Quranın asanlaşdırılmış tədrisindən “hədislər fabrikinə” — dinin ölçüsünün dəyişdirilməsi

 

İslam haqqında düşünərkən ən əvvəl bir sualı dəqiqləşdirmək lazımdır:

 

Dinin ölçüsü nədir?

Bu sual cavablandırılmadan nə Quranın, nə hədislərin, nə də əsrlər boyu formalaşmış dini ənənələrin yerini düzgün müəyyən etmək mümkündür.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Quran özünü insan üçün göndərilmiş əsas Kitab kimi təqdim edir və onun xüsusiyyətlərini də açıq şəkildə bildirir:

 

“Bu, ayələri möhkəmləndirilmiş, sonra da hikmət sahibi, hər şeydən xəbərdar olan tərəfindən ətraflı izah edilmiş bir Kitabdır.” (Hud, 11:1)

 

“Biz Kitabda heç bir şeyi əskik qoymadıq.” (Ənam, 6:38)

 

“Biz Quranı öyüd almaq üçün asanlaşdırdıq. Məgər öyüd alan yoxdur?” (Qəmər, 54:17)

 

Bu üç ayəni birlikdə oxuduqda qarşıya sadə, lakin son dərəcə ciddi bir sual çıxır:

 

Allahın möhkəmləndirdiyi, ətraflı izah etdiyi, heç nəyi əskik qoymadığını bildirdiyi və öyüd almaq üçün asanlaşdırdığı Kitabın qarşısında niyə zaman keçdikcə onu öyrənməkdən daha çox, onun haqqında rəvayətlərin istehsalına və toplanmasına ehtiyac yarandı?

 

Quran insanı düşünməyə çağırır

 

Quranın asan olması onun bütün mənalarının səthi və bir baxışda görünməsi demək deyil. Əksinə, Quran insanı düşünməyə çağırır:

 

“Həqiqətən, Biz onu ərəbcə Quran olaraq nazil etdik ki, düşünəsiniz.” (Yusuf, 12:2)

 

Quranın metodunda insan passiv dinləyici deyil. O, oxuyur, düşünür, müqayisə edir, ayələri ayələrdən soruşur və nəticəyə özü gəlir.

 

Quranın “Məgər düşünmürsünüz?”, “Məgər ağıl işlətmirsiniz?” sualları təsadüfi deyil.

 

Əgər Allah insanın yerinə bütün nəticələri hazır şəkildə versəydi, düşünməyə çağırışın özü mənasını itirərdi. Deməli, Quranın tədrisi əzbərləmə ilə bitmir; Quranın düşüncə sistemini dərk etməklə başlayır.

 

Quranı öyrənmək başqa, Quran haqqında danışılanları öyrənmək başqadır. Burada çox mühüm fərq var.

 

Quranı öyrənmək Quranın öz mətnini, anlayışlarını, ayələr arasındakı əlaqəni və onun insan qarşısında qoyduğu məsuliyyəti öyrənməkdir.

 

Quran haqqında yaradılmış dini ədəbiyyatı öyrənmək isə başqa bir mərhələdir.

 

Tarix boyu Peyğəmbərin həyatı, sözləri və davranışları haqqında çoxsaylı rəvayətlər nəql edilmiş, toplanmış və təsnif edilmişdir. Bunların arasında müxtəlif xarakterli məlumatlar olmuşdur.

 

Burada məsələ rəvayətlərin mövcudluğunu inkar etmək deyil. Əsas sual budur ki, belə rəvayətlər hansı mərhələdə Quranı anlamağa kömək edən tarixi material olmaqdan çıxaraq dinin öz ölçüsünə çevrildi?

 

Çünki burada artıq mənbələrin sayı yox, mənbələrin iyerarxiyası məsələsi meydana çıxır. Ölçü dəyişəndə dinin quruluşu da dəyişir

 

Əgər Quran ölçüdürsə, məntiq sadədir:

 

Quran → meyar,

digər mətnlər → ölçülən material

 

Bu halda insan bir rəvayətlə qarşılaşanda soruşur:

 

Bu, Quranın prinsiplərinə uyğundurmu?

 

Amma münasibət tərsinə çevriləndə rəvayət → hökm, Quran → həmin hökmə uyğun izah

mexanizmi yarana bilər.

 

Bu isə artıq sadəcə təfsir fərqi deyil, ölçünün dəyişməsidir.

 

Rəvayət Quranı izah edən vasitə olmaqdan çıxıb Quranın nə deməli olduğunu müəyyənləşdirirsə, faktiki olaraq Quranın üzərinə ikinci bir ölçü qoyulmuş olur.

 

Beləliklə, Quran mətn olaraq qalır, amma dinin praktiki ölçüsünü müəyyən edən əsas mənbə başqa yerə keçə bilir.

 

“Hədislər fabriki” ifadəsinin mahiyyəti

 

“Hədislər fabriki” dedikdə məqsəd sadəcə “çoxlu hədis yaranıb” demək deyil. Burada söhbət dini bilginin istehsal sistemindən gedir.

 

Rəvayətlərin sayı artdıqca onları:

 

 toplayan,

seçən,

təsnif edən,

qəbul və rədd edən,

izah edən,

hüquqi və dini nəticələr çıxaran

 

bir bilik sistemi formalaşır.

 

Beləliklə, insanın Quranla münasibəti getdikcə vasitələnə bilər.

 

Allah → Quran → insan əvəzinə Allah → Quran → rəvayətlər → rəvayətçilər → şərhlər → dini məktəblər → insan şəklində mürəkkəb bir zəncir yaranır.

 

Bu zəncirin hər halqası insanın Quranla birbaşa münasibətinə təsir edə bilər. Nəticədə insan Quranı oxuyur, amma Quranın nə dediyini anlamaq üçün əvvəlcə ona deyilir:

 

“Bu ayənin mənasını sənə filan rəvayət izah edir.”

 

Sonra həmin rəvayətin mənasını başqa rəvayət izah edir.

 

Beləcə, insan Quranın özündən uzaqlaşıb Quran haqqında yaradılmış izahlar labirintinə daxil ola bilər.

 

Quranın yerini dini qəliblər tutanda

 

Bu proses yalnız nəzəri məsələ deyil. Onun nəticəsi insanın ibadətində də görünə bilər.

 

İbadətin məqsədi insanın şüurunu, əxlaqını və əməlini dəyişməkdirsə, onda insanın etdiyi əməlin mahiyyətini anlaması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

 

Quran salat haqqında deyir:

 

“Həqiqətən, salat çirkin və pis işlərdən çəkindirir.” (Ənkəbut, 29:45)

 

Burada nəticə çox konkretdir:

 

Salat insanı dəyişdirməlidir.

 

Əgər insan illərlə müəyyən sözləri və hərəkətləri təkrar edir, amma onların mənasını, məqsədini və həyatındakı nəticəsini dərk etmir, onda ortaya mühüm sual çıxır:

 

Forma yerindədirsə, amma insan dəyişmirsə, salatın Quranın göstərdiyi məqsədi harada gerçəkləşir?

 

Bu sual təkcə salata aid deyil. Dua da eyni təhlükə ilə üzləşə bilər. Zikr də, Həcc də, ibadətin özü də.

 

Dua istəyə, zikr mexaniki təkrara çevriləndə

 

Quran deyir:

 

“Mənə dua edən şəxsin duasını qəbul edirəm. Qoy onlar da Mənim çağırışıma cavab versinlər və Mənə iman gətirsinlər ki, doğru yola yönəlsinlər.” (Bəqərə, 2:186)

 

Burada diqqət çəkən məqam duanın qarşılıqlı münasibət içində təqdim edilməsidir:

 

insanın çağırışı — Allahın çağırışı.

 

Bu, Allahla ünsiyyətdir.

 

Dua yalnız “nə istəyirəm?” sualına endiriləndə onun mənəvi məzmunu daralır.

 

Zikr də yalnız müəyyən sözləri müəyyən sayda təkrarlamaqdan ibarət mexaniki fəaliyyətə çevriləndə Quranın zikr anlayışının dərinliyi itə bilər.

 

Quran Allahı zikr edən insanları belə təsvir edir:

 

“Onlar ayaq üstə, oturarkən və uzanarkən Allahı yad edir və göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünürlər…” (Ali-İmran, 3:191)

 

Burada zikr ilə düşüncə birlikdədir. Deməli zikr şüurun Allahda cəmlənməsidir.

 

Təsbeh vasitə ola bilər, amma vasitə məqsədin özü deyil.

 

Maun olmadan mənəvi təmizlik necə mümkündür?

 

Quranın insan haqqında verdiyi ən sərt sınaqlardan biri “Maun” surəsindədir.

 

“Dini yalan sayanı gördünmü? O, yetimi itələyib qovur və yoxsulu yedirtməyə təşviq etmir…”

(Maun, 107:1–3)

 

Surənin sonunda isə:

 

“…və onlar xırda yardımı belə əsirgəyirlər.” (Maun, 107:7)

 

Burada din insanın iddiası ilə deyil, əməldəki insanlığı ilə ölçülür.

 

Deməli Maun insanlığın təcəssümüdür.

 

İnsanın mərhəməti əmələ çevrilmirsə, onun dini iddiasının məzmunu sual altında qalır. Bu səbəbdən mənəvi təmizlik yalnız ritualın icrası ilə ölçülə bilməz. Çirkinliyi görməyən ondan qoruna bilməz.

 

İnsan öz davranışındakı zülmü, eqoizmi, laqeydliyi, haqsızlığı görmürsə, hansı qədər ibadət etdiyini bilməsinin özü onu həmin çirkinlikdən təmizləmir.

 

Quranın məqsədi insanı özünü görən şüurlu varlığa çevirməkdir.

 

Bəs niyə Quranın tədrisi arxa plana keçdi?

 

Bu suala cavab verərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır.

 

Tarixi proses tək bir səbəblə izah edilə bilməz. Rəvayətlərin qorunması və sistemləşdirilməsində dini ehtiyaclar, hüquqi məsələlər, şifahi ənənə, müxtəlif ictimai şəraitlər və sonrakı dini məktəblərin formalaşması kimi çoxsaylı amillər iştirak etmişdir.

 

Lakin nəticəni müşahidə etmək mümkündür:

 

Quran haqqında yaradılmış bilik bəzən Quranın özündən daha çox öyrədilən dini materiala çevrilmişdir.

 

İnsan Quranı əzbərləyə bilər, amma Quranın nə dediyini düşünməyə bilər.

Hədisləri əzbər bilə bilər, amma Quranın ölçüsünü işlətməyə bilər.

Dini hökmləri bilə bilər, amma həmin hökmlərin insanı hansı əxlaqa gətirməli olduğunu anlamaya bilər.

Beləliklə, dini məlumat çoxalır, amma dini şüur artmaya bilər.

 

Bu, məsələnin ən ağrılı tərəfidir.

 

Quranın ölçü olması nə deməkdir?

 

Quranı ölçü etmək digər bütün məlumatları avtomatik olaraq rədd etmək deyil. Bu, onların yerini düzgün müəyyənləşdirməkdir.

 

Quran meyardır.

Tarixi rəvayət araşdırma materialıdır.

İnsan sözü yoxlanılan fikirdir.

Təfsir insan izahıdır.

 

Heç biri Quranın yerinə keçə bilməz. Bir rəvayət Qurana ziddirsə, onun nə qədər məşhur olması Quran qarşısında ona ilahi səlahiyyət vermir.

 

Bir fikir əsrlər boyu təkrarlanıbsa, onun qədim olması onu haqqın ölçüsünə çevirmir.

 

Bir dini adət nəsildən-nəslə keçibsə, onun uzunömürlü olması Quranın hökmü olduğunu sübut etmir.

 

Haqqın qədimliyi deyil, ölçüyə uyğunluğu əsasdır.

 

Quranı yenidən oxumaq nə deməkdir?

 

Quranı yenidən oxumaq yeni din yaratmaq deyil, əksinə, dini Quranın öz meyarına qaytarmaq cəhdidir.

 

Bunun başlanğıcı isə çox sadədir:

 

Quranı oxumaq.

Amma yalnız dil ilə yox, şüurla.

Ayəni oxumaq, düşünmək.

Ayəni başqa ayələrlə müqayisə etmək.

Ayənin insanı özündən nə tələb etdiyini görmək.

Sonra həmin həqiqəti əmələ çevirmək.

 

Quranın çağırışı da məhz budur.

 

Nəticə: ölçünün özü ölçülmür

 

Məsələnin bütün mahiyyətini bir neçə cümlədə toplamaq mümkündür.

 

Quran deyir:

 

Mən möhkəmləndirilmiş Kitabam.

Mən izah edilmiş Kitabam.

Mən heç nəyi əskik qoymayan Kitabam.

Mən öyüd almaq üçün asanlaşdırılmış Kitabam.

Mən sizi düşünməyə çağırıram.

 

Bunun qarşısında insanın vəzifəsi Quranın yerinə yeni bir ölçü yaratmaq deyil.

 

Əgər rəvayət Quranın işığında yoxlanılırsa rəvayət öz yerindədir.

Əgər Quran rəvayətin işığında ölçülürsə ölçü dəyişmişdir.

 

Əgər insan Quranı oxuyur, amma dini həqiqəti Quranın özündən deyil, onun haqqında yaradılmış sonsuz izahlar içərisindən axtarırsa, Quranın tədrisi ilə Quran haqqında dini sistemin tədrisi bir-birinə qarışmışdır.

 

Əgər ibadət insanı dəyişdirmirsə, onda yalnız ibadətin formasını artırmaq kifayət etmir.

Əgər dua ünsiyyətdən çıxıb mexaniki istəyə çevrilirsə, dua öz mahiyyətindən uzaqlaşır.

Əgər zikr düşüncədən ayrılıb yalnız təkrara çevrilirsə, şüur yerini mexanizmə verir.

Əgər Maun yoxdursa, dini iddianın insanlıq qarşısındakı sınağı keçilməmiş qalır.

 

Bütün bunların başlanğıcında isə eyni sual dayanır: dinin ölçüsü nədir?

 

Cavab Quranın özündən kənarda axtarılırsa, artıq ikinci bir sual yaranır:

 

Allahın göndərdiyi Kitabın yerinə insanın yaratdığı ölçünü kim qoydu?

 

Quran ölçüdürsə, hər şey Quranla ölçülməlidir.

Quranın özü isə insanın yaratdığı heç bir mətnlə ölçülə bilməz.

 

Ölçünün özü ölçülməz. Ölçü ilə hər şey ölçülər.

 

Quranın meyar olması prinsipindən çıxan məntiq belədir:

 

Quran → məzmun və meyar → əməl

 

Əgər əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş forma Quranda yoxdursa, amma ona “Allahın dini belədir” hökmü verilirsə, artıq insan tərəfindən formalaşdırılmış bir qayda ilə ilahi hökm arasında fərq itir.

 

Məsələn, bir insanın ibadət etməsi özlüyündə yetərli deyil. Sual budur:

 

Nə edir? Niyə edir? Nəyi dərk edir? Və bu əməl Quranda göstərilən nəticəni doğururmu?

 

Quran salat barədə deyir:

 

“Həqiqətən, salat çirkin və pis işlərdən çəkindirir.” (Ənkəbut, 29:45)

 

Deməli, forma Qurani məzmundan ayrılıbsa, insan həmin formanı nə qədər təkrarlasa da, onun Quranın nəzərdə tutduğu mənəvi nəticəni verdiyini avtomatik qəbul etmək olmaz.

 

Burada çox mühüm bir fərq yaranır:

 

Qurani forma Quranın tələb etdiyi məzmunun ifadəsidir.

Qeyri-Qurani forma sonradan yaranmış və sonra din adı ilə müqəddəsləşdirilmiş bir praktikadır.

 

İkinci halda əsas təhlükə budur:

 

İnsan Allahın tələb etdiyini deyil, Allahın tələb etdiyi zənn ediləni yerinə yetirir.