Azərbaycan qadınının azadlıq yolu xalqımızın maariflənmə və dünyəvi inkişaf tarixində mühüm yer tutur. Tarixi yaddaşımızda “çadra atılması” kimi tanınan hadisə qadının təhsil alması, peşə qazanması və ictimai həyatda söz sahibi olması uğrunda mübarizənin görünən rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.

Bu yolun başlanğıcı Sovet dövründən əvvələ gedib çıxır. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü ilə 1901-ci ildə Bakıda açılan qızlar məktəbi qadın təhsilinin inkişafında mühüm mərhələ olmuşdur. 1911-ci ildə Xədicə Əlibəyovanın redaktorluğu ilə nəşrə başlayan Azərbaycanın və Qafqazın ilk qadın mətbu orqanı olan “İşıq” qəzeti isə qadınların öz problemlərini ictimaiyyətə çatdırmasına imkan yaratmışdır. Bu təşəbbüslər Azərbaycan qadınının dəyişikliklərin fəal iştirakçısı olduğunu göstərir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qadınların siyasi hüquqları dövlətçilik səviyyəsində tanındı. 1918-ci il İstiqlal Bəyannaməsi cinsindən asılı olmayaraq vətəndaşların hüquq bərabərliyini elan etdi. 1919-cu ildə qəbul olunan seçki qaydaları qadınlara kişilərlə bərabər seçki hüququ verdi. Bu, müsəlman Şərqində qadının bərabərhüquqlu vətəndaş kimi qəbul edilməsinin mühüm tarixi nümunəsi idi.

1920–1930-cu illərdə qadınların təhsilə və əmək fəaliyyətinə cəlb olunması genişləndi, çadradan imtina kampaniyaları gücləndi. Tarixi araşdırmalar həmin prosesin mürəkkəbliyini də göstərir: əldə edilən imkanlarla yanaşı, inzibati təzyiq və ictimai müqavimət mövcud olmuşdur. Bu təcrübəni qiymətləndirərkən qadınların şəxsi təşəbbüsünü, üzləşdikləri çətinlikləri və seçimlərinə təsir edən şəraiti birlikdə nəzərə almaq vacibdir.

Bakıda 1960-cı ildə ucaldılan, heykəltaraş Fuad Əbdürrəhmanovun müəllifi olduğu “Azad qadın” abidəsi bu tarixi yolun yaddaşımızda yaşayan ifadəsidir. Çadrasını çıxaran qadın obrazı təhsilə, müstəqilliyə və ictimai həyata açılan imkanları simvolizə edir.

Azərbaycanın Konstitusiyası dövlətin dünyəvi əsaslarını, qadın və kişilərin hüquq bərabərliyini və vicdan azadlığını təsbit edir. Bu prinsiplərin birlikdə qorunması həm müasir dövlətçilik ənənəmizə, həm də insanın şəxsi inancına və düşüncəsinə hörmətə xidmət edir.

Azərbaycan qadınının qazandığı imkanlar bugünkü göstəricilərdə də görünür. Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ilin martında açıqladığı məlumatlara görə, ali məktəb tələbələrinin yarıdan çoxu, elmi işçilərin 60 faizdən çoxu və həkimlərin təxminən üçdə ikisi qadınlardır. Bu iştirak qadınların ölkənin intellektual və peşə həyatındakı mühüm yerini göstərir.

Bu nailiyyətlərin davamı hər bir qızın təhsilini başa vurmasına, hər bir qadının təhlükəsiz yaşamasına və öz gələcəyi haqqında sərbəst qərar verməsinə yaradılan şəraitdən asılıdır. Ailədə qarşılıqlı hörmət, qayğı yükünün ədalətli bölüşdürülməsi və qadının əməyinin dəyərləndirilməsi cəmiyyətdə gender bərabərliyinin möhkəmlənməsinə və qadının layiqli mövqeyinin təmin olunmasına xidmət edir.

Azad Şərq qadını öz düşüncəsinə hörmət olunan və imkanlarını həyata keçirə bilən qadındır. Azərbaycan qadınının tarixi irsinə sədaqət onun qazandığı hüquqları qorumaq və gələcək nəsillərin bu hüquqlardan daha geniş istifadə etməsinə şərait yaratmaq deməkdir.

Təranə TAĞI-ZADƏ

Azərbaycan Pediatrlar Assosiasiyasının sədri,
Avrasiya Uşaq Həkimləri Federasiyasının vitse-prezidenti,
Azərbaycan Tibb Universitetinin II Uşaq Xəstəlikləri
kafedrasının dosenti, tibb üzrə fəlsəfə doktoru