Pul, sənəd və xidmətlərin rəqəmsallaşması insan həyatını xeyli asanlaşdırır. Bu proses eyni zamanda insanın gündəlik həyatının müxtəlif sahələrinə nəzarət imkanlarını da genişləndirir.

Burada real təhlükə var. Rəqəmsal sistemlər insanlara böyük rahatlıq verir, lakin həmin sistemlər üzərində həddindən artıq səlahiyyətin cəmləşməsi insanı başqalarının qərarlarından asılı vəziyyətə sala bilər.

Deməli, əsas məsələ rəqəmsallaşmanın özü deyil, bu sistemlərin kim tərəfindən, hansı məqsədlə və hansı hüquqi təminatlar çərçivəsində idarə olunmasıdır. Çünki texnoloji tərəqqi insanın imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, onun hüquq və azadlıqlarını qorumağa da xidmət etməlidir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

İnsanların “yaxşı” və “pis” qruplarına bölünməsi

İnsanları müəyyən meyarlarla qiymətləndirən reytinq sistemləri cəmiyyəti alqoritmlərin yaratdığı təbəqələrə bölə bilər. Bu, mühüm xəbərdarlıqdır. Əgər insanın hüquqları onun davranışını qiymətləndirən qeyri-şəffaf sistemdən asılı olarsa, alqoritm sadəcə hesablama vasitəsi olmaqdan çıxıb sosial hakimiyyət alətinə çevrilə bilər.

Ancaq burada bir fərqi qorumaq lazımdır: hər rəqəmsal reytinq insanı idarə etmək üçün yaradılmır. Təhlükə qiymətləndirmənin məqsədi, meyarları, səhvlərin düzəldilməsi imkanları və nəticələrinin insan hüquqlarına təsiri ilə müəyyən olunur.

Ən mühüm fikir — özünü dərk edən insanı idarə etmək çətindir

İnsan özünün əslində kim olduğunu bilmədikcə, onu idarə etmək həmişə daha asandır.

Bu fikir rəqəmsal texnologiyadan daha geniş məna daşıyır. İnsan öz düşüncəsini, dəyərlərini və qərarlarının səbəblərini dərk etmirsə, başqalarının ona təqdim etdiyi meyarları öz həqiqəti kimi qəbul edə bilər.

Bu, yalnız texnologiyaya aid deyil. Siyasi təbliğat, kommersiya manipulyasiyası və dini mövhumat da insanın müstəqil düşünmək qabiliyyətini zəiflədə bilər. İnsan öz ağlı ilə nəticə çıxarmaq əvəzinə, ona verilmiş hökmü təkrarlamağa başlayır.

Mənim yekun qənaətim

Bu paylaşımın ən güclü tərəfi insan azadlığını texniki imkanlardan deyil, şüurlu seçimdən başlamaqla əlaqələndirməsidir. Lakin özünü dərk etmək də təkbaşına kifayət etmir: azadlığı qorumaq üçün hüquqi təminatlar, şəffaf idarəçilik və hakimiyyət üzərində nəzarət də lazımdır.

İnsanın azadlığı yalnız onun nə edə bilməsi ilə deyil, başqasının onun əvəzinə nə qərar verə bilməməsi ilə də ölçülür.

İnsanın şüurunu idarə edən qüvvə onun pulunu və sənədlərini idarə etmədən də davranışına təsir göstərə bilər. İnsan öz iradəsi ilə qərar verdiyini düşünər, halbuki qərarının meyarlarını başqası formalaşdırmış olar.

Məhz burada rəqəmsal nəzarət məsələsi insan şüurunun azadlığı məsələsinə çevrilir. İnsanı idarə etməyin ən güclü yolu onun iradəsini əlindən almaq deyil, iradəsinə istiqamət verən düşüncəni formalaşdırmaqdır.

İnsan öz hesabına girişini itirəndə məhdudiyyəti hiss edir. Lakin düşüncəsini, meyarlarını və həqiqət anlayışını itirəndə bundan xəbərsiz də qala bilər.

Rəqəmsal sistem insanın nə etdiyini izləyə, davranışını qiymətləndirə və seçimlərini məhdudlaşdıra bilər. Ancaq bundan da dərin bir idarəetmə üsulu var: insana nəyin doğru, nəyin yanlış, kimin dost, kimin düşmən olduğunu əvvəlcədən diktə etmək.

Belə olduqda insan artıq yalnız xarici nəzarətin obyekti deyil. O, başqasının müəyyən etdiyi meyarları öz düşüncəsi hesab edərək həmin nəzarəti özü də davam etdirə bilər.

Burada üç mərhələni fərqləndirmək mümkündür:

Maddi nəzarət: insanın puluna, sənədlərinə və imkanlarına təsir göstərmək.

Davranışa nəzarət: insanın hansı hərəkətləri edə biləcəyini məhdudlaşdırmaq.

Şüura təsir: insanın seçimlərini müəyyənləşdirən düşüncə və meyarları formalaşdırmaq.

Bu mərhələlər həmişə birlikdə baş vermir. Lakin birləşdikdə insan azadlığı üçün ciddi təhlükə yarada bilərlər.

Məhz buna görə insanın müdafiəsi təkcə texnologiyanın təhlükəsizliyindən ibarət deyil. O, həm də düşünmək, sual vermək, faktı iddiadan ayırmaq və verilən hökmü kor-koranə qəbul etməmək qabiliyyətinin qorunmasıdır.

Əsl azadlıq insanın istədiyini etməsi ilə yanaşı, nəyi niyə istədiyini də dərk edə bilməsidir.

İnsanın şüuru azad deyilsə, ona verilən texniki azadlıq da asanlıqla nəzarət vasitəsinə çevrilə bilər. İnsan şüurludursa, texnologiyanın imkanlarından faydalanaraq öz azadlığını da qoruya bilər.

İnsanın azadlığı — şüurun azadlığından başlayır

Müasir texnologiyalar insanın maddi imkanlarını idarə etmək üçün yeni vasitələr yaradır. Rəqəmsal sistemlər pul dövriyyəsinə, məlumatlara və xidmətlərə çıxışa təsir göstərə bilir. Lakin insan azadlığına təhlükə yalnız texnologiyadan gəlmir. İnsan həqiqəti müstəqil dərk etmək qabiliyyətini itirdikdə, onu texnologiyasız da idarə etmək mümkündür.

Bunun üçün insanı həqiqətdən məhrum etmək vacib deyil. Həqiqətin yerinə yanlış təsəvvür təqdim etmək, sonra da həmin təsəvvürü dəyişməz hökm kimi qəbul etdirmək kifayət edə bilər.

Quranın dərk edilməsi məsələsi məhz burada əhəmiyyət qazanır.

Quran insanı düşünməyə çağırır

Quranın Əraf surəsinin 179-cu ayəsində insanın duyğu və idrak imkanlarından istifadə etməməsi tənqid olunur. Deməli, insana verilmiş imkanların mövcudluğu hələ onların şüurlu istifadəsi demək deyil.

Nəyi gördüyünü anlamaq, eşitdiyini yoxlamaq və deyilənlərin mahiyyətini dərk etmək lazımdır.

Ənkəbut surəsinin 20-ci ayəsində isə belə buyurulur:

“De: Yer üzünü gəzib dolaşın və Allahın yaratmağa nədən başladığına baxın...” (Qeyd: Ayənin bu hissəsi V.Məmmədəliyevin tərcüməsinə uyğun məna ilə verilib.)

Burada insan hazır hökmü təkrarlamağa deyil, müşahidə etməyə, öyrənməyə və nəticə çıxarmağa yönəldilir.

Quranın adından danışmaqla Quranı dərk etmək eyni deyil

Bir insanın Quran ayələrini əzbər bilməsi onun ayələrin mənasını dərk etdiyini öz-özünə sübut etmir. Eyni şəkildə, hansısa fikrin Quranın adına təqdim edilməsi də həmin fikri avtomatik olaraq həqiqətə çevirmir.

Quranın Nisa surəsinin 135-ci ayəsi ədaləti qorumağı, hətta insanın özünün, valideynlərinin və yaxınlarının əleyhinə olsa belə, haqqı müdafiə etməyi tələb edir.

Bu meyarı qəbul edən insan öz mövqeyini də yoxlamalıdır. Çünki həqiqətə bağlılıq yalnız başqasının səhvini görmək deyil, öz düşüncəsini də həqiqətin qarşısında sınaqdan keçirməkdir.

Quranın dərk edilməsi insanı başqasının hökmündən asılı olmaqdan çıxarıb, həqiqəti anlamaq məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

Şüurlu insanı idarə etmək niyə çətindir?

Quranın Zumər surəsinin 18-ci ayəsində sözü dinləyib onun ən yaxşısına tabe olan insanlar təriflənir.

Bu prinsip mühüm fərq yaradır: insanın qarşısına müxtəlif fikirlərin çıxması ilə həmin fikirlərin hamısını kor-koranə qəbul etməsi eyni şey deyil. Şüurlu seçim dinləməyi, müqayisə etməyi və düzgün nəticəyə gəlməyi tələb edir.

Belə insanın düşüncəsinə təsir göstərmək mümkündür, amma onun mühakiməsini tamamilə əvəz etmək daha çətindir.

Bu baxımdan Quranı dərk etmək yalnız dini bilik məsələsi deyil. O, insanın həqiqət, ədalət və məsuliyyət qarşısında öz mövqeyini müəyyənləşdirməsi məsələsidir.

Rəqəmsal təhlükəsizlikdən şüur təhlükəsizliyinə

Dövlətlər rəqəmsal sistemləri qorumaq üçün texniki vasitələrdən istifadə edirlər. Lakin insanın yanlış məlumat, manipulyasiya və saxta mənəvi nüfuz vasitəsilə idarə olunması da cəmiyyət üçün ciddi təhlükə yarada bilər.

Bu təhlükəyə qarşı yalnız qadağalarla mübarizə aparmaq kifayət etmir. İnsanlara düşünməyi, məlumatı yoxlamağı, ədalətli hökm verməyi və təqdim olunan fikirlə onun həqiqi əsasını fərqləndirməyi öyrətmək lazımdır.

Quranın düzgün tədrisi burada əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Məqsəd insana hazır hökmlər əzbərlətmək deyil, Quranın həqiqət və ədalət meyarlarını dərk etdirməkdir.

Bu mənada Quran təhsili insanı mövhumatın və manipulyasiyanın təsirindən qorumağa xidmət edən şüurlu təhsil kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Nəticə

Rəqəmsal təhlükəsizlik insanın imkanlarını qoruyur, şüurlu təhsil isə onun bu imkanlardan necə istifadə edəcəyini müəyyənləşdirən düşüncəni inkişaf etdirir. Quranın mövhumatsız dərki insanın həqiqəti ayırd etmək və ədaləti qorumaq qabiliyyətini gücləndirə bilər.

İnsanın maddi imkanlarını məhdudlaşdırmaq mümkündür. Hərəkətini də məhdudlaşdırmaq mümkündür. Lakin insanın şüurunu həqiqət, ağıl və ədalət əsasında formalaşdırmaq onun manipulyasiyaya qarşı müqavimətini gücləndirir.

Bu müzakirənin əsas tezisi də budur:

Quran təhsili dindarlıq deyil. Quranın həqiqət və ədalət meyarlarını dərk etmək insanın şüurlu azadlığının və cəmiyyətin mənəvi təhlükəsizliyinin mühüm əsaslarından biridir.

Quranın şüur azadlığında, şüur azadlığının isə rəqəmsal təhlükəsizlikdə rolu

İnsan azadlığının sərhədləri yalnız onun maddi imkanları ilə müəyyən edilmir. İnsanın nə düşündüyü, həqiqəti necə dərk etdiyi, qərarlarını hansı meyarlarla verdiyi də azadlığın mahiyyətini müəyyənləşdirir.

Rəqəmsallaşma insan həyatını asanlaşdırmaqla yanaşı, onun maliyyə imkanlarına, şəxsi məlumatlarına və gündəlik fəaliyyətinə nəzarət üçün yeni vasitələr yaradır. Lakin rəqəmsal təhlükəsizliyin təməlində yalnız texnologiya dayanmır. Bu təhlükəsizlik həm də insanın öz şüurunun sahibi olması ilə bağlıdır.

İnsanın maddi imkanlarını məhdudlaşdırmaq üçün texniki vasitələrdən istifadə etmək mümkündür. Bəs insanın düşüncəsini, həqiqət anlayışını və seçim meyarlarını idarə etmək üçün texnologiyaya ehtiyac varmı? Xeyr. İnsan yanlış təsəvvürlərin təsiri altında olduqda, onun davranışına təsir göstərmək üçün rəqəmsal nəzarətə belə ehtiyac qalmır.

Məhz burada Quranın düzgün dərk edilməsinin əhəmiyyəti üzə çıxır.

Quran insanı düşünməyə, dərk etməyə, həqiqətlə yalanı ayırmağa və ədaləti qorumağa çağıran ilahi meyar kimi insanın şüurlu seçimində mühüm rol oynaya bilər. Lakin Quranın adını çəkmək onun mahiyyətini dərk etmək demək deyil. Mətnin yanlış tərcüməsi, ayələrin kontekstdən ayrılması və insanlara hazır hökmlərin həqiqət kimi təqdim edilməsi şüurlu dərkin qarşısını ala bilər.

Quranın Zumər surəsinin 18-ci ayəsində sözü dinləyib onun ən yaxşısına tabe olan insanlar təriflənir. Bu yanaşma insanın eşitdiyi hər fikri kor-koranə qəbul etməsini deyil, seçim və mühakimə qabiliyyətini önə çəkir.

Şüur azadlığı məhz belə formalaşır: insan başqasının hökmünü təkrarlamaqla kifayətlənmir, deyilənlərin mahiyyətini anlamağa və öz qərarının məsuliyyətini daşımağa çalışır.

Rəqəmsal mühitdə bu qabiliyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Alqoritmlər insanın diqqətinə hansı məlumatların çatdırılmasına təsir göstərə, onun maraqlarını təhlil edə və seçimlərini istiqamətləndirə bilər. İnsan məlumatın necə seçildiyini və ona hansı məqsədlə təqdim olunduğunu dərk etmədikdə, manipulyasiyaya daha açıq olur.

Deməli, rəqəmsal təhlükəsizlik yalnız məlumatların və sistemlərin qorunması deyil. O, həm də insanın müstəqil mühakimə yürütmək, məlumatı yoxlamaq və qərar vermək imkanlarının qorunmasıdır.

Quranın mövhumatsız dərki bu baxımdan insanın şüurunu möhkəmləndirən, həqiqət və ədalət meyarlarını inkişaf etdirən təhsilin mühüm istiqamətidir. Bu təhsil insanı yalnız yanlış məlumatdan deyil, yanlışlığı həqiqət adı ilə qəbul etdirmək cəhdindən də qorumağa kömək edir.

Nəticə etibarilə, Quranın şüur azadlığında, şüur azadlığının isə rəqəmsal təhlükəsizlikdə rolu vahid məntiqi zəncir yaradır. Quranın düzgün dərki şüurlu seçimə, şüurlu seçim manipulyasiyaya qarşı müqavimətə, bu müqavimət isə insanın rəqəmsal mühitdə azadlığının qorunmasına xidmət edir.

Texnologiya insanın imkanlarını genişləndirə bilər. Hüquq onun azadlığını qoruya bilər. Şüurlu təhsil isə insana bu azadlığın mahiyyətini anlamağa kömək edir.

İnsanın rəqəmsal təhlükəsizliyi onun yalnız məlumatlarının deyil, müstəqil düşünmək və şüurlu qərar vermək hüququnun da qorunmasını tələb edir. Quranın düzgün tədrisi və mövhumatsız dərki bu məqsəd baxımından milli təhlükəsizlik qədər ciddi əhəmiyyət daşıyır.

Heç bir qanun, hökm və silah insanın daxilindəki inanc qədər davamlı davranış təsiri yarada bilmirsə, onda cəmiyyətin təhlükəsizliyi yalnız insanın xarici davranışına nəzarətlə məhdudlaşa bilməz. İnsan şüurunun formalaşması da milli təhlükəsizlik qədər ciddi əhəmiyyət daşıyır.

Quranın düzgün tədrisinin əhəmiyyəti də məhz bundadır: məqsəd insanı dindarlaşdırmaq deyil, İlahi həqiqət adından ona təlqin edilən mövhumatı ayırd edə bilən, haqqı və ədaləti şüurlu şəkildə müdafiə edən insan yetişdirməkdir.