buna görə Quranın tarixi xəttini belə başa düşmək lazımdır:

 

İbrahim → Allahın dininə təslim olan müsəlman
Musa → həmin ilahi dinin peyğəmbəri
İsa → həmin ilahi dinin peyğəmbəri
Məhəmməd → həmin ilahi dinin son peyğəmbəri və elçisi

 

Burada söhbət bir-birini əvəz edən ayrı-ayrı dinlərdən getmir. Peyğəmbərlər dəyişir, Allahın dini dəyişmir.

 

Quran hətta Nuh, İbrahim, Musa, İsa və Məhəmməd arasında dini əsas baxımdan bir ayrılıq qoymur. Şura surəsinin 13-cü ayəsində Nuh, Məhəmməd, İbrahim, Musa və İsanın hamısına dinin əsası olaraq eyni şeyin vəhy edildiyi bildirilir:

 

“Allahın Nuh üçün buyurduğunu, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya buyurduğumuzu sizin üçün də din olaraq müəyyən etdi…”

 

Beləliklə, Quranın məntiqi aydındır:

Yeni dinlər yoxdur — eyni ilahi dinin müxtəlif peyğəmbərlər vasitəsilə insanlara çatdırılması var.

 

Məhəmməd peyğəmbər də yeni bir dinin yaradıcısı deyil. O, İbrahimin yolunu davam etdirən və Allahın dinini tamamlayan son elçidir.

 

Buna görə “İbrahimin dini”, “Musanın dini”, “İsanın dini” və “Məhəmmədin dini” ifadələrini bir-birindən ayrı dinlər kimi başa düşmək Quranın təqdim etdiyi bütöv mənzərəni parçalamaqdır.

 

Din Allahındır. Peyğəmbərlər isə həmin dinin elçiləridir.

 

PEYĞƏMBƏRLƏRİN DİNİ BİRDİR

 

Quran bu məsələni mübahisəyə yer qoymayacaq şəkildə açıqlayır:

“Allah Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi dindən sizin üçün də qanuniləşdirdi: ‘Dinə doğru-dürüst riayət edin və onda ayrılığa düşməyin!’ Sənin dəvət etdiyin şirk qoşanlara ağır gəldi. Allah istədiyini Özünə seçər və Ona tərəf yönələnləri doğru yola yönəldər.”
(Şura, 42:13)

 

Bu ayədə ardıcıllıq təsadüfi deyil:

Nuh → İbrahim → Musa → İsa → Məhəmməd

Və hamısına aid edilən eyni din göstərilir.

Deməli, Musa yeni bir ilahi din yaratmadı.

İsa yeni bir ilahi din yaratmadı.

Məhəmməd də insanlara əvvəlkilərdən tamamilə fərqli bir Allah dini gətirmədi.

Vəhyin xətti birdir.

 

BƏS YƏHUDİLİK VƏ XRİSTİANLIQ HARADAN GƏLDİ?

 

Burada Quranın mühüm fərqləndirməsi ortaya çıxır.

Quran Musa və İsanı Allahın peyğəmbərləri kimi təsdiq edir. Lakin sonrakı insan qruplarının öz aralarında ixtilafa düşməsini də gizlətmir.

Əsas məsələ budur:

Peyğəmbər ayrı, peyğəmbərin gətirdiyi din ayrı; sonrakı insanların həmin din ətrafında yaratdıqları dini kimlik və sistem isə ayrıdır.

Quran 2:213-də kitab verilmişlərin aşkar dəlillər gəldikdən sonra ixtilafa düşdüklərini bildirir.

3:19-da isə Allah yanında dinin İslam olduğunu bildirir.

3:67-də İbrahimin yəhudi və xristian olmadığı, müsəlman olduğu açıqlanır.

42:13-də Nuhdan Məhəmmədə qədər eyni dinin davam etdiyi göstərilir.

Beləliklə, Quranın məntiqində yəhudilik və xristianlıq Allahın peyğəmbərlərinin yaratdığı iki ayrı ilahi din kimi təqdim edilmir.

Onlar sonrakı insan tarixində meydana gəlmiş dini kimliklərdir.

 

QURAN İXTİLAFIN ÖZÜNÜ DƏ QADAĞAN EDİR

 

Quran yalnız ixtilafın necə yarandığını demir; insanlara ondan uzaq durmağı da əmr edir:

“Özlərinə açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra ayrılığa düşüb ixtilaf edənlər kimi olmayın. Onlar üçün böyük bir əzab vardır.”
(Ali-İmran, 3:105)

 

Burada da ardıcıllıq eynidir:

Aşkar dəlil → ixtilaf → ayrılıq.

Deməli, ayrılığın səbəbi Allahın göndərdiyi haqqın çoxluğu deyil.

Ayrılığın səbəbi insanın haqq qarşısında mövqeyidir.

Quran bunu 2:213-də daha da konkretləşdirir: ixtilafın kökündə insanlar arasındakı kin və həsəd göstərilir.

Beləliklə, ilk “yarpaq tökümü” baş verir:

Allahın vahid dini qalır, insanlar isə ondan ayrılmağa başlayırlar.

 

MƏHƏMMƏDƏ QƏDƏR GƏLƏN XƏTT

 

Beləliklə, Quranın göstərdiyi mənzərəni bir cümlədə toplamaq mümkündür:

Allah bir din göndərdi, insanlara peyğəmbərlər göndərdi, haqq kitablar nazil etdi; insanlar isə aşkar dəlillərdən sonra ixtilafa düşərək həmin vahid dindən ayrıldılar.

Məhəmməd peyğəmbərin gəlişi bu tarixin başlanğıcı deyil.

Bu xəttin sonuncu peyğəmbər mərhələsidir.

Quran həmin vahid ilahi dinin son və tamamlayıcı vəhyini gətirir.

Buna görə Məhəmmədin gətirdiyi dinin adı da başqa bir ad deyil:

İslam.

 

SONRA YENİDƏN QOPMA BAŞLADI

 

İnsanlıq tarixində ilk qopma ilə sonrakı qopma arasında ciddi bir oxşarlıq var.

Əvvəlki peyğəmbərlərin ardınca insanlar Allahın dinindən ayrıldılar.

Məhəmməddən sonra da eyni təhlükə aradan qalxmadı.

Peyğəmbərin vəfatından sonra meydana çıxan hadisələr artıq vəhy dövründən sonrakı insan tarixidir.

Burada Səqifə xüsusi dönüş nöqtəsinə çevrilir.

 

Çünki məsələ artıq peyğəmbərin gətirdiyi vəhyin özü deyil, həmin vəhydən sonra hakimiyyətin və dini rəhbərliyin kimə keçməsi məsələsinə çevrildi.

Beləliklə, əvvəlki tarixdə gördüyümüz prosesin yeni mərhələsi başladı:

Allahın dini → insanın müdaxiləsi → ixtilaf → ayrılma → yeni sistem.

Bu dəfə də problem Quranın özündə deyildi.

Problem insanların Quranın qarşısında qurduqları sistemdə idi.

 

TARİXİN BÖYÜK DÜSTURU

 

Quran insanlıq tarixinin bu qanunauyğunluğunu əvvəlcədən göstərir:

Allahın dini birdir.

Peyğəmbərlər həmin dinə çağırırlar.

Haqq kitablar ixtilafları aradan qaldırmaq üçün nazil edilir.

İnsanlar aşkar dəlillərdən sonra ixtilafa düşürlər.

İxtilaf ayrılığa çevrilir.

Ayrılıq yeni dini kimliklər və sistemlər doğurur.

 

Bu səbəbdən tarixə baxarkən “Allahın dini neçə yerə bölündü?” sualı düzgün sual deyil.

Düzgün sual budur:

İnsanlar Allahın vahid dinindən nə vaxt və necə qopdular?

Bu sual verildikdə insanlıq tarixinin mənzərəsi dəyişir.

Çünki məsələ çoxlu dinlərin necə yarandığını araşdırmaq deyil.

Məsələ Allahın bir olan dinindən insanların necə uzaqlaşdığını görməkdir.

 

Və Quranın cavabı aydındır:

“…Dinə doğru-dürüst riayət edin və onda ayrılığa düşməyin!” (Şura, 42:13)

Allahın dini birdir. Ayrılan din deyil — insandır.

 

© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.

Ən çox oxunanlar