Quranın meyarı, Əhli-Beyt yolu və tarixi təhrif

Şiə bir təriqət deyil. Onu təriqət, firqə və ya sonradan yaranmış dini qol kimi təqdim etmək tarixi və teoloji reallığı tərsinə çevirməkdir. Çünki Şiəlik sonradan hansısa şəxsin yaratdığı məktəb deyil; mahiyyət etibarilə Hz. Peyğəmbərin yoluna, onun Əhli-Beytinə və Hz. Əlinin rəhbərliyinə bağlılıqdır. Bu bağlılığın kökləri İslamın ilk günlərinə, Hz. Peyğəmbərin öz dövrünə gedib çıxır. Deməli, sonradan yaranmış dini məktəblərlə eyni sıraya qoyulan Şiəlik anlayışı tarixi həqiqəti təhrif edir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Təriqət sonradan yaranır, Şiəlik isə başlanğıcdan gəlir

Hənəfilik, Şafilik, Malikilik, Hənbəlilik və müxtəlif sufi təriqətləri Hz. Peyğəmbərin vəfatından sonra formalaşmış dini məktəblərdir. Onlar ayrı-ayrı alimlərin, hüquqşünasların və mürşidlərin yanaşmaları əsasında inkişaf etmiş, zaman keçdikcə ayrıca istiqamətlərə çevrilmişlər.

Şiəlik isə bu məktəblərdən fərqli olaraq, başlanğıcını Hz. Peyğəmbərin dövründən götürür. “Şiətü-Əli” — Əlinin tərəfdarları və onun yolunu tutanlar — ifadəsi sonradan yaradılmış bir təriqətin adı deyil. Bu, Hz. Peyğəmbərin Əhli-Beytinə və Hz. Əliyə bağlılığın ifadəsidir.

Kökü İslamın başlanğıcına gedib çıxan bir yolu əsrlər sonra yaranmış təriqətlərlə eyniləşdirmək tarixi ardıcıllığı pozmaqdır.

Təriqət parçalanmadır, Əhli-Beyt yolu isə İslamın özüdür

Quranın dini parçalamaq haqqında hökmü aydındır. Şura surəsinin 13-cü ayəsində Allahın Nuhdan başlayaraq peyğəmbərlərə tövsiyə etdiyi dini insanlara da qanun etdiyi, dini doğru-dürüst yerinə yetirməyi və onda parçalanmamağı əmr etdiyi bildirilir.

Bu hökmün mənası aydındır: Allahın dini parçalanma dini deyil. İnsanların din daxilində ayrı-ayrı qruplara bölünməsi, öz rəhbərlərini və özlərinə məxsus dini qaydaları əsas götürməsi Quranın birliyə çağırışı ilə ziddiyyət təşkil edir.

Təriqətçilik dini ayrı-ayrı qruplara bölür, hər qrupu öz rəhbərinin və özünəməxsus dini qaydalarının ətrafında birləşdirir. Əhli-Beyt yolu isə Hz. Peyğəmbərin mirasını, onun elmini, əxlaqını və ilahi rəhbərlik xəttini qorumaqla səciyyələnir.

Burada əsas məsələ hansı qrupun adını daşımaq deyil, haqqın hansı meyarla müəyyənləşdirilməsidir. Hz. Əlinin adını çəkmək kifayət etmir; onun ədalətinə, elminə, cəsarətinə və əxlaqına uyğun yaşamaq lazımdır.

Quran Əhli-Beytin xüsusi mövqeyini göstərir

Quranın Əhli-Beyt haqqında ayələri bu mövzunun əsasını təşkil edir.

Əhzab surəsi, 33:33:

“Ey Əhli-beyt! Allah sizdən sadəcə çirkinliyi (günah və nöqsanları) uzaqlaşdırmaq və sizi tərtəmiz (pak) etmək istəyir!”

Bu ayə Əhli-Beytin xüsusi mənəvi mövqeyini və paklıqla bağlı ilahi iradəni ifadə edir. Əhli-Beytin yolu adi bir şəxsin yaratdığı məktəb və ya sonradan formalaşmış təriqət anlayışına sığmır.

Kisa hadisəsində Hz. Peyğəmbərin Hz. Əlini, Hz. Fatiməni, Hz. Həsəni və Hz. Hüseyni əbasının altına alaraq onları öz Əhli-Beyti kimi təqdim etməsi də bu bağlılığın əhəmiyyətini göstərir.

Şura surəsi, 42:23:

“De: Mən sizdən bunun müqabilində yaxınlarıma məhəbbətdən başqa bir şey istəmirəm.”

Hz. Peyğəmbərin risalətinə görə istədiyi qarşılıq yaxınlarına məhəbbətdir. Bu məhəbbət yalnız sözlə ifadə olunan hiss deyil; onların haqqını tanımaq, yolunu sevmək və əxlaqını yaşatmaq məsuliyyətidir.

Ali-İmran surəsi, 3:61 — Mübahilə ayəsi:

“Gəlin biz öz oğullarımızı, siz də öz oğullarınızı; biz öz qadınlarımızı, siz də öz qadınlarınızı; biz öz nəfslərimizi (özümüzü), siz də öz nəfslərinizi (özünüzü) çağıraq, sonra isə dua edib yalançılara Allahın lənətini diləyək!”

Mübahilə hadisəsində Hz. Peyğəmbərin Hz. Həsən və Hz. Hüseyni “oğullarımız”, Hz. Fatiməni “qadınlarımız”, Hz. Əlini isə “nəfslərimiz” ifadəsinin əhatəsində təqdim etməsi Əhli-Beytin xüsusi mövqeyini göstərir.

Bu ayələr birlikdə oxunduqda Əhli-Beytin paklığı, ona məhəbbət və Hz. Əlinin Hz. Peyğəmbərə mənəvi yaxınlığı aydın görünür.

Səqəleyn hədisi və Qədir-Xum: Quran yolunun tamamlayıcı dəlilləri

Quran ayələri Hz. Peyğəmbərin Əhli-Beyt haqqında sözləri və tarixi hadisələrlə birlikdə bütöv bir məna xətti yaradır. Bu xəttin mühüm iki dayağı Səqəleyn hədisi və Qədir-Xum hadisəsidir.

Səqəleyn hədisi

Hz. Peyğəmbər ümmətinə iki qiymətli əmanət qoyub getdiyini bildirir: Allahın Kitabı — Quran və öz itrəti, yəni Əhli-Beyti. Hədisin məşhur mətnində bu iki əmanətin bir-birindən ayrılmayacağı bildirilir.

Bu mesajın mahiyyəti budur: Quranı Əhli-Beytin yolundan ayırmaq da, Əhli-Beyti Qurandan ayrı təqdim etmək də peyğəmbər mirasının bütövlüyünü pozur.

Qədir-Xum hadisəsi

Hz. Peyğəmbərin Qədir-Xumda buyurduğu məşhur söz belədir:

“Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”

Bu bəyan Hz. Əlinin mövqeyini və rəhbərliyini açıq şəkildə gündəmə gətirir. Maidə surəsinin 67-ci ayəsi ilə 5:3 ayəsinin dini çatdırmaq və dinin tamamlanması kontekstində oxunması da bu məsələnin əhəmiyyətini göstərir.

Beləliklə, Quranın Əhli-Beyt haqqında ayələri, Səqəleyn hədisi və Qədir-Xum hadisəsi eyni məna xəttində birləşir: Hz. Peyğəmbərin mirası Quranla və Əhli-Beytin yolu ilə bütövdür.

Səqifə: Əhli-Beyt yolundan siyasi hakimiyyətə keçid

Hz. Peyğəmbərin vəfatından sonra müsəlmanların gələcək rəhbərliyi məsələsi Səqifədə həll edildi. Hz. Əli və Bəni-Haşim Hz. Peyğəmbərin dəfn işləri ilə məşğul olduğu vaxt Əbu Bəkr, Ömər və Əbu Übeydə Səqifədə toplaşaraq beyət prosesini başlatdılar.

Bu hadisə Əhli-Beytin rəhbərliyi məsələsini kənarda qoyan və sonrakı İslam tarixinin istiqamətini dəyişən dönüş nöqtəsi oldu. Qədir-Xumda elan edilmiş rəhbərlik anlayışının əvəzinə hakimiyyət məsələsi tayfa münasibətləri və siyasi razılaşmalar çərçivəsində həll edildi.

Hz. Peyğəmbərin vəfatından əvvəl yazı materialı istəməsi və bu istəyin həyata keçirilməsinə mane olunması da sonrakı rəhbərlik mübahisələrinin mühüm hadisələrindəndir. Ömərin “Allahın Kitabı bizə bəsdir” məzmunlu mövqeyi ilə bağlı rəvayət bu mübahisənin mahiyyətini açır: Peyğəmbərin yazılı göstərişinin qarşısı alındı.

Hz. Fatimənin haqqının tanınmaması, onun Əbu Bəkrə münasibəti və Hz. Əlinin beyət məsələsində təzyiqlə üzləşməsi də Əhli-Beytin yaşadığı tarixi haqsızlığın tərkib hissəsidir.

Səqifə ilə başlayan bu xətt sadəcə rəhbər dəyişikliyi deyildi. Bu, Hz. Peyğəmbərin Əhli-Beytinə bağlı rəhbərlik anlayışının kənara çəkilməsi və hakimiyyətin dini yozuma istiqamət verməsi idi.

Əməvilərdən başlayan sistem və “Şiə təriqəti” damğası

Səqifədən sonra formalaşan hakimiyyət sistemi zaman keçdikcə dini anlayışlara da təsir göstərdi. Əməvilər dövründə hakimiyyətin qorunması və mövcud quruluşun əsaslandırılması dinin siyasi məqsədlərlə istifadəsini gücləndirdi. Sonrakı dövrlərdə hüquq məktəbləri, etiqadi istiqamətlər və müxtəlif təriqətlər formalaşdı.

Əhli-Beyt yolunun davamçılarını da sonradan yaranmış qruplarla eyni sıraya qoymaqla, başlanğıcdan gələn yol sanki digər təriqətlərdən biri kimi təqdim edildi. Beləcə, “Şiə təriqəti” ifadəsi tarixi reallığın özünü deyil, həmin reallığa verilmiş sonrakı təsnifatı ifadə etməyə başladı.

Sanki cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtarırmış kimi, dini parçalanma yaradanlar Əhli-Beyt yolunu da “təriqət” adı altında həmin parçalanmalar sırasına daxil etdilər.

Buna görə də “Mən Şiə təriqətindənəm” demək sadəcə bir ad seçimi deyil. Bu ifadə Əhli-Beyt yolunu sonradan yaranmış təriqətlərdən biri kimi qəbul edən təsnifatı mənimsəmək deməkdir.

Hz. Əlinin elmi, əxlaqı və ümumbəşəri idarəçilik fəlsəfəsi

Hz. Əlinin mövqeyi yalnız İslam tarixindəki rəhbərlik məsələsi ilə məhdudlaşmır. Onun elmi, əxlaqi və idarəçilik irsi bəşəriyyət üçün mühüm dəyərlər daşıyır.

Elm və fəlsəfə. Peyğəmbərin “Mən elmin şəhəriyəm, Əli isə onun qapısıdır” məzmunlu hədisi Hz. Əlinin elmi mövqeyini ifadə edir. “Nəhcül-Bəlağə”də toplanmış xütbələr, məktublar və hikmətli kəlamlar isə ədalət, insan ləyaqəti, mənəvi kamillik və hakimiyyət məsuliyyəti haqqında zəngin düşüncə irsidir.

Ədalətli idarəçilik və BMT faktı. Hz. Əlinin Malik Əştərə ünvanladığı məktub onun idarəçilik fəlsəfəsinin ən mühüm nümunələrindəndir. Məktubda rəhbərin xalqa münasibəti, ədalət, mərhəmət və insanların hüquqlarının qorunması əsas prinsiplər kimi təqdim olunur.

Bunun ümumbəşəri əhəmiyyətini təsdiqləyən mühüm fakt BMT Baş katibi Kofi Annanın 9 dekabr 1997-ci il tarixli açıqlamasıdır. Həmin açıqlamada Hz. Əlinin Malik Əştərə tövsiyələri diqqətə çatdırılır. Məktubun əsas ideyalarından biri belə ifadə olunur:

“İnsanlar iki qrupdur: ya dində sənin qardaşındır, ya da yaradılışda sənin bərabərindir.”

Bu fikir insanları dini mənsubiyyətinə görə ayırmadan onların ləyaqətini tanımağı, insana ədalətlə yanaşmağı və rəhbərliyin əsasına mərhəməti qoymağı tələb edir. BMT Baş katibinin bu məktuba diqqət yetirməsi Hz. Əlinin idarəçilik düşüncəsinin yalnız müsəlmanlara deyil, bütün bəşəriyyətə aid dəyərlər daşıdığını göstərir.

İqtisadi ədalət. Hz. Əlinin beytülmalın bölüşdürülməsində bərabərliyə üstünlük verməsi, qohumluq münasibətlərini ədalətin fövqünə qaldırmaması onun hakimiyyət fəlsəfəsinin mühüm cəhətidir.

Hüquq və məsuliyyət. Mürəkkəb hüquqi məsələlərdə Hz. Əlinin biliyinə müraciət edilməsi onun elmi nüfuzunu göstərir. “Əli olmasaydı, Ömər həlak olardı” kimi məşhur ifadə də onun hüquqi mühakiməsinin tarixi yaddaşda necə əks olunduğunu göstərir.

Beləliklə, Hz. Əlinin irsi yalnız bir tarixi şəxsiyyətin xatirəsi deyil. Bu, elmə, ədalətə, insan ləyaqətinə və məsuliyyətli idarəçiliyə əsaslanan həyat fəlsəfəsidir. Əhli-Beyt yolunun mahiyyəti də məhz bu dəyərlərlə bağlıdır.

Təriqətçilik edən şiə də həqiqi şiə ola bilməz

Şiəliyin mahiyyətini yalnız məzhəb adı ilə müəyyənləşdirmək olmaz. İnsan özünü Şiə adlandıra, Hz. Əlinin və Əhli-Beytin adını çəkə bilər. Lakin onun davranışı ədalətdən, elmdən, əxlaqdan və dini birliyin qorunmasından uzaqdırsa, bu ad həmin şəxsi Hz. Əlinin həqiqi davamçısına çevirmir.

Təriqətçilik edən şiələr də həqiqi şiə ola bilməz. Çünki təriqətçilik Qurana ziddir. Beləliklə, Hz. Əlinin yolu insanları qruplara bölmək, öz mənsubiyyətini başqalarından üstün tutmaq və dini şəxsi və ya siyasi maraqların vasitəsinə çevirmək yolu deyil.

Hz. Əlinin davamçısı olmaq onun adını daşımaqdan əvvəl onun əxlaqını yaşatmaqdır. Ədaləti şəxsi mənafedən üstün tutmaq, biliyə hörmət etmək, haqsızlığa qarşı dayanmaq və Quranın birliyə çağırışını qorumaqdır.

Nəticə

Şiəlik sonradan yaranmış təriqət deyil; Hz. Peyğəmbərin Əhli-Beytinə və Hz. Əliyə bağlılıqla ifadə olunan tarixi və mənəvi yoldur. Onu sonradan formalaşmış dini məktəblərlə eyniləşdirmək bu yolun başlanğıcını və mahiyyətini təhrif edir.

Quran dini parçalamamağı əmr edir. Əhli-Beyt haqqında ayələr onun xüsusi mövqeyini göstərir. Səqəleyn hədisi Quranla Əhli-Beytin ayrılmazlığını, Qədir-Xum isə Hz. Əlinin mövqeyini önə çıxarır. Səqifədən sonra formalaşan hakimiyyət xətti isə bu rəhbərlik anlayışını kənara çəkərək İslam tarixinin mahiyyətini dəyişdirir.

Hz. Əlinin Malik Əştərə məktubunda ifadə olunan ədalət, mərhəmət və insan bərabərliyi prinsiplərinin BMT-nin Baş katibi Kofi Annanın 9 dekabr 1997-ci il tarixli açıqlamasında diqqətə çatdırılması bu irsin ümumbəşəri əhəmiyyətini göstərir. İnsanları yaradılışda bərabər görən idarəçilik fəlsəfəsi bir məzhəbin sərhədlərinə sığmır, bütün bəşəriyyətə ünvanlanır.

Hz. Əlisiz İslam Qurani deyil! Hz. Əlinin yoluna sədaqət elmə, ədalətə, cəsarətə və əxlaqa sədaqətdir.

Quranın yolu birdir. Onu məzhəblərə və təriqətlərə bölmək həmin ilahi birliyi qəbul etməmək, öz baxışlarına üstünlük verməkdir. Buna görə də iman ölçüsü təriqət adı deyil, Quranın haqq və ədalət meyarına uyğun yaşamaqdır.

Şiə təriqət deyil, Əhli-Beyt yoludur. Bu yol İslamın başlanğıcından gələn yoldur. Hz. Əlinin irsinə sədaqət bu yolu təriqətçilikdən qorumaqdır.