Məktub fitnəsindən 89 illik hakimiyyətə — xəyanətin siyasi sistemə çevrilməsi
Osmanın hakimiyyətində yaranan böhran
Osmanın hakimiyyətinin son illərində idarəçilikdən narazılıq genişlənmişdi. Dövlət vəzifələrinin yaxın qohumlara verilməsi, onların nüfuzunun artması, əyalətlərdəki narazılıqlar və ədalətsizlik barədə şikayətlər cəmiyyətdə ciddi gərginlik yaratmışdı.
Bu narazılıq öz-özünə yaranmamışdı. Hakimiyyətin idarəçilik siyasəti xalqı etiraza gətirmişdi. Hz. Əli də bu böhranın aradan qaldırılması üçün vasitəçilik edir, Osmanın idarəçilikdəki nöqsanlarını düzəltməsini istəyirdi.
Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.
Lakin məsələ artıq sadəcə narazılıq deyildi. Hakimiyyət daxilindəki qüvvələr bu böhranın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini müəyyənləşdirən mövqeyə gəlmişdilər.
Mərvanın məktubu — böhranın qırılma nöqtəsi
Misirdən gələn nümayəndələrə güzəştlər vəd edildikdən sonra onların geri qayıtması ilə vəziyyətin sakitləşəcəyi gözlənilirdi. Lakin yolda Osmanın möhürünü daşıyan, Misir valisinə ünvanlanmış məktub ələ keçirildi. Məktubda geri qayıdan nümayəndələrin cəzalandırılması, bəzilərinin öldürülməsi barədə göstərişlər olduğu bildirilirdi.
Bu məktub hadisələrin gedişini dəyişdi. Nümayəndələr yenidən Mədinəyə qayıtdılar və mühasirə daha da sərtləşdi.
Osman məktubdan xəbərsiz olduğunu, onu yazmadığını bildirdi. Məktubun Mərvan ibn Həkəm tərəfindən yazıldığı irəli sürüldü. Mərvan Osmanın yaxın qohumu, katibi və dövlət işlərində böyük nüfuz sahibi idi. Məktubun onunla əlaqələndirilməsi təsadüfi ittiham deyildi: dövlət yazışmalarına və xəlifənin möhürünə çıxışı olan şəxs məhz hakimiyyətin daxilində idi.
Üsyançılar Mərvanın təhvil verilməsini tələb etdilər. Osman isə onu təhvil verməkdən imtina etdi.
Beləliklə, məsələ bir məktubun kim tərəfindən yazılması mübahisəsindən çıxaraq dövlət hakimiyyətinin məsuliyyəti məsələsinə çevrildi. Məktubun müəllifliyi barədə tarixi rəvayətlərdə fərqli izahlar olsa da, onun mühasirəni kəskinləşdirən həlledici hadisə olduğu aydındır.
Müaviyənin gözləmə mövqeyi və Osmanın ölümü
Müaviyə Suriyanın hakimi idi. Onun ixtiyarında hərbi qüvvə vardı. Osman isə mühasirədə olduğu müddətdə kömək gözləyirdi.
Burada əsas sual budur: Osmanın hakimiyyətini qorumaq üçün real imkanları olan Müaviyə niyə bu imkandan vaxtında və nəticəli şəkildə istifadə etmədi?
Hz. Əli Nəhcül-Bəlağənin 37-ci məktubunda Müaviyəyə bu məsələdə açıq cavab verir:
“Sən Osmanı yalnız yardım sənə fayda verəndə müdafiə etdin, yardım ona lazım olanda isə onu köməksiz qoydun.”
Bu sözlər adi siyasi ittiham deyil. Bu, Osmanın ölümündən sonra onun qanını bayraq edən şəxsə ünvanlanmış birbaşa ittihamdır.
Müaviyə Osmanın sağlığında onun xilası üçün həlledici addım atmadı. Osmanın ölümündən sonra isə onun qanının intiqamını almağı öz siyasi mübarizəsinin əsas şüarına çevirdi.
Hadisələrin məntiqi burada açılır: Osmanın idarəçiliyindən doğan narazılıq, Mərvanla əlaqələndirilən məktub böhranı, Müaviyənin gözləmə mövqeyi və Osmanın öldürülməsindən sonra başlayan siyasi kampaniya bir-birindən qoparılmış hadisələr deyil. Bunlar eyni hakimiyyət mübarizəsinin ardıcıl mərhələləridir.
Qanlı köynək — bir qətlin siyasi bayrağa çevrilməsi
Osmanın qanlı köynəyi və həyat yoldaşı Nailənin kəsilmiş barmaqları Suriyaya aparıldı. Müaviyə bu əşyaları Dəməşqdə nümayiş etdirdi. İnsanların emosiyalarına təsir göstərildi, Osmanın qanının intiqamı şüarına geniş siyasi məna verildi.
Beləliklə, Osmanın ölümü ilə bağlı faciə bir siyasi səfərbərlik vasitəsinə çevrildi.
Əgər məqsəd yalnız Osmanın qatillərini tapmaq və ədaləti bərpa etmək idisə, onda ilk növbədə bu işin hüquqi və ədalətli şəkildə aparılması tələb olunmalı idi. Lakin Müaviyənin siyasətinin nəticəsi başqa oldu: Osmanın qanı Hz. Əliyə qarşı mübarizənin əsas bəhanəsinə çevrildi.
Müaviyə Osmanın qanını tələb edirdi, amma Osmanın sağlığında onun köməyə ehtiyacı olduğu zaman göstərmədiyi qətiyyəti indi hakimiyyət uğrunda mübarizədə nümayiş etdirirdi.
Bu ziddiyyəti Hz. Əlinin 37-ci məktubu açıq şəkildə üzə çıxarır.
Qanlı köynəkdən Siffinə
Hz. Əli xəlifə seçildikdən sonra Müaviyə ona beyət etmədi. Osmanın qanını bəhanə gətirərək öz siyasi mövqeyini möhkəmləndirdi. Beləliklə, məsələ Osmanın qatillərinin cəzalandırılması çərçivəsindən çıxarıldı və hakimiyyət uğrunda açıq qarşıdurmaya çevrildi.
Müaviyə Osmanın intiqamını tələb etməklə yanaşı, Hz. Əlinin hakimiyyətini qəbul etmirdi. Nəticədə Siffin müharibəsi baş verdi.
Burada bir mühüm məqamı unutmaq olmaz: Hz. Əli Osmanın mühasirəsi zamanı onu müdafiəsiz qoymamışdı. O, vasitəçilik etmiş, vəziyyəti sakitləşdirməyə çalışmış, oğulları Həsən və Hüseyni də Osmanın evinin qorunmasına göndərmişdi.
Deməli, Osmanın ölümünü siyasi silaha çevirən Müaviyə ilə onun sağlığında qan tökülməsinin qarşısını almağa çalışan Hz. Əlinin mövqeyi eyni deyildi.
Müaviyənin hakimiyyəti — intiqam şüarından sülalə hakimiyyətinə
661-ci ildə Müaviyə hakimiyyətə gəldi və Dəməşqi mərkəz seçərək Əməvilər sülaləsinin hakimiyyətini qurdu. Onun hakimiyyəti dövründə xilafətin idarə olunmasında əsaslı dəyişiklik baş verdi: hakimiyyətin irsi şəkildə ötürülməsi istiqaməti gücləndirildi və oğlu Yezidin varisliyi təmin edildi.
Beləliklə, Osmanın qanı ilə başladılan siyasi mübarizə tədricən sülalə hakimiyyətinin qurulmasına xidmət etdi.
Müaviyənin ölümündən sonra bu hakimiyyət xətti dərhal sabit qalmadı. Lakin Əməvilər hakimiyyəti 661-ci ildən 750-ci ilədək, təxminən 89 il davam etdi. Əvvəl Süfyanilər, sonra isə Mərvanilər hakimiyyətdə oldular.
Mərvan ibn Həkəm də sonradan bu hakimiyyətin başına keçdi. Osmanın dövründə dövlət yazışmaları və məktub hadisəsi ilə əlaqələndirilən Mərvan 684-cü ildə xəlifə oldu və Əməvilərin Mərvani qolunun əsasını qoydu.
Bu tarixi ardıcıllıq diqqətəlayiqdir: Osmanın hakimiyyəti dövründə nüfuz sahibi olan Mərvan sonradan həmin sülalənin hökmdarına çevrildi. Müaviyənin başlatdığı hakimiyyət sistemi isə onun ölümündən sonra da davam etdi.
Tarixdə izləri silinən cinayət, yoxsa izləri başqa cür təqdim edilən tarix?
89 il hakimiyyətdə qalan bir sistemin öz hakimiyyətini qorumaq üçün törətdiyi cinayətləri açıq şəkildə etiraf edən sənədlər saxlamasını gözləmək sadəlövhlük olardı. Hakimiyyətlər özlərini ittiham edən tarixi yazmırlar. Onlar öz legitimliklərini qoruyur, rəqiblərini ittiham edir, hadisələrin təqdimatını öz maraqlarına uyğunlaşdırırlar.
Amma tarix yalnız hakimiyyətin yazdığı mətnlərdən ibarət deyil. Tarixdə hadisələrin ardıcıllığı, ziddiyyətlər, qarşı tərəfin məktubları, siyasi qərarların nəticələri və hakimiyyətin sonrakı davranışları da iz buraxır.
Əməvilərin 89 illik hakimiyyəti dövründə baş verənləri qiymətləndirərkən yalnız onların öz hakimiyyətini necə təqdim etdiklərinə baxmaq kifayət deyil. Osmanın ölümünə aparan hadisələr, Müaviyənin davranışı, qanlı köynəyin siyasi məqsədlə nümayiş etdirilməsi, Hz. Əliyə qarşı müharibə və hakimiyyətin irsi ötürülməsi birlikdə araşdırılmalıdır.
Bu zəncirin hər halqası növbəti hadisənin siyasi zəminini hazırladı.
Nəticə
Osmanın qanlı köynəyi tarixdə sadəcə bir xəlifənin öldürülməsinin yadigarı kimi qalmadı. O, Müaviyənin hakimiyyət mübarizəsində istifadə etdiyi siyasi simvola çevrildi.
Mərvanla əlaqələndirilən məktub böhranı Osmanın hakimiyyətini daha da sarsıtdı. Müaviyənin Osmanın sağlığında göstərmədiyi yardımı onun ölümündən sonra intiqam şüarına çevirməsi isə hadisələrin ən mühüm ziddiyyətidir.
Hz. Əlinin 37-ci məktubunda bu ziddiyyətin mahiyyəti açıq ifadə olunur: Müaviyə Osmanı özünə fayda verəndə müdafiə etmiş, Osmanın özünün yardıma ehtiyacı olanda isə onu köməksiz qoymuşdu.
Sonrakı hadisələr bu siyasi xəttin nəticəsini göstərdi: Siffin, hakimiyyətin Müaviyənin əlində cəmləşməsi, Yezidin varis elan edilməsi və Əməvilər sülaləsinin 750-ci ilədək davam edən hakimiyyəti.
Deməli, Osmanın qanlı köynəyindən başlayan siyasi kampaniya bir insanın qətlinin intiqamı ilə bitmədi. O, İslam dünyasında hakimiyyətin mahiyyətini dəyişdirən sülalə sisteminin qurulmasına xidmət etdi.
Tarixin əsas sualı da budur: Osmanın qanını kimlər siyasi məqsədə çevirdi və bu qan üzərində qurulan hakimiyyətin nəticəsini kimlər yaşadı?
© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.
-
Bakıda qadınlara qarşı zorakılığın ləğv edilməsi uğrunda Beynəlxalq Günə həsr olunmuş "Səsini eşit!" adlı tədbir keçiriləcəkƏn çox oxunanlar15 Noyabr 20261142
-
Yeni hüceyrə terapiyası siçan modellərində beyin şişlərini tamamilə aradan qaldırıbƏn çox oxunanlar16 Noyabr 20261044
-
Quranın dilinə müdaxiləƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026994
-
Qaraciyərin özünübərpa qabiliyyəti sonsuz deyi - Xroniki zədələnmə ciddi fəsadlara səbəb ola bilərƏn çox oxunanlar16 Noyabr 2026958
-
Antibiotiklər yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidirƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026910
-
Deputat autizmli və digər xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların reabilitasiyası üçün maliyyənin artırılmasını təklif edibƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026906
-
BİR DİN VAR İDİ — İNSANLAR ONDAN QOPDULARƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026906
-
İcbari tibbi sığortada yeni mərhələ – Elektron reyestr yaradılırƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026888
-
Cənubi Koreyada alimlər 3D bioprinter vasitəsilə canlı insan buynuz qişası yaradıblarƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026878
-
Həkimdən böyrək xəstələrinə mühüm çağırış: Dializdən azad olmaq mümkündür!Ən çox oxunanlar17 Noyabr 2026864
-
18 noyabr – Uşaqların Cinsi İstismardan və Cinsi Zorakılıqdan Müdafiə GünüdürƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026848
-
ABŞ qızılcadan azad ölkə statusunu itiribƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026818
-
Tələbələr arasında vərəm və ağciyər xəstəliklərinin erkən aşkarlanması üçün səyyar müayinələrə başlanılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026748
-
İSLAM ADI ALTINDA MÜAVİYƏNİN SÜLALƏ HAKİMİYYƏTİƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026746
-
Tibb müəssisələrində tütün məmulatlarının istifadəsinə dair monitorinq aparılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026676
-
Azərbaycanda növbəti istilik mövsümünə sabah start verilirƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026674
-
Antibiotiklərdən düzgün istifadə həyati əhəmiyyət daşıyırƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026664
-
COP31-də Türk dünyası qadınlarının iqlim təşəbbüslərinə dair fikir mübadiləsi aparılıbƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026654
-
Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunda “Nadir xəstəliklər: şəxsi təcrübəmiz – 3” adlı elmi-praktik toplu nəşrə hazırlanırƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026650
-
Tibb işçiləri üçün etik davranış qaydalarına dair təqdimat keçirilibƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026646