Sözün həqiqi mənası ilə ona sonradan yüklənən məna arasında
İslamın əsas şərtlərindən biri Quranın dilinə sadiq qalmaq, onun sözlərinə kənardan məna yükləməmək və Quranın yozumuna ilk növbədə Ali-İmran surəsinin 3:7-ci ayəsinin meyarı ilə yanaşmaqdır.
Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.
Quran özü ayələri iki yerə ayırır: möhkəm ayələr — Kitabın əsası olan ayələr və mütəşabih ayələr. Buna görə Quranı anlamaq ayrı-ayrı söz və ifadələri əvvəlcədən formalaşmış dini təsəvvürlərə uyğunlaşdırmaqla deyil, onları Quranın bütöv mətnindəki məna əlaqələri ilə araşdırmaqla başlanmalıdır.
Əsas prinsip sadədir:
Mənanı Qurana gətirmək yox, mənanı Qurandan çıxarmaq.
Çünki bir sözün sonrakı dövrlərdə qazandığı terminoloji məna ilə onun Quranın nazil olduğu dövrdəki lüğəvi və kontekstual mənası eyni olmaya bilər. Sözün mənası dəyişdirildikdə isə yalnız bir söz dəyişmir — həmin sözün daxil olduğu ayənin başa düşülməsi də dəyişir.
Bu baxımdan Quranın özündə mühüm məna daşıyan bəzi ərəb sözlərinin sonrakı dini terminologiyada necə fərqli məna qazandığını araşdırmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu araşdırmada əvvəlcə “hədis”, “sünnət” və “fitnə”, sonra isə “səlat”, “zəkat” və “xumar/hicab” anlayışlarına baxacağıq.
Məqsəd hansısa ənənəni əvvəlcədən rədd etmək deyil. Məqsəd daha əsaslıdır:
Sonradan formalaşmış terminoloji mənanı Quranın öz sözü ilə yoxlamaq.
Hədis sözünün Qurandakı mənası ilə sonrakı termin arasında fərq nədir?
Burada oxucunun qarşısında mühüm bir sual yaranır: “Hədis” sözü həm Quranda işlənirsə, həm də sonrakı İslam ədəbiyyatında “Hədis” adlandırılırsa, bunların fərqini necə müəyyən edək?
Fərq sözün özündə deyil, ona verilmiş funksiyadadır.
Qurandakı “hədis” nədir?
Quranın özündə hədis sözü ümumi isimdir — söz, xəbər, danışıq, hekayə mənasında işlənir.
Məsələn, Zümər 39:23-də:
“Allah ən gözəl hədisi — bir-birinə oxşar və təkrarlanan Kitabı nazil etmişdir…”
Burada “hədis” Quranın özünə aid edilir.
Casiyə 45:6-da isə:
“…Allahdan və Onun ayələrindən sonra hansı hədisə inanacaqlar?”
Burada da söhbət konkret olaraq sonrakı dövrdə yaranmış “hədis kitabları”ndan getmir. Söz “hansı sözə, hansı xəbərə” mənasında işlənir.
Deməli, Quranın öz istifadəsində “hədis” sözünü avtomatik olaraq sonrakı terminlə eyniləşdirmək olmaz.
Sonrakı “hədis” nədir?
Sonrakı İslam ədəbiyyatında isə “Hədis” böyük hərflə işlədilən xüsusi terminoloji anlayışa çevrilmişdir. Burada məqsəd Peyğəmbərə aid edilən söz, xəbər, davranış və təsdiqlərin rəvayət yolu ilə nəql olunan materialıdır.
Yəni sözün özü dəyişməyib; ona verilən dini funksiya dəyişib.
Beləliklə:
Qurandakı “hədis” = söz, xəbər, danışıq, hekayə.
Sonrakı terminoloji “hədis” = Peyğəmbərə aid edilən rəvayətlərin xüsusi dini mənbə kimi qəbul edilən forması.
İndi əsas məsələ başlayır:
Quran bu sonrakı “hədis” mənbəyini özünün yanında ayrıca dini mənbə kimi təsdiqləyirmi?
Bu sualın cavabını “hədis” sözünün özündən çıxarmaq olmaz. Çünki eyni sözün Quranda işlənməsi sonrakı terminoloji sistemin də avtomatik olaraq Quran tərəfindən təsdiq edilməsi demək deyil.
Əksinə, Quran özünü də “ən gözəl hədis” adlandırır və Allahın ayələrindən sonra hansı hədisə inanılacağını soruşur.
Deməli, oxucu iki ayrı məsələni qarışdırmamalıdır:
Sözün lüğəvi mənası başqa məsələdir; həmin sözə sonradan verilmiş dini status isə başqa məsələdir.
Məhz bu fərq görünmədikdə, sonrakı terminoloji anlayış geriyə — Quranın öz mətninə — daşınır və Quranın “hədis” sözü də həmin sonrakı anlayışın içindən oxunmağa başlanır.
Bizim araşdırdığımız məsələ də məhz budur:
Sonrakı termin Quranın mənasını izah edir, yoxsa Quranın sözü sonrakı termini yoxlamalıdır?
Quran — meyardır.
Sonradan yaranmış terminologiya isə meyar deyil, yoxlanılan anlayışdır.
Quranın sözünü sonrakı terminoloji mənaya uyğunlaşdırmaq olmaz. Əksinə, sonradan formalaşmış terminoloji anlayış Quranın meyarı qarşısında qiymətləndirilməlidir. Çünki Quran meyardır, sonrakı terminologiya isə məna mənbəyi deyil.
Məsələ Quranın “hədis”ni sonrakı “hədis” anlayışı ilə yoxlamaq deyil, məsələ sonrakı “hədis” anlayışının Quranın öz meyarına uyğun olub-olmadığını müəyyən etməkdir.
Sünnət — Allahın qanunu, yoxsa sonrakı termin?
Sünnət (سُنَّة) sözü yol, qayda, adət, qanunauyğunluq və davamlı şəkildə tətbiq olunan qayda mənaları ilə bağlıdır.
Quranda bu sözün ən diqqətçəkən istifadələrindən biri “Sünnətullah” — Allahın sünnəti/qanunu ifadəsidir.
Əhzab surəsinin 62-ci ayəsində:
“Bu, əvvəldən gəlib-keçənlər haqqında Allahın sünnəsidir. Allahın sünnəsində əsla dəyişiklik tapa bilməzsən.” (Əhzab, 33:62)
Fatir surəsinin 43-cü ayəsində də Allahın sünnəsində dəyişiklik və dönüş olmayacağı bildirilir.
Burada Quranın öz dili açıqdır: sünnət Allahın qoyduğu dəyişməz qanun və qayda ilə əlaqələndirilir.
Ona görə də sonrakı dövrdə “Peyğəmbərin sünnəti” adı altında formalaşdırılmış terminoloji sistemin Quranın “sünnət” sözü ilə eyniləşdirilməsi ayrıca əsaslandırılmalıdır.
Əsas sual budur:
Quran “sünnət” sözünü necə müəyyənləşdirir və sonrakı terminologiya bu sözə hansı əlavə məna yükləyir?
Quranın öz meyarını əsas götürən yanaşmada cavabın başlanğıc nöqtəsi sonrakı terminologiya deyil, Quranın özüdür.
Fitnə — imtahan, yoxsa üsyan?
Fitnə (فِتْنَة) sözü Quranda müxtəlif kontekstlərdə işlənir. Onun mühüm mənalarından biri sınaq və imtahandır.
Ənfal surəsinin 28-ci ayəsində deyilir:
“Bilin ki, mallarınız və övladlarınız sizin üçün bir imtahandır…” (Ənfal, 8:28)
Burada “fitnə”nin mənası aydındır: sınaq, imtahan.
Ənkəbut surəsinin 2-ci ayəsində də insanın “iman etdik” deməklə sınaqdan kənarda qalmayacağı bildirilir.
Deməli, “fitnə” sözünü bütün hallarda “qarışıqlıq”, “üsyan” və ya “dövlətə qarşı çıxış” kimi başa düşmək Quranın sözünə uyğun ümumiləşdirmə deyil.
Bəqərə surəsinin 193-cü ayəsində isə fitnə başqa kontekstdə işlənir. Bu da göstərir ki, sözün mənası hər ayənin öz kontekstində müəyyənləşdirilməlidir.
Beləliklə, Quranın prinsipi ortaya çıxır:
Bir sözə əvvəlcədən verilmiş terminoloji mənanı hər ayəyə tətbiq etmək olmaz. Ayə sözün mənasını öz kontekstində müəyyən edir.
Səlat — yalnız ritual namazdırmı?
Quranın ən çox terminoloji çərçivəyə salınmış anlayışlarından biri səlatdır (صَلَاة).
“Səlat” sözü Quranın müxtəlif yerlərində fərqli kontekstlərdə işlənir.
Əhzab surəsinin 43-cü ayəsində Allah və mələklər haqqında belə deyilir:
“Sizi zülmətlərdən nura çıxarmaq üçün sizə səlat edən Odur və mələkləri də…”(Əhzab, 33:43)
Burada səlatın yalnız insanın yerinə yetirdiyi müəyyən fiziki ritual kimi anlaşılması mümkün deyil.
Allahın və mələklərin insanlara “səlat etməsi” ifadəsi sözün Quran daxilində rəhmət, yönəltmə, dəstək və insanı nura çıxarma kontekstindəki məna sahəsini göstərir.
Deməli, səlat anlayışını yalnız sonrakı ritual təsvirlə məhdudlaşdırmaq Quranın bütün istifadələrini izah etmir.
Bu, ritualın olub-olmaması məsələsindən əvvəl gələn bir sualdır:
Səlat sözünün Quranın özündə hansı məna sahəsi var?
Əvvəl bu sual cavablandırılmalıdır.
Zəkat — yalnız 2,5 faizli ödənişdir?
Zəkat (زَكَاة) kökü təmizlənmə, saflaşma və inkişaf mənaları ilə əlaqələndirilir.
Şəms surəsinin 9-cu ayəsində deyilir:
“Nəfsini təmizləyən nicat tapmışdır.” (Şəms, 91:9)
Burada söhbət maliyyə ödənişindən deyil, insanın özünü təmizləməsindən gedir.
Bu fakt göstərir ki, zəkat anlayışının Quran daxilində mənəvi və əxlaqi ölçüsü də vardır.
Buna görə “zəkat”ı yalnız ildə bir dəfə verilən və mütləq 2,5 faiz olan ödəniş kimi müəyyənləşdirmək üçün Quranın özündə ayrıca əsas axtarılmalıdır.
Bəqərə surəsinin 219-cu ayəsində isə insanlara nə xərcləməli olduqları soruşulduqda:
“De: artıq qalanı.” — cavabı verilir.
Deməli, Quranın paylaşma və sosial məsuliyyət prinsipi ayrıca araşdırılmalıdır. Sonrakı hüquqi hesablamanı avtomatik olaraq Quranın “zəkat” sözünün bütün mənası hesab etmək düzgün metodoloji yanaşma deyil.
Hicab və Xumar — Quranın iki ayri sözü
Quranın qadın geyimi ilə bağlı ayələrində çox vaxt bir-birindən fərqli iki söz qarışdırılır:
hicab (حِجَاب) və xumar (خُمُر).
Hicab — pərdə, maneə, ayırıcı sədd deməkdir.
Əhzab surəsinin 53-cü ayəsində Peyğəmbərin ailə üzvləri ilə danışmaq kontekstində hicab — pərdə anlayışı işlənir.
Deməli, burada hicab qadın geyiminin adı deyil.
Nur surəsinin 31-ci ayəsində isə:
“Örtüklərini yaxalarının üstünə salsınlar…” — deyilir.
Ərəb mətnində burada xumur sözü işlənir.
Ayədə “saç”, “baş” və “boyun” sözləri ayrıca işlənmir. Mətn örtüklərin cuyubun — yaxa/sinə açıqlıqlarının üzərinə salınmasından danışır.
Bu fərq mühümdür:
Quranda “hicab” ilə “xumar” eyni söz deyil və eyni kontekstdə işlənmir.
Buna görə sonrakı terminologiyada yaranmış “hicab = qadının baş örtüyü” eyniləşdirməsini Quranın öz söz seçimi ilə qarışdırmaq olmaz.
Nəticə
Bu sözlərin araşdırılması bir ümumi həqiqəti ortaya qoyur:
Quranın sözünü Quranın özündən soruşmaq lazımdır.
“Hədis” sözünü sonrakı rəvayət terminologiyasına,
“sünnət” sözünü avtomatik olaraq sonrakı dini sistemə,
“fitnə” sözünü hər yerdə siyasi üsyan anlayışına,
“səlat” sözünü yalnız müəyyən ritual hərəkətlərə,
“zəkat” sözünü yalnız sabit faizli maliyyə ödənişinə,
“hicab” sözünü isə avtomatik olaraq qadın baş örtüyünə
endirmək — əvvəlcə həmin sözlərin Quran daxilindəki istifadəsini araşdırmadan hökm vermək deməkdir.
Quranın 3:7-ci ayəsinin ortaya qoyduğu metodoloji prinsip isə bizi daha ciddi bir yanaşmaya çağırır:
Möhkəm olanı əsas götürmək, ayələri bir-biri ilə əlaqələndirmək və mənanı Quranın öz bütövlüyündən çıxarmaq.
Burada əsas məsələ ənənə ilə Quran arasında seçim etmək deyil.
Əsas məsələ budur:
Ənənə Qurana uyğunlaşdırılmalıdır, yoxsa Quran ənənəyə?
Cavab Quranın özündən gəlir:
Məna Qurandan çıxarılmalıdır — Qurana gətirilməməlidir.
Qurani-Kərimin Əhzab surəsinin 33-cü ayəsi və Ali-İmran surəsinin 7-ci ayəsi İslam ilahiyyatında və xüsusilə Əhli-Beyt məktəbi təfsirlərində mərkəzi yer tutan iki mühüm ayədir. Bu iki ayənin birgə oxunuşu həqiqət mənbəyi, paklıq (ismət) və dərin elm anlayışlarını bir-birinə bağlayan vahid bir məntiq ortaya qoyur.
Əhzab surəsi, 33-cü ayə (Təthir ayəsi)
Bu ayə Əhli-Beytin (Peyğəmbər (s), İmam Əli (ə), Xanım Fatimə (s.ə), İmam Həsən (ə) və İmam Hüseyn (ə)) hər cür mənəvi çirkinlikdən, xətadan və günahdan uzaq tutulmasını bəyan edir:
Ayənin mətni: "...Ey Əhli-Beyt! Allah sizdən çirkinliyi (ricsi) yox etmək və sizi tər-təmiz (pak) etmək istəyir."
Təfsiri mənası: Əhli-Beyt təfsirçilərinə (məsələn, Əllamə Təbatəbai, Şeyx Tusi) görə, buradakı "iradə" (istək) təkvini iradədir, yəni Allah onları mütləq şəkildə pak qərar vermişdir. Bu paklıq onların söz və əməllərində xəta ehtimalını aradan qaldırır.
Ali-İmran surəsi, 7-ci ayə (Rasixun fil-elm)
Bu ayə Qurandakı möhkəm (aydın) və mütəşabih (müxtəlif yozumlara açıq) ayələrdən bəhs edir və mütəşabih ayələrin həqiqi təvilini (dərin mənasını) bilənləri göstərir:
Ayənin mətni: "...Onun təvilini (həqiqi mənasını) isə yalnız Allah və elmdə qüvvətli (möhkəm) olanlar (rasixun fil-elm) bilirlər..."
Təfsiri mənası: Əhli-Beyt mənbələrində (məsələn, "Üsuli-Kafi"də İmam Baqir (ə) və İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan hədislərdə) "elmdə möhkəm olanlar" ifadəsinin birbaşa Rəsulullah (s) və Əhli-Beyt imamları olduğu vurğulanır. Çünki Quranın bütün zahiri və batini elmi onlara əmanət edilmişdir.
İki ayənin birgə oxunuşunun məntiqi
Bu iki ayə bir arada dəyərləndirildikdə ortaya çıxan ilahi prinsip belə izah olunur:
Paklıq və Elm vəhdəti: Quranın dərin həqiqətlərini (təvilini) yanlışsız anlamaq və insanlara çatdırmaq üçün həmin elmin daşıyıcısı hər cür nəfsani istəkdən, siyasi təsirdən və xətadan pak olmalıdır (33:33).
Həqiqətin etibarlı ünvanı: Məhz bu ilahi paklıq sayəsində "elmdə qüvvətli olanlar" (3:7) Quranı öz şəxsi rəylərinə və ya dövrün siyasi maraqlarına uyğun yozmur, əksinə, ilahi məqsədi olduğu kimi bəyan edirlər. Bu da Nisa 58-ci ayədəki "əmanəti əhlinə verin" əmrinin ən ali mənasını — ilahi elm və rəhbərlik əmanətinin məhz pak Əhli-Beytə aid olduğunu tamamlayır.
© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.
-
Bakıda qadınlara qarşı zorakılığın ləğv edilməsi uğrunda Beynəlxalq Günə həsr olunmuş "Səsini eşit!" adlı tədbir keçiriləcəkƏn çox oxunanlar15 Noyabr 20261140
-
Yeni hüceyrə terapiyası siçan modellərində beyin şişlərini tamamilə aradan qaldırıbƏn çox oxunanlar16 Noyabr 20261042
-
Quranın dilinə müdaxiləƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026994
-
Qaraciyərin özünübərpa qabiliyyəti sonsuz deyi - Xroniki zədələnmə ciddi fəsadlara səbəb ola bilərƏn çox oxunanlar16 Noyabr 2026956
-
Antibiotiklər yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidirƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026906
-
Deputat autizmli və digər xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların reabilitasiyası üçün maliyyənin artırılmasını təklif edibƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026902
-
BİR DİN VAR İDİ — İNSANLAR ONDAN QOPDULARƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026902
-
İcbari tibbi sığortada yeni mərhələ – Elektron reyestr yaradılırƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026886
-
Cənubi Koreyada alimlər 3D bioprinter vasitəsilə canlı insan buynuz qişası yaradıblarƏn çox oxunanlar17 Noyabr 2026876
-
Həkimdən böyrək xəstələrinə mühüm çağırış: Dializdən azad olmaq mümkündür!Ən çox oxunanlar17 Noyabr 2026862
-
18 noyabr – Uşaqların Cinsi İstismardan və Cinsi Zorakılıqdan Müdafiə GünüdürƏn çox oxunanlar18 Noyabr 2026846
-
ABŞ qızılcadan azad ölkə statusunu itiribƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026818
-
Tələbələr arasında vərəm və ağciyər xəstəliklərinin erkən aşkarlanması üçün səyyar müayinələrə başlanılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026744
-
İSLAM ADI ALTINDA MÜAVİYƏNİN SÜLALƏ HAKİMİYYƏTİƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026744
-
Azərbaycanda növbəti istilik mövsümünə sabah start verilirƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026672
-
Tibb müəssisələrində tütün məmulatlarının istifadəsinə dair monitorinq aparılıbƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026672
-
Antibiotiklərdən düzgün istifadə həyati əhəmiyyət daşıyırƏn çox oxunanlar19 Noyabr 2026658
-
COP31-də Türk dünyası qadınlarının iqlim təşəbbüslərinə dair fikir mübadiləsi aparılıbƏn çox oxunanlar15 Noyabr 2026652
-
Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunda “Nadir xəstəliklər: şəxsi təcrübəmiz – 3” adlı elmi-praktik toplu nəşrə hazırlanırƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026646
-
Tibb işçiləri üçün etik davranış qaydalarına dair təqdimat keçirilibƏn çox oxunanlar20 Noyabr 2026642