Maidə 5:51–57 və Əhzab 33:7–27 — Xəndək döyüşünün gizlədilən məna əlaqəsi və Hz. Əlinin rəhbərliyinə aparan ayələr

 

Tədqiqatı başladan sual

 

Qurani-Kərimin əl-Maidə surəsi, 51-ci ayəsində buyrulur:

 

"Ey iman gətirənlər! Yəhudi və xaçpərəstləri dost tutmayın! Onlar bir-birinin dostudurlar. Sizlərdən kim onları özünə dost tutarsa, o da onlardandır. Allah zalım adamları doğru yola yönəltməz".

 

Maidə surəsinin bu ayəsini oxuyan insan ilk baxışdan belə bir nəticəyə gələ bilər:

 

Allah bütün yəhudiləri və xristianları möminlərə qarşı tərəf kimi göstərir və onlarla vəli münasibətini qadağan edir. Ancaq ayənin bu cür ümumiləşdirilmiş oxunuşu ciddi sual doğurur: söhbət bütün dövrlərin yəhudilərindən və xristianlarından gedirsə, peyğəmbərlər və onların haqq yolunu davam etdirən insanlar bu münasibətdə necə qiymətləndirilməlidir?

 

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Ayəni inkar etmək olmaz. O, Allahın vəhyidir. Deməli, problem ayədə deyil, onun kimə, hansı şəraitdə və hansı hadisə ilə bağlı deyildiyini müəyyənləşdirməkdədir.

 

Bu sualın cavabını axtarmaq Maidə 5:51-dən başlayıb 57-ci ayəyə qədər davam edən məna xəttini izləməyi, sonra isə həmin xətti Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri ilə birgə oxumağı tələb edir.

 

Bu tədqiqatın əsas tezisi budur: Maidə 5:51–57 ayələr kompleksi bütünlükdə Xəndək döyüşünün tarixi izahını verən Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələr kontekstindən ayrılıqda oxunduqda, onun konkret ünvanı və Hz. Əlinin rəhbərliyi ilə bağlı məna əlaqəsi görünməz qalır. Bu əlaqənin əsas açarlarından biri 5:55-ci ayədir.

 

Maidə 5:51–57: Bir-birini tamamlayan yeddi ayə

 

Maidə 5:51 — Xəbərdarlığın ünvanı

 

Ayə "Ey iman gətirənlər!" xitabı ilə başlayır və yəhudilərlə xristianları özlərinə övliya (dost) tutmamaq barədə xəbərdarlıq edir.

 

Burada əsas məsələ xitabın kimə ünvanlanmasıdır. Burada söhbət bütün dövrlərin müsəlmanlarından deyil, Mədinədə Xəndək döyüşü zamanı Peyğəmbərin tərəfində olan möminlərdən gedir. Eyni qaydada, ayədə adı çəkilən yəhudilər və xristianlar da bütün dövrlərin deyil, həmin tarixi qarşıdurmada Peyğəmbərə qarşı düşmən qüvvələrlə birləşən konkret Mədinədəki yəhudi və xristian qruplardır.

 

Bu oxunuşda ayə ümumbəşəri düşmənçilik hökmü deyil, konkret tarixi şəraitdə sədaqət və tərəf seçimi barədə xəbərdarlıqdır.

 

Maidə 5:52 — Xəyanətin üzə çıxması

 

"Ona görə də qəlblərində mərəz (nifaq xəstəliyi) olanları onların (yəhudi və xaçpərəstlərin) içində vurnuxan və: "Bizə bir fəlakət üz verməsindən (islamın məğlubiyyətindən) qorxuruq", – deyən görərsən. Amma, ola bilsin ki, Allah (mö'minlərə) bir zəfər gətirsin və Öz tərəfindən elə bir iş qursun ki, onlar (münafiqlər) ürəklərində gizlətdiklərindən (küfr və nifaqdan) peşman olsunlar."

 

Bu ayədə qəlblərində xəstəlik olanların «Başımıza bir fəlakət gəlməsindən qorxuruq» deyərək qarşı tərəfə tələsdikləri bildirilir. Ardınca Allahın möminlərə zəfər gətirəcəyi və münafiqlərin ürəklərində gizlətdiklərinə görə peşman olacaqları xəbər verilir.

 

Bu ayə 5:51-in davamıdır. Xəbərdarlıqdan sonra Peyğəmbərin ətrafında olduğu halda mümkün məğlubiyyətdən qorxan və qarşı tərəflə münasibətlərini qorumağa çalışan münafiqlərin mövqeyi açılır.

 

Ayələrin oxunuşuna görə, burada söhbət düşmən qüvvələrin qələbə ehtimalını nəzərə alaraq özlərinə siyasi təminat axtaran münafiqlərdən gedir. Onların həqiqi mövqeyi təhlükə qarşısında üzə çıxır.

 

Beləliklə, 5:51 və 5:52-ci ayələr arasında hadisə əlaqəsi yaranır: birinci ayə xəbərdarlığı, ikinci ayə isə həmin xəbərdarlığın tarixi şəraitində ortaya çıxan xəyanəti bildirir.

 

Maidə 5:53 — "Sizinlə olduqlarına and içənlər bunlardırmı?"

 

"İman gətirənlər isə deyəcəklər: "Sizinlə birlikdə olacaqları barədə Allaha (yalandan) möhkəm andlar içən kəslər bunlarmıdır?" Onların (bütün) əməlləri puça çıxdı və (axirətdə) zərərməçəkənlərdən oldular."

 

Bu ayədə iman gətirənlərin həmin insanlara münasibəti ifadə olunur: onlar Allah adına ən güclü andlarla Peyğəmbərlə birlikdə olduqlarını söyləyənlərin məhz bunlar olub-olmadığını soruşurlar. Onların əməllərinin puça çıxdığı və ziyana uğradıqları bildirilir.

 

Beləliklə, 5:52-də gizli mövqeyi açıqlanan insanların kimliyi 5:53-də möminlərin dilindən ifşa olunur. Söhbət sadəcə başqa dini mənsubiyyətə malik insanlardan getmir. Məsələ özünü Peyğəmbərin yanında göstərib, təhlükə qarşısında isə başqa tərəfə meyil edənlərin həqiqi mövqeyidir.

 

Ayələrin ardıcıllığı belə bir məna xətti yaradır:

 

5:51 — xəbərdarlıq;

5:52 — gizli mövqenin açılması;

5:53 — xəyanətin tanınması və ifşası.

 

Bu əlaqəni görmədən 51-ci ayəni bütün yəhudilərə və xristianlara aid edilirmiş kimi oxumaq mətnin hadisə xəttini nəzərdən qaçırmaqdır.

 

Maidə 5:54 — Sədaqət və dinin mahiyyəti

 

"Ey iman gətirənlər! Sizdən hər kəs dinindən dönsə, (bilsin ki,) Allah (bunun müqabilində) elə bir qövm gətirər ki, O onları sevər, onlar da Onu sevərlər. Onlar mö'minlərə qarşı mülayim, kafirlərə qarşı sərt olar, Allah yolunda vuruşar və heç kəsin qınağından qorxmazlar. Bu, Allahın lütfüdür, onu istədiyinə verər. Allah (Öz lütfü ilə) genişdir, (O, hər şeyi) biləndir!"

 

Bu ayədə imanından dönənlərə qarşı Allahın Özünün sevdiyi və Allahı sevən bir qövm gətirəcəyi bildirilir. Bu insanlar möminlərə qarşı təvazökar, kafirlərə qarşı qətiyyətli, Allah yolunda çalışan və qınayanın qınağından qorxmayan şəxslər kimi səciyyələndirilir.

 

Bu ayə əvvəlki iki ayədə ifşa edilən mövqenin əksini göstərir. Bir tərəfdə təhlükə qarşısında özünü qorumağa çalışanlar, digər tərəfdə isə həqiqət naminə mövqeyindən dönməyənlər dayanır.

 

Burada dinə bağlılıq adla və iddia ilə deyil, əməl və sədaqətlə ölçülür. Ayənin əsas meyarı da budur: insanın hansı qrupa mənsub olduğunu deməsi yox, hansı mövqedə dayanması.

 

Maidə 5:55 — Məna zəncirinin açarı: Vəli kimdir?

 

“Sizin vəliniz yalnız Allah, Onun rəsulu və iman gətirənlərdir. O kəslər ki, namaz qılır və rukuda olduqları halda zəkat verirlər”

 

Ayənin mətnində belə deyilir:

 

"Sizin vəliniz yalnız Allah, Onun Elçisi və iman gətirənlərdir — o kəslər ki, namaz qılır, zəkat verir və rüku edirlər".

 

Bu ayədə əvvəlki xəbərdarlıqların qarşısında müsbət bir rəhbərlik və sədaqət meyarı qoyulur. 5:51-də kimlərin vəli tutulmaması barədə xəbərdarlıq edilirsə, 5:55-də həqiqi vəlinin kim olduğu açıqlanır.

 

Ayənin əsas sözlərindən biri "vəli"dir. Onu yalnız adi dostluq mənasında anlamaq ayənin rəhbərlik və himayə məzmununu daralda bilər. Ayə Allahı, Elçisini və müəyyən əməllərlə səciyyələndirilən möminləri vahid vəli münasibətində təqdim edir.

 

Əsas nəticələrindən biri budur ki, rüku halında zəkat verən möminin kimliyini müəyyənləşdirmək 5:55-in məzmununu anlamaq üçün həlledicidir. Bu oxunuşda həmin şəxs Hz. Əlidir. Ayə yalnız ümumi əxlaqi xüsusiyyətləri sadalamır; konkret əməli ilə tanınan şəxsi Allah və Elçisi ilə birlikdə vəli münasibətində göstərir.

 

Bu nəticənin əhəmiyyəti təkcə bir şəxsin kimliyini müəyyənləşdirməkdə deyil. Əgər 5:55 Hz. Əliyə işarə edirsə, onda 5:51–57 ayələrinin məna xəttində rəhbərlik məsələsi də ortaya çıxır: kimə qarşı xəbərdarlıq edilir, kimlər sədaqətsizliyi ilə ifşa olunur və Allahın müəyyən etdiyi vəli kimdir?

 

Məhz bu səbəbdən 5:55 ayəsini əvvəlki və sonrakı ayələrdən təcrid etmək onun məna yükünü zəiflədir.

 

Maidə 5:56 — "Allahın tərəfdarları" və qələbə

 

"Kim Allahı, Peyğəmbərini və iman gətirənləri dost tutarsa, bilsin ki, həqiqətən, qalib gələcək olan məhz Allahın tərəfdarlarıdır."

 

56-cı ayədə Allahı, Onun Elçisini və iman gətirənləri vəli qəbul edənlərin Allahın hizbi (tərəfdarı) olduğu və qalib gələcəyi bildirilir.

 

Bu ayə 5:55-in məntiqi davamıdır. 55-ci ayə vəli münasibətinin kimlər arasında olduğunu göstərir; 56-cı ayə isə həmin münasibətə sadiq olanların nəticəsini — qələbəni — bəyan edir.

 

Əgər 5:55-də Hz. Əli nəzərdə tutulursa, 5:56-nın rəhbərlik və qələbə məzmunu da həmin oxunuşdan ayrı düşünülə bilməz. Bu əlaqə Xəndək döyüşü kontekstində xüsusilə əhəmiyyət qazanır: qələbənin mənası yalnız hərbi nəticə deyil, həqiqi sədaqətin və ilahi rəhbərlik prinsipinin təsdiqidir.

 

Maidə 5:57 — Xəbərdarlığın yenidən konkretləşməsi

 

"Ey iman gətirənlər! Sizdən əvvəl kitab verilmiş olanlardan dininizi oyun-oyuncaq hesab edənləri və kafirləri özünüzə dost tutmayın. Əgər mö'minsinizsə, Allahdan qorxun!"

 

57-ci ayədə möminlərə dinlərini məsxərəyə qoyanları — kitab verilmişlərdən və kafirlərdən olan həmin insanları — övliya tutmamaq barədə xəbərdarlıq edilir.

 

Bu ayədə davranış meyarı açıq şəkildə göstərilir: dini məsxərəyə qoymaq. Beləliklə, ayələrin başlanğıcındakı xəbərdarlıq yenidən konkret münasibət və davranışla əlaqələndirilir.

 

51-ci ayənin ümumi görünən ifadəsi ilə 57-ci ayənin davranışa əsaslanan fərqləndirməsi birlikdə oxunmalıdır. Bu iki ayənin arasında yerləşən 52–56-cı ayələr isə xəbərdarlığın, xəyanətin ifşasının, sədaqətin və ilahi rəhbərliyin məna zəncirini yaradır.

 

Beləliklə, 5:51–57 təkcə yəhudilər və xristianlarla münasibət barədə deyil; eyni zamanda möminlərin daxilində sədaqətin sınağı, xəyanətin ifşası, həqiqi vəlinin müəyyənləşdirilməsi və qələbənin kimə aid olması barədə vahid məna kompleksi kimi oxuna bilər.

 

Əhzab 33:7–27 — Xəndək hadisələrinin Quran daxilindəki konteksti

 

Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri Peyğəmbərin ətrafında baş verən ağır sınağı, düşmən qüvvələrin birləşməsini, möminlərin qorxu və təzyiq altında sınanmasını, eləcə də qarşı tərəfi dəstəkləmiş kitab əhli qrupunun aqibətini təsvir edir.

 

Bu ayələrdəki hadisə xətti Maidə 5:51–57 ilə müqayisə üçün mühüm kontekst yaradır. Əhzab mətnində də əsas məsələlər sədaqət, düşmən qüvvələrlə münasibət, möminlərin sınağı və xəyanətin nəticəsidir.

 

Əhzab 33:12–20-də təhlükə qarşısında müxtəlif mövqelər sərgiləyən insanların davranışları göstərilir. Əhzab 33:22-də həqiqi möminlərin düşmən qüvvələri gördükdə iman və təslimiyyətlərinin artdığı bildirilir. Əhzab 33:25-də Allahın düşmən qüvvələri qəzəblə geri çevirdiyi, möminlərin döyüşdə qalib gəldiyi qeyd olunur. Ardınca 33:26–27-də qarşı tərəfi dəstəkləmiş kitab əhli qrupunun aqibətindən bəhs edilir.

 

Bu mətnlə Maidə 5:51–57 arasında mühüm paralellər var:

 

qarşı tərəflə birləşən kitab əhli;

təhlükə qarşısında mövqeyi dəyişən və ya gizli mövqeyi üzə çıxan insanlar;

möminlərin sədaqətinin sınağa çəkilməsi;

Allahın qələbəsi və düşmən qüvvələrin məğlubiyyəti.

 

Bu uyğunluqlar iki mətn kompleksinin hadisə və məna baxımından yanaşı oxunmasını əsaslandırır.

 

Hz. Əli və Xəndək Zəfəri: 5:55-in tarixi mənası

 

Bu ayə məhz Xəndək döyüşünün qələbəsi ilə bağlı nazil olub. Hz. Əlinin rolu yalnız döyüş meydanındakı fərdi igidlik kimi deyil, Peyğəmbərin xilası və ilahi rəhbərlik məsələsi ilə birlikdə dəyərləndirilməlidir.

 

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi ayələrin məzmun ardıcıllığı onu göstərir ki, Maidə 5:55 Xədək döyüşündə qazanılmış Zəfərlə əlaqədardır.

 

Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri düşmən qüvvələrin hücumunu, möminlərin sınağını və Allahın qələbəsini təsvir edir. Lakin bu ayələrdə Hz. Əlinin adı açıq şəkildə çəkilmir. Onun Xəndək döyüşündəki konkret rolunu müəyyənləşdirmək üçün tarixi məlumatlarla yanaşı, Maidə 5:55-in məna və rəhbərlik kontekstindəki yerini də nəzərə almaq lazımdır.

 

Sənin irəli sürdüyün oxunuşda Hz. Əlinin Xəndəkdəki həlledici rolu ilə 5:55-dəki vəli münasibəti bir-birini tamamlayır: döyüşdə Peyğəmbərin müdafiəsində önə çıxan şəxs ilə Allah və Elçisi ilə birlikdə vəli kimi göstərilən şəxs eyni tarixi-məna xəttində birləşir.

 

Bu əlaqə Maidə 5:55-in niyə yalnız ümumi bir əxlaq cümləsi kimi deyil, konkret rəhbərlik göstəricisi kimi oxunmalı olduğunu izah edir. Əgər ayənin Hz. Əliyə işarəsi nəzərdən qaçırılırsa, onda ayənin 5:51–57-dəki rolu da zəifləyir; 5:56-da elan edilən qələbənin rəhbərlik mənası da görünməz qalır.

 

İki ayə kompleksi birlikdə oxunduqda

 

Maidə 5:51–57 ilə Əhzab 33:7–27 yanaşı oxunduqda aşağıdakı məna zənciri yaranır:

 

1. Maidə 5:51: Xəndək döyüşünün tarixi şəraitində möminlərə xəbərdarlıq.
2. Maidə 5:52–53: təhlükə qarşısında gizli mövqeləri üzə çıxan və sədaqəti şübhə doğuran insanların ifşası.
3. Maidə 5:54: həqiqi sədaqətin və Allah yolunda möhkəm dayanmağın meyarları.
4. Maidə 5:55: Allah, Elçi və müəyyən əməllərlə tanınan möminlər arasında vəli münasibəti və Hz. Əli.
5. Maidə 5:56: həmin rəhbərlik və sədaqət xəttinə bağlı olanların Allahın hizbi kimi qələbəsi.
6. Maidə 5:57: dini məsxərəyə qoyanlarla münasibətdə xəbərdarlığın konkretləşməsi.
7. Əhzab 33:7–27: düşmən qüvvələrin hücumu, möminlərin sınağı, qələbə və qarşı tərəfi dəstəkləmiş qrupun aqibəti.

 

Bu oxunuşda iki mətn arasında yalnız mövzu oxşarlığı deyil, hadisə və məna əlaqəsi də görünür. Maidə ayələrində sədaqət, xəyanət, vəli və qələbə məsələləri ardıcıl şəkildə açılır; Əhzab ayələrində isə Xəndək qarşıdurmasının hadisə çərçivəsi verilir.

 

Ayələrin düzülüşü və məna əlaqəsinin itməsi

 

Quranın mövcud müshəfində surələrin düzülüşü ilə ayələrin nazilolma ardıcıllığı eyni deyil. Bu fərq Quranın mətnini dəyişdirilməsi demək deyil. Lakin mətnin mövcud düzülüşü oxucunun ayələr arasındakı tarixi və məna əlaqələrini görməsini çətinləşdirir.

 

Bu araşdırmanın nəticəsinə görə, Maidə 5:51–57 ayələrinin Əhzab 33:7–27 ilə əlaqəsi nəzərdən qaçırıldıqda, onların konkret tarixi ünvanı və 5:55-in rəhbərlik məzmunu oxucu üçün görünməz qalır. Beləliklə, 5:51 ümumi dini düşmənçilik hökmü kimi, 5:55 isə yalnız ümumi əxlaqi xüsusiyyətlərdən bəhs edən ayə kimi başa düşülə bilər.

 

Halbuki ayələr ardıcıl oxunduqda başqa mənzərə yaranır: xəbərdarlıqdan xəyanətin ifşasına, oradan sədaqət meyarına, vəlinin kim olduğunun müəyyənləşdirilməsinə və qələbənin elanına aparan bir məna zənciri görünür.

 

Bu məqalənin əsas nəticəsi budur ki, Maidə 5:55-in kimə işarə etdiyini və hansı rəhbərlik prinsipini ifadə etdiyini anlamaq, 5:51–57 ayələr kompleksinin bütöv məzmununu anlamaq üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu ayəni əvvəlki və sonrakı ayələrdən, həmçinin Xəndək hadisələrinin Quran daxilindəki kontekstindən ayırmaq məna əlaqəsinin mühüm hissəsini itirir.

 

Mətnin içindəki əlaqələri görmək

 

Maidə 5:51–57 ilə Əhzab 33:7–27-nin müqayisəsi və birgə oxunuşu göstərir ki, Quranın ayələri yalnız ayrı-ayrı cümlələr kimi deyil, bir-birini tamamlayan məna və hadisə əlaqələri daxilində oxunmalıdır.

 

Maidə surəsində yer alan ayələrindəki xəbərdarlıq, xəyanətin ifşası, sədaqətin meyarları, vəli münasibəti və qələbə anlayışı Xəndək döyüşünün hadisə konteksti ilə birgə oxunuşda 5:55 ayəsi mərkəzi yer tutur. Hz. Əlinin kimliyi və rəhbərlik mövqeyi barədə irəli sürülən nəticə də həmin ayənin məna əlaqələrindən çıxır.

 

Quranın düzgün anlaşılması üçün nə ayəni təcrid etmək, nə də tarixi nəticəni əvvəlcədən müəyyənləşdirib mətnə zorla qəbul etdirmək olar. Ayənin mətni, digər ayələrlə əlaqəsi və hadisələrin tarixi konteksti birlikdə oxunmalıdır. Bu ayələrin məna zəncirini görmək, onların ayrı-ayrı oxunuşlarından doğan yanlış təsəvvürləri aradan qaldırmaq üçün vacibdir. Maidə 5:55-in anlaşılması isə bu məna zəncirinin bütövlüyünün qorunmasından asılıdır.

 

Quranın məna zənciri necə qırıldı?

 

Ayələrin yeri, Hz. Əlinin müshəfi və həqiqətdən uzaqlaşdırılan İslam

 

Quranın mətnini qorumaqla onun məna əlaqələrini qorumaq eyni məsələ deyil. Mətn olduğu kimi saxlanıla, lakin bir-birini izah edən ayələrin əlaqəsi nəzərdən qaçırıldıqda, Quranın çatdırdığı bütöv məna parçalanmış şəkildə təqdim oluna bilər. Quranın məna zəncirinin qırılması dedikdə söhbət məhz bundan gedir.

 

Ayələr bir-biri ilə danışanda

 

Quranı Quranla izah etmək prinsipi əsasında aparılan təhlil Əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri ilə Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri arasında məna əlaqəsini üzə çıxarır. Əhzab surəsinin 9–27-ci ayələri Xəndək döyüşü zamanı baş verən hadisələri, möminlərin sınağını, münafiqlərin davranışını və qarşıdurmanın nəticələrini təsvir edir. Əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələrində isə vəlilik, insanların münasibətləri və iman gətirənlərin mövqeyi məsələləri qoyulur.

 

Bu ayələr birlikdə oxunduqda, onların məna əlaqəsi ayrı-ayrılıqda oxunuşdan fərqli nəticə yaradır. Xüsusilə Əl-Maidə surəsinin 55-ci ayəsi bu əlaqənin mərkəzində dayanır:

 

“Sizin haminiz ancaq Allah, Onun Peyğəmbəri və iman gətirib namaz qılan, rüku edən halda zəkat verənlərdir” (Maidə, 5:55).

 

Bu ayə Hz. Əlinin rüku halında yardım etməsi ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, vəlilik anlayışı mücərrəd ifadə olaraq qalmır, konkret əməl və şəxsiyyətlə əlaqələnir.

 

Hökmün elanı və dinin tamamlanması

 

Maidə surəsinin 67-ci ayəsində Peyğəmbərə Rəbbindən nazil ediləni çatdırmaq əmri verilir. Ayənin məntiqi sadədir: çatdırılmalı olan İlahi əmr vardır və onun elan edilməsi Peyğəmbərin vəzifəsidir.

 

Maidə 5:55-dəki vilayət hökmü ilə 5:67-dəki çatdırma əmri arasında əlaqə qurulduqda, məsələ yalnız bir ayənin təfsiri olmaqdan çıxır. Söhbət hökmün məzmunu, onun elan edilməsi və dinin tamamlanması arasındakı ardıcıllıqdan gedir. Maidə 5:3-də dinin tamamlandığının bildirilməsi də bu məna zəncirinin mühüm halqasıdır.

 

Qədir-Xum hadisəsi həmin zəncirin tarixi kontekstini təşkil edir. Bu hadisə hicri 10-cu ildə, miladi 632-ci ildə baş vermişdir. Xəndək döyüşü isə hicri 5-ci ilə, miladi 627-ci ilə aiddir.

 

Beləliklə, iki ayrı tarixi mərhələ ilə qarşılaşırıq: bir tərəfdə Əhzab surəsində təsvir olunan hadisələr, digər tərəfdə Hz. Əlinin vilayətinin elan edilməsi ilə əlaqələndirilən Qədir-Xum hadisəsi. Quran ayələrinin məna əlaqələrini araşdırarkən bu zaman fərqini nəzərə almaqla yanaşı, onların bir-birini izah edən məzmununu da görmək lazımdır.

 

Ayələrin yeri təsadüfdürmü?

 

Əsas sual budur: Əgər Maidə 5:51–57 ayələri ilə Əhzab 33:7–27 ayələri arasında belə bir məna əlaqəsi varsa, nə üçün bu ayələr bugünkü müshəfdə müxtəlif surələrdə yerləşir?

 

Məsələni yalnız surələrin bugünkü ardıcıllığı ilə izah etmək kifayət etmir. Quranın nazilolma ardıcıllığı ilə müshəfin hazırkı quruluşu eyni deyil. Əl-Maidə surəsinin ənənəvi nazilolma ardıcıllığı təsnifatında 112-ci yerdə göstərilməsi də bu fərqi ortaya qoyur.

 

Burada Quranın mətninin dəyişdirilməsi iddiası irəli sürülmür. Söhbət ayələrin yerləşdirilməsinin və sonrakı yozumların onların məna əlaqələrinə təsirindən gedir. Bir-birini izah edən ayələr ayrı-ayrılıqda təqdim edildikdə, onların bütöv mənasını görmək çətinləşir.

 

Lakin bu, sadəcə təsadüfi nəticə kimi qəbul edilə bilməz. Quranın məna əlaqələri ilə tarixi hakimiyyətin qərarları arasındakı ziddiyyət, ayələrin bugünkü quruluşunun hansı şəraitdə formalaşdığına dair ciddi nəticə çıxarmağa əsas verir.

 

Hz. Əlinin müshəfi və siyasi hakimiyyətin seçimi

 

Peyğəmbərin vəfatından sonra Quranın toplanması və standartlaşdırılması prosesi İslam tarixinin mühüm mərhələsidir. Tarixi məlumatlara görə, Hz. Əli də Quranı toplamış, lakin onun hazırladığı müshəf rəsmi qəbul edilən mətnə çevrilməmişdir.

 

Bu faktı Əhli-beytin Peyğəmbərdən sonrakı mövqeyindən ayrı təsəvvür etmək olmaz. Səqifədən sonra dini rəhbərlik məsələsində yaranan qarşıdurma, Əhli-beytin siyasi mövqeyi və Hz. Əlinin elmi nüfuzunun qəbul edilməməsi bir-biri ilə əlaqəli tarixi hadisələrdir.

 

Həqiqəti daşıyan şəxsin nüfuzunu qəbul etməyən özü həqiqətdən uzaqdır.

 

Əgər Hz. Əli Peyğəmbərin elminin daşıyıcısı, Quranın mahiyyətini dərindən dərk edən və İslamın mənəvi rəhbəri idisə, onun elmi nüfuzunun siyasi hakimiyyət tərəfindən qəbul edilməməsi sadəcə şəxsi münasibət məsələsi deyildi. Bu, İslamın kim tərəfindən və hansı meyarlarla təmsil ediləcəyi məsələsi idi.

 

Hz. Əlinin hazırladığı müshəfin qəbul edilməməsi ilə ayələrin məna əlaqələrinin sonrakı yozumlarda arxa plana keçirilməsi eyni tarixi problemin iki tərəfi kimi görünür: Quranın mahiyyətini daşıyan elmi nüfuzla hakimiyyətin seçdiyi dini təqdimat arasındakı qarşıdurma.

 

Canlı Quranı qəbul etməmək nə deməkdir?

 

İslam Peyğəmbərinin canlı Quranını qəbul etməmək, əslində, Quranın mahiyyətini daşıyan rəhbərliyi qəbul etməmək deməkdir. Hz. Əlinin mövqeyini yalnız keçmişin siyasi mübahisəsi kimi təqdim etmək bu məsələnin mənəvi və elmi tərəfini kölgədə qoyur.

 

Quranın mətnini qoruyub onun mahiyyətini daşıyan şəxsin elmini kənarda saxlamaq mümkündür. Lakin bu zaman mətnin mövcudluğu ilə onun düzgün dərk edilməsi arasında uçurum yaranır. Ayələr oxunur, amma onların bir-birini izah edən əlaqələri görünməyə bilər. İlahi hökm mövcud olur, amma onun mahiyyətini daşıyan rəhbərlik qəbul edilmir.

 

Bu baxımdan Hz. Əlinin Quranla əlaqəsi yalnız tarixi şəxsiyyət məsələsi deyil. O, Quranın elmi, mənəvi və ədalət meyarlarının necə qorunması məsələsidir.

 

Nəticə

 

Quranın mətnini dəyişdirmədən də onun məna əlaqələrini görünməz etmək mümkündür. Bunun üçün ayələri ayrı-ayrılıqda yozmaq, onların bir-birini izah edən ardıcıllığını nəzərdən qaçırmaq və Quranın mahiyyətini daşıyan elmi rəhbərliyi qəbul etməmək kifayətdir.

 

Maidə 5:55, 5:67 və 5:3 ayələrinin yaratdığı məna zənciri, Əhzab 33:7–27 ilə Maidə 5:51–57 arasındakı əlaqə və Hz. Əlinin müshəfinin qəbul edilməməsi məsələsi birlikdə oxunduqda, İslam tarixində həqiqətlə hakimiyyət arasındakı qarşıdurma problemi ortaya çıxır.

 

Həqiqəti daşıyan şəxsin nüfuzunu qəbul etməmək həqiqətin özündən uzaqlaşmaqdır. Hz. Əlisiz İslamın Quranın mahiyyətindən uzaqlaşdırılması təhlükəsi də məhz burada başlayır.

 

Quranın mətnini qorumaq vacibdir. Lakin onun məna bütövlüyünü, ədalət meyarlarını və canlı elmi rəhbərliyini qorumaq da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Çünki Quran yalnız oxunan mətn deyil, dərk edilən həqiqətdir.