Sünni tədqiqatçıların Quran və hədislərə əsaslanan açıqlamaları

Türkiyəli professor, Dr. Osman Eğri və tədqiqatçı-yazar Dursun Gümüşoğlu “Haber Türk” telekanalında qonaq olduqları “Ötəki gündəm” verilişində Həzrət Əlinin İslam düşüncəsindəki yüksək və xüsusi mənəvi məqamı haqqında diqqətçəkən fikirlər səsləndiriblər.

Sünni tədqiqatçıları Həzrət Əlinin İslam düşüncəsindəki xüsusi mövqeyini həm hədislər, həm də Qurani-Kərim ayələri ilə əsaslandırıblar.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

“Əlini sevən məni sevmiş olar”

Həzrət Məhəmmədin Həzrət Əli haqqında belə buyurduğu rəvayət edilir:

“Əlini sevən məni sevmiş olar. Əliyə buğz edən, yəni Əliyə qəzəblənən və nifrət edən mənə qəzəblənmiş olar.”

Bu yanaşmanın məntiqi davamı belə izah olunur: Məhəmmədi sevən Allahı sevər. Deməli, Məhəmmədi sevən Əlini də sevər. Məhəmmədə buğz edən isə Allaha yönələn sevgi münasibətinə zidd mövqe tutur.

Həzrət Məhəmmədin Həzrət Əli ilə bağlı məşhur hədislərindən biri də belə nəql olunur:

“Mömin Əlini sevər, münafiq isə Əliyə buğz edər.”

Bu baxımdan Əliyə münasibət yalnız şəxsi münasibət kimi deyil, iman və nifaq məsələsi ilə əlaqələndirilir.

“Şahi-vilayət” — Həzrət Əlinin xüsusi məqamı

Həzrət Əli İslam düşüncəsində “Şahi-Vilayət”, yəni vilayətin şahı kimi təqdim olunur. Onun digər məşhur adlarından biri də “Əsədullahil-Qalib” — “Allahın qalib aslanı”dır.

Bu anlayış Həzrət Əlinin yalnız Peyğəmbərin səhabələrindən biri kimi deyil, İslamın ilk dövründə onunla birlikdə olan və İslamın yayılmasında mühüm rol oynayan xüsusi şəxsiyyət kimi qəbul edildiyini göstərir.

Osman Eğri və Dursun Gümüşoğlunun izahlarında Həzrət Əlinin uşaqlıqdan Peyğəmbərin yanında olması, İslamın ilk illərində ona ən çox yardım edən şəxslərdən biri kimi önə çıxması və İslamı qəbul etməyənlərin düşmənçiliyinə məruz qalması xüsusi vurğulanır.

Bu mənada “münafiq Əliyə buğz edər” ifadəsi onun Peyğəmbərin yanında tutduğu mövqenin və İslamın ilk dövründəki rolunun nəticəsi kimi izah edilir.

Beləliklə, Şahi-Vilayəti sevmək imanın tələblərindən biri kimi təqdim olunur.

Bu münasibət Ələvi düşüncəsində də İslam inancının və təsəvvüfi-irfani anlayışın mühüm elementlərindən biri hesab edilir.

Məşhur ifadələrdən birində deyilir:

“Məhəmmədi candan sev ki, Əliyə Salman olasan.”

Yəni Məhəmmədi həqiqi məhəbbətlə sevən insan Əliyə də məhəbbətlə bağlanar.

Əli — Quranın tənzili və təvili

Həzrət Əli haqqında nəql edilən mühüm ifadələrdən biri də belədir:

“Ey Əli! Mən Quranın tənzili üçün mübarizə apardım, sən isə onun təvili üçün mübarizə aparacaqsan.”

Bu yanaşmada Əli yalnız Quranı oxuyan və öyrənən şəxs kimi deyil, onun mənasının və həqiqətinin qorunması ilə əlaqələndirilən şəxsiyyət kimi təqdim olunur.

Buradan belə bir nəticə çıxarılır:

Əlini sevmək — Quranı sevməkdir.
Əlini sevmək — Məhəmmədi sevməkdir.
Əlini sevmək — Allah sevgisinə bağlılıqdır.
Əlini sevmək — Fatiməni və Əhli-Beyti sevməkdir.

Əli və digər səhabələr

Həzrət Əli digər səhabələrdən fərqli və xüsusi mənəvi məqamda təqdim olunur.

Abdülbaki Gölpınarlının “Məlamilik və Məlamilər” əsərində bu fərqi ifadə edən belə bir bədii təsvirə rast gəlinir:

“Əbu Bəkr, Ömər, Osman şəriət taxtına oldular xan.”

Həzrət Əli haqqında isə belə deyilir:

“Əlidir külli şeyin padşahı,
Əlidir cümlə başların külahı.
Əlidir Məhəmmədin yarı hər dəm,
Əlidir dillərin zəxminə məlhəm.”

Bu ifadələrdə Əli könüllərin yarasına məlhəm olan, mənəvi rəhbərliyi və şəfqəti təcəssüm etdirən şəxsiyyət kimi təqdim edilir.

İlk müsəlman və tam təslimiyyət

Həzrət Əlinin xüsusi məqamını göstərən digər mühüm xüsusiyyət onun İslamı qəbul edən ilk şəxslərdən biri olmasıdır.

O, Peyğəmbərə ilk dövrdən etibarən istisnasız və qeyd-şərtsiz iman gətirmişdir.

Hicrət gecəsində Peyğəmbərin yatağında qalması isə onun həyatını Peyğəmbərin həyatı naminə təhlükəyə atmaqdan çəkinmədiyini göstərən ən məşhur hadisələrdəndir.

Bu davranış tam təslimiyyət və rizalıq nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

Bu baxımdan Həzrət Əlinin vilayəti yalnız sonrakı dini düşüncənin yaratdığı anlayış kimi deyil, Peyğəmbərlə münasibəti və İslamın ilk dövründəki fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir.

Həzrət Əlinin məqamı Quranda da axtrarılır

Həzrət Əlinin və Əhli-Beytin xüsusi mənəvi məqamının yalnız hədislərlə izah edilmədiyi, Qurani-Kərimdə də buna işarə edən ayələrin olduğu vurğulanır.

Bu baxımdan ilk növbədə Şura surəsinin 23-cü ayəsi xatırladılır:

“De: Mən sizdən bunun müqabilində yaxınlarıma məhəbbətdən başqa bir şey istəmirəm.”

Bu ayə Əhli-Beytə məhəbbət məsələsi ilə əlaqələndirilir.

Əhli-Beytin kimlərdən ibarət olması məsələsində isə Həzrət Məhəmməd, Həzrət Əli, Həzrət Fatimə, Həzrət Həsən və Həzrət Hüseyn xüsusi olaraq qeyd edilir.

İnsan surəsi — Yoxsula, yetimə, əsirə yemək

Həzrət Əli və Əhli-Beytin fədakarlığı ilə əlaqələndirilən digər mühüm Quran mətnlərindən biri İnsan surəsidir.

Rəvayətə görə, Həzrət Həsən və Həzrət Hüseyn xəstələnirlər. Həzrət Əli və Həzrət Fatimə onların sağalması üçün üç gün oruc tutmağı nəzir edirlər.

Uşaqlar sağaldıqdan sonra ailə üç gün oruc tutur.

Hər gün iftar zamanı isə əllərində olan yeməyi ehtiyacı olanlara verirlər: birinci gün yoxsula, ikinci gün əsirə, üçüncü gün isə yetimə.

Özlərinin də ehtiyac içində olmasına baxmayaraq, yeməklərini başqalarına vermələri onların fədakarlığının ifadəsi kimi təqdim olunur.

İnsan surəsində belə buyurulur:

“Onlar öz nəfsləri çəkməsinə baxmayaraq yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə yedirdərlər.” (İnsan, 76:8)

Bu hadisə Əhli-Beytin mənəvi ucalığının ən təsirli nümunələrindən biri kimi təqdim edilir.

Hicrəty gecəsi və Bəqərə 207-ci ayə

Həzrət Əlinin fədakarlığı ilə əlaqələndirilən başqa bir ayə də Bəqərə surəsinin 207-ci ayəsidir:

“İnsanların eləsi də var ki, Allahın razılığını qazanmaq üçün canını fəda edər. Allah Öz qullarına qarşı şəfqətlidir.”

Hicrət zamanı Həzrət Əlinin Peyğəmbərin yatağında qalması bu ayə ilə əlaqələndirilir.

Beləliklə, Həzrət Əlinin həyatı İslamın ilk dövründə iman, sədaqət, fədakarlıq və tam təslimiyyətin nümunəsi kimi təqdim edilir.

Niyə Əli obrazı irfani düşüncədə üzə çıxır?

Həzrət Əlinin xüsusi mənəvi məqamı yalnız Ələvi və Bektaşi düşüncəsi ilə məhdudlaşdırılmır.

Qədiri, Rifai, Uşşaqi, Xəlvəti, Mövləvi, Cərrahi və digər təsəvvüfi ənənələrdə də Əli obrazının xüsusi yeri vardır.

Bunun səbəbi kimi onun Peyğəmbərin Əhli-Beytindən olması, İslamın ilk dövründəki fədakarlığı, elm və irfanla əlaqələndirilən şəxsiyyəti və vilayət anlayışı ilə bağlanması göstərilir.

Bu baxımdan Həzrət Əli Peyğəmbərin Əhli-Beyt gəmisinin mühüm üzvü və Şahi-Vilayət kimi təqdim olunur.

"Nəhcül-bəlağə"də Müaviyə barədə xəbərdarlıq

Seyid Rəzinin topladığı “Nəhcül-bəlağə”nin 56-cı xütbəsində Həzrət Əli səhabələrinə Müaviyənin xisləti və Kufə əhlinin qarşılaşacağı bəlalarla bağlı xəbərdarlıq etdiyi bildirilir.

Xütbədə belə deyilir:

“Agah olun ki, məndən az sonra iri hulqumlu və yekə qarınlı bir kişi sizə qalib gələcək; tapdığı hər şeyi yeyəcək, tapmadığını istəyəcək…”

Ardınca Həzrət Əlinin tərəfdarlarının onun adından imtina etməyə məcbur ediləcəkləri halda belə, zahirən buna məcbur olmalarının mümkünlüyündən danışılır və batində ondan üz döndərməmələri tələb olunur.

Xütbənin sonunda isə Əli öz keçmişini belə xarakterizə edir:

“Çünki mən fitrətən müsəlman doğulmuşam. İmanda və hicrətdə öndə olmuşam.”

Bu xütbə Həzrət Əlinin fitrətən təmiz imanını, mənəvi ucalığını və ali məqamını açıq şəkildə nümayiş etdirir. Eyni zamanda, o, öz canı bahasına olsa belə, ümmətin nicatını və təhlükəsizliyini hər şeydən üstün tutaraq əsl rəhbər fədakarlığı və ilahi haqqın ayrılmaz meyarı olduğunu sübut edir.

Nəticə

Osman Eğri və Dursun Gümüşoğlunun açıqlamalarında diqqət çəkən əsas məqam budur ki, Həzrət Əlinin İslam düşüncəsindəki xüsusi məqamı yalnız bir dini ənənənin daxili iddiası kimi təqdim edilmir.

Onlar bu məqamı Peyğəmbərə aid edilən hədislər, Əhli-Beytə məhəbbət anlayışı, Quran ayələri, Həzrət Əlinin İslamın ilk dövründəki fədakarlığı və sonrakı İslam düşüncəsində formalaşmış vilayət anlayışı ilə əlaqələndirirlər.

Bu baxımdan Həzrət Əli yalnız tarixdə yaşamış böyük bir səhabə kimi deyil, imanın, sədaqətin, fədakarlığın, elm və mənəviyyatın simvolu kimi İslam düşüncəsində xüsusi yer tutur.

Əlinin məqamını izah edən bu yanaşmanın ən mühüm cəhəti isə budur:

Əlini sevmək yalnız bir şəxsə məhəbbət deyil, Məhəmmədin gətirdiyi yola, Əhli-Beytin mənəvi mirasına və İslamın təslimiyyət, sədaqət və ədalət dəyərlərinə bağlılığın ifadəsi kimi təqdim olunur.

                                                                                     ***

"Nəhcül-bəlağə" kitabından 56-cı xütbə

"Agah olun ki, məndən az sonra iri hulqumlu və yekə qarınlı bir kişi (Müaviyə ibn Əbu-Süfyan) sizə qalib gələcək, tapdığı hər bir şeyi yeyəcək, tapmadığını istəyəcək.¹ Belə isə (gücünüz və imkanınız olsa) onu öldürün, hərçənd ki, onu heç vaxt öldürməyəcəksiniz (onu öldürmək gücündə deyilsiniz). Agah olun, həmin kişi tezliklə sizləri məni söyməyə məcbur etsə, söyün məni. Çünki mənə söyməyiniz məqamımın yüksəlməsinə, sizin isə nicatınıza və (onun şərindən) xilasınıza səbəb olacaq. Üz döndərməyə gəldikdə isə, məndən sonra məndən üz döndərməyin (batində məni sevin). Çünki mən fitrətən müsəlman doğulmuşam.² İmanda və (Allahın Peyğəmbərinə yardım və onun zəfəri üçün vətənimdən) hicrətdə öndə olmuşam.³" 

¹ "Süfrəni yığışdırın, yorulsam da doymadım" deyənə qədər hər şeyi yeyir, ancaq yenə də doymurdu. Deyilənə görə, onun qarınqululuğu Həzrət Peyğəmbərin lənətləməsinə görə idi. Peyğəmbər Həzrətləri bir nəfəri onu çağırmaq üçün yanına göndərəndə Müaviyə yemək yeyirmiş. Həmin şəxs qayıdaraq onun yemək yediyini demişdir. Bir daha həmin adamı göndərəndə, Müaviyə yenə də yemək yeyirmiş. Bu zaman Həzrət buyurmuşdur: «اَللَّهُمَّ لَا تُشْبِعْ بَطْنَهُ Ey Allah, onun qarnını doydurma!  

² Heç vaxt küfr və şirk yolunda olmamışam. Başqaları kimi kafir və bütpərəst olub, sonra İslama gəlməmişəm, əvvəlcədən İslamı seçmişəm.  

³ Peyğəmbərə iman gətirən və İslam dininin inkişafı üçün ona kömək edən ilk kişi mən olmuşam. Deməli, məndən bezmək Allahdan bezməkdir. Allahdan bezmək isə əbədi əzaba gətirib çıxarar.