Bu hikmətli ifadə zahiri biliklə həqiqi idrak arasındakı incə fərqi düşündürür.

Ərəb dilində “helm” (حِلم) yalnız səbir və təmkin deyil, insanın qəzəbini idarə etməsi, ağıl və iradə yetkinliyi, mülayimlik, mərhəmət və ləyaqətlə davranması mənalarını da ifadə edir.

Elm insana bilmək imkanı verir. Helm isə bildiyi ilə necə davranmağı öyrədir. Buna görə elm helmlə birləşmədikdə insanı ucaldan qüvvə olmaq əvəzinə, onun əlində təkəbbürə, hökmranlığa və hətta zülmə xidmət edən vasitəyə çevrilə bilər.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Qurani-Kərim insanın kamilliyini yalnız biliklə ölçmür. Bilik davranışa, davranış isə ədalətə çevrilməlidir.

Allah-Təala Peyğəmbərə belə buyurur:

“Allahın mərhəməti sayəsində sən onlarla yumşaq davrandın. Əgər kobud və sərt qəlbli olsaydın, onlar sənin ətrafından dağılıb gedərdilər.”(Ali-İmran, 3:159)

Bu ayə göstərir ki, haqqı bilmək qədər, həmin haqqı insanlara çatdırmağın üsulu və əxlaqı da mühümdür. Sərtlik və kobudluq hətta doğru sözün təsirini belə zəiflədə bilər. Yumşaqlıq isə zəiflik deyil, əksinə, öz nəfsinə hakim olmaqdan doğan mənəvi gücdür.

Elm və helm

Elm insanın təfəkkürünü genişləndirir, helm isə həmin təfəkkürə mənəvi istiqamət verir.

Elm deyir: “Nə doğrudur?”

Helm soruşur: “Bildiyim doğru ilə necə davranmalıyam?”

Elm həqiqəti tanımağa, helm isə həqiqətin haqqını verməyə yönəldir.

Bu səbəbdən həqiqi elm sahibinin ən böyük zinəti yalnız çox bilməsi deyil, bildiyi həqiqətin qarşısında təvazökar, insanlara qarşı mərhəmətli və ədalətli olmasıdır.

Quranın insan modeli də məhz bu vəhdət üzərində qurulur. Allah insanı düşünməyə, dərk etməyə, haqqı və batili ayırmağa çağırır. Lakin bilik məsuliyyətdən ayrılmır. İnsan bildiyi həqiqətə münasibətinə görə də məsuliyyət daşıyır.

Elm insanı niyə ucaldır?

Çünki elm insanı cəhalətdən çıxarıb gerçəkliyi dərk etməyə aparır. Lakin bilik öz-özlüyündə əxlaq yaratmır. İnsan bildiyi həqiqətdən faydalana da bilər, onu öz mənfəətinə də çevirə bilər.

Məhz buna görə Quranın elm anlayışı sadəcə məlumat toplamaq deyil. Düşünmək, dərk etmək, ayırd etmək və nəticə çıxarmaqdır.

Əgər insan çox bilir, lakin bildiyi ilə ədalətsizlik edir, başqasını alçaldır, haqqı öz mənafeyinə uyğunlaşdırırsa, onun biliyi hələ kamillik deyil.

Helm burada elmin əxlaqi ölçüsünə çevrilir.

Helm insanın özünə hakim olmasıdır

Helm insanın qəzəbinə, ehtirasına və nəfsinə əsir olmamasıdır. Haqlı olduğu halda belə, həddi aşmamaqdır. Gücü çatdığı halda zülm etməməkdir. Qarşısındakının səhvinə görə ədaləti itirməməkdir.

Bu mənada helm sadəcə “sakitlik” deyil, həm də daxili hakimiyyətdir.

Özünə hakim ola bilməyən insanın başqalarına hakim olması təhlükəyə çevrilə bilər. Çünki insanın daxilindəki nəfs onun əlindəki gücdən daha böyük təhlükə yaradır.

Quranın ədalət çağırışı da məhz burada əhəmiyyət qazanır:

“Ey iman gətirənlər! Ədaləti qoruyan, Allah üçün şahidlik edən kimsələr olun. Bir qövmə qarşı olan kin-küdurətiniz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxındır.” (Maidə, 5:8)

Bu ayə helm ilə ədalətin necə birləşdiyini göstərir. İnsan hətta düşməninə qarşı münasibətində belə ədaləti itirməməlidir.

Deməli, helm həqiqəti yumşaltmaq deyil, həqiqəti itirmədən insanlığını qorumaqdır.

Elm, helm və ədalət

Əslində bu üç anlayış bir-birini tamamlayır:

Elm — həqiqəti tanıdır.

Helm — insanı həmin həqiqətə layiq davranmağa hazırlayır.

Ədalət — həqiqətin cəmiyyətdə həyata keçməsini təmin edir.

Bu üçündən biri ayrıldıqda tarazlıq pozulur.

Elm olmadan insan həqiqəti dərk etməkdə çətinlik çəkər.

Helm olmadan bilik təkəbbürə və zorakılığa çevrilə bilər.

Ədalət olmadan isə həm elm, həm də helm fərdi keyfiyyət olaraq qalaraq cəmiyyətin həyatına təsir edə bilməz.

Buna görə Quranın məqsədi yalnız bilən insan yetişdirmək deyil, dərk edən, məsuliyyət daşıyan və ədalətlə yaşayan insan yetişdirməkdir.

Əsl zinət

İnsanın zinəti sahib olduğu bilik, vəzifə, sərvət və ya nüfuz deyil. Bunların hamısı insanın əlində olan vasitələrdir. Əsl zinət həmin imkanlardan haqq və ədalət naminə istifadə etməkdir.

Elm insana güc verə bilər.

Helm həmin gücün qarşısında insanı qoruyar.

Ədalət isə o gücün hansı məqsədə xidmət etməli olduğunu müəyyənləşdirər.

Ona görə “Helm elm sahibinin zinətidir” fikrinin ən dərin mənası budur:

Həqiqəti bilmək böyük üstünlükdür, lakin bildiyin həqiqətlə insanlara necə münasibət göstərdiyin sənin həqiqi elm sahibi olub-olmadığını göstərir.

Quranın işığında elm insanı Allahın ayələrini dərk etməyə, helm onu öz nəfsinə hakim olmağa, ədalət isə haqqı həyatda reallaşdırmağa aparır.

Elm insanın ağlını işıqlandırır, helm onun xarakterini saflaşdırır, ədalət isə həmin işığı cəmiyyətin həyatına çevirir. Əsl elm sahibinin zinəti də məhz budur.

Həqiqi Allaha təslimiyyətə gedən yol insanlığın təməl dəyərlərindən keçir.

Məsələnin daxili məntiqinə və dəyərlər iyerarxiyasına nəzər salsaq, qarşımıza belə bir xətti çıxır:

İnsan → ləyaqət → haqq → azadlıq → ədalət → Allaha təslimiyyət → müsəlmanlıq.

Deməli, müsəlmanlıq insanlığın fövqündə deyil, onun məsuliyyətli təsdiqidir.

Əgər bu zəncirin hər hansı yerində insanın haqqı və ədalət yoxdursa, sadəcə “müsəlman” adı həmin boşluğu doldura bilməz. Yığcam ifadə etsək, müsəlmanlığın fərqi adında deyil, ədalətindədir.

“Müsəlmanlığın fərqi adında deyil, ədalətindədir” cümləsi artıq sadəcə nəticə deyil; müsəlmanlığın daxilindəki nizamı müəyyən edən prinsipə çevrilir.

Burada belə bir məntiq qurulur:

İnsan — Allahın yaratdığı varlıqdır.
↓
İnsanlıq — onun ləyaqəti, haqqı, azadlığı və məsuliyyətidir.
↓
Ədalət — bu haqları qoruyan və münasibətləri nizamlayan ölçüdür.
↓
İslam — insanın Allaha təslim olaraq bu haqq və ədalət ölçüsünü qəbul etməsidir.
↓
Müsəlmanlıq — həmin ölçünü həyatda həyata keçirməkdir.

Beləliklə, ədalət müsəlmanlığın xarici bəzəyi deyil, onun daxili nizamıdır və burada çox güclü bir nəticə alınır:

Müsəlmanlığın fərqi adında deyil, ədalətindədir; ədaləti isə insanın haqqını, azadlığını və ləyaqətini qorumaqla özünü göstərir.

Bu cümlə “müsəlman” anlayışını başqa insanlardan üstünlük iddiasına yox, məsuliyyətə çevirir.

Yəni müsəlman olduğun üçün üstün deyilsən, müsəlman olduğun üçün daha ədalətli olmağa borclusan.

Məhz burada “müsəlmanlıq daxilində nizam” yaranır: ad → məsuliyyət → ədalət → əməl.

Adın həqiqəti isə yalnız əməldəki ədalətlə təsdiqlənir.

Quran bunu “saleh əməl” anlayışı ilə çox sıx bağlayır. “İman gətirib saleh əməl edənlər” ifadəsinin dəfələrlə birlikdə gəlməsi təsadüfi deyil.

Burada saleh əməli yalnız ibadətlərin texniki icrası kimi daraltmaq olmaz. “Saleh” — düzgün, islah edən, haqqı və ədaləti həyata keçirən əməl məntiqini daşıyır.

Onda əvvəlki zəncirimiz tamamlanır:

İnsan → haqq və ləyaqət → ədalət → Allaha təslimiyyət → müsəlmanlıq → saleh əməl.

Ən mühüm nəticə isə müsəlmanlığın həqiqəti onun adında deyil, saleh əməlində, saleh əməlin mahiyyəti isə haqqı və ədaləti həyata keçirməkdədir.

Beləliklə, ədalət nəzəri anlayış olaraq qalmır — əmələ çevrilir. Qurani tələb də məhz budur: haqqı bilmək kifayət deyil, onu yaşamaq.


Nəticədə müsəlmanlıq insanlığın təsdiqidir, saleh əməl isə bu təsdiqin sübutudur.
© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.