Quranın Peyğəmbərdən sonrakı ilk toplanması haqqında danışarkən məsələni yalnız “Quran necə qorundu?” sualı ilə məhdudlaşdırmaq kifayət deyil.

 

Daha əvvəl gələn bir sual var: Quranı kim topladı, hansı əsasla topladı və bu işdə kimin elmi əsas götürüldü?

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Bu sual xüsusilə Hz. Əlinin ayrıca Quran toplaması haqqında qədim ənənələr nəzərə alındıqda əhəmiyyət qazanır.

 

Seyfeddin Kara bu mövzuda həm şiə, həm də sünni mənbələrində qorunmuş ənənələri araşdıraraq Hz. Əlinin Quran toplaması ilə bağlı ümumilikdə 31 ənənə müəyyənləşdirir. Bu ənənələrin hamısını avtomatik olaraq tarixi həqiqət qəbul etmək olmaz. Lakin belə çoxsaylı və müxtəlif mənbə xətlərində qorunmuş bir ənənəni sadəcə sonrakı dövrün uydurması kimi kənara atmaq da elmi üsul deyil. Kara məhz bu ənənələrin mümkün qədər erkən tarixləndirilməsi və tarixi dəyərinin yoxlanılması üzərində işləyir.

 

Bu ənənənin əsas məzmunu belədir:

 

Hz. Əli Peyğəmbərin vəfatından sonra Quranı ayrıca topladı.

 

Bu müshəfin fərqli cəhəti isə onun nazilolma ardıcıllığı ilə əlaqələndirilməsidir.

 

Beləliklə, Peyğəmbərin vəfatından sonra Quranla bağlı iki fərqli toplama xətti haqqında məlumat qarşımıza çıxır:

 

Hz. Əlinin ayrıca topladığı müshəf və Əbu Bəkrin dövlət qərarı ilə toplatdırdığı səhifələr.

 

Məhz ikinci xəttin necə yarandığına diqqətlə baxmaq lazımdır.

 

Əbu Bəkrin seçimi

 

Ənənəvi tarixi məlumatda Əbu Bəkr Quranın toplanmasını Zeyd ibn Sabitə tapşırır. Zeyd Quran materiallarını yazılı parçalar və insanların yaddaşında olan qiraətlərlə bir araya gətirir və nəticədə ṣuḥuf adlandırılan səhifələr toplusu meydana gəlir.

 

Bu səhifələr Əbu Bəkrin yanında qalır. Əbu Bəkr öldükdən sonra Ömərə keçir və burada çox mühüm bir detal başlayır:

 

Ömər ölümündən sonra həmin səhifələri qızı Həfsəyə vəsiyyət edir.

 

Beləliklə, dövlət tərəfindən toplanmış Quran materialı artıq xəlifənin yanında deyil, Həfsənin himayəsində olur. Bu ardıcıllıq klassik mənbə xəttində açıq şəkildə qorunub. Müasir araşdırmalarda da Əbu Bəkr → Ömər → Həfsə keçidi Quranın erkən mətn tarixi haqqında əsas ənənələrdən biri kimi müzakirə edilir. (Islamic Heritage Encyclopaedia⁠)

 

Burada Həfsəni sadəcə “Ömərin qızı” kimi təqdim etmək məsələnin mahiyyətini kiçildir.

 

Həfsə Peyğəmbərin həyat yoldaşı idi. Eyni zamanda, erkən mənbələrdə onun savadlı olması da qeyd edilir. Müasir araşdırmalarda onun yazı qabiliyyətinin və Quranla bağlı yazılı materiallara çıxışının ayrıca əhəmiyyət daşıdığı göstərilir. (ResearchGate⁠)

 

Deməli, Ömərin ölümündən sonra səhifələrin Həfsəyə keçməsi sıradan bir ailə əşyasının miras qalması kimi görünmür. Burada dövlətin topladığı Quran materialının konkret bir şəxsin şəxsi himayəsinə keçməsi faktı var.

 

Bəs Ömər onları niyə məhz Həfsəyə verdi?

 

Mənbə bunun siyasi səbəbini açıq şəkildə izah etmir. Bu səbəbdən “Həfsəyə ona görə verdi ki, filan təhlükədən qorunsun” demək tarixi fakt kimi düzgün olmaz.

 

Lakin bir şeyi dəqiqdir ki, Ömər həmin səhifələri özündən sonra yoxa çıxacaq və ya müxtəlif əllərə keçəcək material kimi qoymadı; onları qızı Həfsəyə vəsiyyət etdi.

 

Müasir araşdırmalarda bu vəsiyyətin səbəbi üçün bir neçə ehtimal müzakirə olunur. Onlardan biri sadə ata-qız etimadıdır; digəri Həfsənin savadlı olması və Quran yazıları ilə işləyə bilməsi ehtimalıdır. Lakin bunların heç biri qəti şəkildə sübut edilmiş siyasi motiv kimi təqdim edilə bilməz. (Almuslih⁠)

 

Ona görə burada ən doğru nəticə budur:

 

Mənbə “kimdən qoruyurdu?” sualına ad vermir. Amma hadisənin özü göstərir ki, bu material dövlətin gündəlik istifadəsində olan açıq müshəf deyildi.O, qorunan, saxlanılan və lazım gələndə xəlifənin tələb edə bildiyi xüsusi bir yazılı məcmuə idi. Bu fərq sonrakı hadisəni başa düşmək üçün çox vacibdir.

 

Həfsənin evində saxlanan səhifələr nə üçün yenidən lazım oldu?

 

Osman dövrünə gəldikdə həmin səhifələr birdən-birə yenidən dövlətin əsas maraq obyektinə çevrilir. Osman Həfsədən həmin səhifələri istəyir və burada ən mühüm detal ortaya çıxır:

 

Osman Quranı toplamaq üçün Hz. Əliyə müraciət etmir. O, Həfsədə saxlanılan Əbu Bəkr dövrünün səhifələrini istəyir. Sonra həmin material əsasında Zeyd ibn Sabitin də daxil olduğu komissiya işləyir. (Almuslih⁠)

 

Beləliklə, Quranın dövlət xətti bütöv şəkildə görünür:

 

Əbu Bəkr → Zeyd → Ömər → Həfsə → Osman → Zeyd və komissiya.

 

Burada Həfsənin rolu xüsusilə diqqətçəkəndir. Çünki Həfsə sadəcə aralıq bir ad deyil. Əbu Bəkrin toplatdırdığı materialın fiziki qoruyucusu məhz Həfsə olur və Osman dövlət standartlaşdırması üçün həmin materialı məhz ondan alır.

 

Hətta bəzi ənənələrdə Həfsənin səhifələri geri qaytarılması şərti ilə verdiyi bildirilir. Sean Anthony və Catherine Bronson bu detalı araşdırarkən Həfsənin bu tələbini onun həmin material üzərində sahiblik hüququna bağlı izah edirlər; onlar bunu Həfsənin mütləq redaktor olması kimi qəbul etmirlər. (Almuslih⁠)

 

Bu çox mühüm fərqdir:

 

Həfsə Quranı tərtib edən şəxs kimi təqdim edilmir. Amma Həfsə Əbu Bəkr dövründə toplanmış səhifələrin qoruyucusu kimi görünür və Osman həmin səhifələrə çıxmaq üçün Həfsəyə müraciət edir.

 

Səqifə məsələsi yenidən görünür

 

Peyğəmbərin vəfatından sonra ilk siyasi hadisə Səqifədir. Səqifədə hakimiyyət məsələsi həll olunur. Hz. Əli isə həmin hakimiyyət seçiminin xaricində qalır. Bundan sonra Quranın dövlət tərəfindən toplanması başlanır və bu prosesdə də Hz. Əli rəhbər şəxs kimi seçilmir.

 

Quranın toplanması Zeyd ibn Sabitə həvalə olunur. Sonra həmin xətt Ömərin yanında davam edir. Ömər vəfat etdikdə isə toplatdırılmış səhifələr Hz. Əliyə deyil, Həfsəyə verilir. Osman hakimiyyətə gəldikdə də həmin səhifələr yenidən dövriyyəyə daxil edilir.

 

Beləliklə, Səqifədən sonrakı siyasi xətt ilə Quranın dövlət müshəfi xətti arasında diqqətəlayiq paralellik yaranır:

 

Səqifə → Əbu Bəkrin hakimiyyəti → Əbu Bəkrin seçdiyi Quran toplama xətti → Ömər → Həfsə → Osman → dövlət standartı.

 

Bu ardıcıllıqda Hz. Əlinin yeri isə tamam başqadır:

 

Hz. Əli ayrıca Quran toplaması ilə bağlı ənənənin mərkəzindədir, lakin dövlətin Quran toplama xəttinin rəhbəri kimi görünmür. Məhz məqalənin əsas məsələsi budur.

 

“Elm” məsələsi burada necə ortaya çıxır?

 

Əbu Bəkrin Zeydi seçərkən onun gənc, ağıllı, etibarlı olması və Peyğəmbərə vəhy yazması kimi xüsusiyyətlərini əsas gətirdiyi bildirilir. Bu, Zeydin niyə seçilə bildiyini izah edir. Amma Hz. Əlinin niyə seçilmədiyini izah etmir.

 

Çünki söhbət yalnız yazmaq bacarığından getmir. Quranı Peyğəmbərdən ən yaxın şəkildə öyrənmiş bir şəxsin mövcudluğu qarşısında “vəhy katibi idi” meyarının kifayət edib-etmədiyi ayrıca məsələdir.

 

Burada hakimiyyətin verdiyi rəsmi izahla seçimin özü bir-birindən ayrılmalıdır.

 

Hakimiyyət deyir: “Zeyd gəncdir, ağıllıdır, etibarlıdır, vəhy yazıb.”

 

Tarix isə bizə başqa faktı göstərir: Hz. Əli var ikən dövlətin Quran toplama işinin rəhbərliyinə gətirilmədi. Məhz bu fakt araşdırılmalıdır.

 

Həfsə məsələsi niyə bu qədər vacibdir?

 

Həfsənin əlində olan səhifələr adi şəxsi nüsxə kimi təqdim edilə bilməz. Onlar Əbu Bəkrin dövlət qərarı ilə toplatdırdığı səhifələr idi. Ömər onları özündən sonra Həfsəyə verdi. Osman isə həmin səhifələri yenidən dövlət işinə cəlb etdi.

 

Deməli, Həfsə Əbu Bəkrin toplama xətti ilə Osmanın standartlaşdırma xətti arasında canlı halqadır. Bu halqa olmadan ardıcıllıq belə görünərdi:

 

Əbu Bəkr → Osman.

 

Həfsə isə göstərir ki, arada konkret bir qoruma mərhələsi var:

 

Əbu Bəkr → Ömər → Həfsə → Osman.

 

Bu səbəbdən Həfsənin evində həmin səhifələrin saxlanması məqalənin kənar detalı deyil, əksinə, müshəfin hansı xəttdən Osman dövrünə gəldiyini göstərən əsas tarixi halqadır.

 

Bəs onları kimdən qoruyurdular?

 

Bu sualın cavabında mənbədən artıq danışmaq olmaz. Mövcud material konkret düşmənin və ya təhlükənin adını çəkmir.

 

Lakin daha sonrakı tarix çox maraqlı bir faktı göstərir: Osman dövründə standartlaşdırmadan sonra əvvəlki şəxsi müshəflərin və alternativ yazılı materialların aradan qaldırılması məsələsi meydana çıxır. Həfsənin səhifələrinin sonrakı taleyi haqqında mənbələr bir-birindən fərqlənir. Bəzi rəvayətlərdə onların məhv edilməsindən danışılır. Müasir araşdırma isə bu məlumatların bütün detallarının tarixi dəqiqliyini müəyyən etməyin mümkün olmadığını vurğulayır. (Almuslih⁠)

 

Lakin həmin araşdırmanın çox mühüm müşahidəsi var:

 

Həfsənin səhifələrinin sonradan məhv edilməsinin ənənəvi izahında məqsəd Osmanın standartlaşdırdığı mətnə qarşı ayrıca bir yazılı istinadın qalaraq mübahisə mənbəyinə çevrilməsinin qarşısını almaq kimi təqdim edilir. Yəni əvvəlki yazılı material artıq yeni dövlət standartının yanında ayrıca nüfuz mərkəzi olmamalı idi. (Almuslih⁠)

 

Beləliklə, burada “kimdən qoruyurdular?” sualından daha dəqiq bir nəticəyə gəlmək mümkündür:

 

Əvvəlcə səhifələrin niyə Həfsəyə verildiyini bilmirik, lakin sonrakı mərhələdə yazılı Quran materiallarının hansı nüsxəsinin ictimai və dövlət nüfuzuna sahib olacağı məsələsinin siyasi əhəmiyyət qazandığını görürük.

 

Əsas nəticə bu mənzərədə məsələ artıq “Osman Hz. Əlinin müshəfini standartlaşdırdı” şəklində qoyula bilməz.

 

Tarixi materialın göstərdiyi dövlət xətti başqadır:

 

Əbu Bəkrin qərarı → Zeydin toplaması → Ömərin himayəsi → Həfsənin qoruması → Osmanın həmin materialı istəməsi → Zeydin yenidən komissiyada olması → dövlət standartı.

 

Bunun qarşısında isə Hz. Əliyə aid ayrıca Quran toplama ənənəsi dayanır.

 

Beləliklə, tarixdə paralel iki xətt görünür:

 

Hz. Əlinin elmi xətti ilə əlaqələndirilən ayrıca müshəf ənənəsi və Səqifədən sonra hakimiyyətin qurduğu dövlət müshəfi xətti.

 

Əsas məsələ məhz bu iki xəttin niyə eyni xəttə çevrilmədiyidir.

 

Əbu Bəkrin Zeydi seçməsi onun öz sözləri ilə əsaslandırılır. Amma Hz. Əlinin seçilməməsinin səbəbi həmin sözlərin içində yoxdur.

 

Ömərin toplatdırılmış səhifələri özündən sonra qızına verməsi də təsadüfi olaraq keçiləcək ailə detalı deyil. Həfsə bu prosesdə Əbu Bəkrin toplama xətti ilə Osmanın standartlaşdırma xətti arasında əsas halqaya çevrilir və nəticədə ortaya çıxan tarixi mənzərə budur:

 

Səqifədən sonra dövlətin Quran müshəfi xətti Hz. Əlinin ayrıca müshəf ənənəsi ilə deyil, Əbu Bəkrin başlatdığı, Ömərin qoruduğu, Həfsənin saxladığı və Osmanın dövlət standartına çevirdiyi xətt üzrə formalaşdı.

 

Burada söhbət Quranın mətninin dəyişdirilməsindən getmir. Söhbət daha konkret və daha tarixi bir məsələdir:

 

Peyğəmbərdən sonra Quranın dövlət müshəfi hansı elmi seçimlə və hansı hakimiyyət xətti ilə formalaşdırıldı?

 

Mövcud tarixi materialın göstərdiyi cavab isə budur:

 

Dövlət seçimi Hz. Əlinin ayrıca müshəf xətti üzərində deyil, Əbu Bəkrin başlatdığı xətt üzərində quruldu.

Quranı qorumaq üçün standartlaşdırma aparan bir hakimiyyət niyə Quranın nazilolma məntiqini ən dolğun şəkildə qoruyan müshəfi deyil, başqa tərtibi seçsin?

 

Burada sualın həqiqi dərinliyi “niyə Hz. Əlinin müshəfini qəbul etmədilər?” deyil.

 

Sual budur ki, əgər Hz. Əlinin müshəfi qəbul edilsəydi, Quranın hansı mənzərəsi ortaya çıxacaqdı ki, həmin mənzərənin ictimaiyyət qarşısında görünməsi arzuolunmaz idi?

 

Çünki mətn eyni qalır, amma nazilolma ardıcıllığı bərpa ediləndə ayələrin bir-birinə verdiyi suallar, cavablar, hadisələrin səbəb-nəticəsi və müəyyən şəxslərə münasibət başqa aydınlıq qazana bilər. Deməli, müshəfin tərtibinə nəzarət etmək, əslində, Quranın hansı mənalarının əvvəlcə görünəcəyinə nəzarət etmək imkanına çevrilir.

 

Əgər məsələ yalnız Quranı qorumaq idisə, niyə Quranın mənasını açmağa ən çox imkan verən tərtib qorunmadı?

 

Quranın nazilolma ardıcıllığı sadəcə düzülüş deyil, Quranın özünü izah etmə sistemidir. Ardıcıllığı qırmaq mətnə toxunmadan onun izah etmə sisteminə toxunmaqdır. Buna görə Hz. Əlinin müshəfi məsələsi sadəcə “ilk Quran nüsxəsi” məsələsi deyil, Quranın necə başa düşülməsi məsələsidir.

 

Bu sualın cavabı Quranın mətnində axtarılmalıdır. Çünki mətn qorunub, amma onun danışdığı ardıcıllıq qırılıbsa, artıq araşdırılmalı olan dəyişdirilən hərflər deyil, itirilən əlaqələrdir.

 

Beləliklə, Quranın nazilolma ardıcıllığı sadəcə düzülüş deyil, Quranın özünü izah etmə sistemidir. Ardıcıllığı qırmaq mətnə toxunmadan onun izah etmə sisteminə toxunmaqdır. Buna görə Hz. Əlinin müshəfi məsələsi sadəcə “ilk Quran nüsxəsi” məsələsi deyil, Quranın necə başa düşülməsi məsələsidir.

Quran buyurur:

 

“O, öz istəyindən danışmır. Bu, ona nazil edilən vəhydən başqa bir şey deyil.” (Nəcm, 53:3–4)

 

Əgər Qədir-Xumda Peyğəmbərin:

 

“Mən kimin mövlasıyamsa, Hz. Əli də onun mövlasıdır” elanı Allahın Peyğəmbərə çatdırdığı ilahi göstərişin elanıdırsa, onda məsələ artıq sadəcə sonrakı “rəvayət” məsələsi kimi qoyula bilməz.

Fədəkiyyədən müshəfin standartlaşdırılmasına

 

Əbu Bəkrin Fədək məsələsində irəli sürdüyü hökm ilə Quranın ayələri arasındakı bu ziddiyyət Hz. Fatimənin etirazının mahiyyətini göstərir: hakimiyyətin verdiyi hökm Quranın hökmündən üstün tutula bilməz.

 

Fədəkiyyə xütbəsinin əhəmiyyəti də məhz buradan başlayır.

 

Hz. Fatimə Əbu Bəkrin hakimiyyət qarşısında öz sözünü deyil, Quranı danışdırırdı. O, Süleymanın Davuda varis olmasını, Zəkəriyyənin isə özündən və Yaqub nəslindən varis diləməsini Quranın öz ayələri ilə ortaya qoyurdu.

 

Beləliklə, Səqifədən sonra yaranmış hakimiyyət qarşısında Quran meyar kimi dayanırdı. Amma burada daha böyük bir məsələ meydana çıxır. Quranın özünü gələcək nəsillərə çatdıracaq müshəfin formalaşdırılması həmin hakimiyyətin nəzarətində idi.

 

Əbu Bəkr dövründə Quranın bir müshəf halında toplanması üçün Zeyd ibn Sabitin seçilməsi ilə başlayan xətt Ömər dövründə davam etdi. Toplanmış səhifələr əvvəl Əbu Bəkrdə, sonra Ömərdə, daha sonra isə onun vəsiyyəti ilə qızı Həfsədə saxlanıldı. Osman dövründə həmin səhifələr Həfsədən alındı və Zeyd ibn Sabitin də daxil olduğu heyət tərəfindən standartlaşdırma aparıldı.

 

Beləliklə, dövlət müshəfinin formalaşmasında bir xətt ardıcıllığı belə qorundu:

 

Əbu Bəkr → Zeyd → Ömər → Həfsə → Osman → Zeyd.

 

Burada diqqət çəkən məqam təkcə kimin toplaması deyil, həm də kimin bu prosesin elmi rəhbərliyindən kənarda qalmasıdır.

 

Hz. Əli Peyğəmbərin ən yaxın ailə üzvü, onun yanında Quranı öyrənən və Quranın mənasını Peyğəmbərin özündən alan şəxs idi. Əlinin ayrıca müshəf tərtib etdiyi və onun Quran ayələrini nazilolma ardıcıllığı ilə ehtiva etdiyi barədə ayrıca tarixi mənbə ənənəsi də mövcuddur.

 

Buna baxmayaraq, dövlətin Quranı toplaması və sonradan standartlaşdırması Əlinin müshəf xətti üzərində qurulmadı. Burada Fədəkiyyə xütbəsi ilə müshəfin standartlaşdırılması arasında əhəmiyyətli bir əlaqə yaranır.

 

Fədək məsələsində Hz. Fatimə deyirdi:

 

Hakimiyyətin hökmünü Quran müəyyən etməlidir. Quranın dövlət müshəfinin formalaşdırılması prosesində isə başqa bir məsələ ortaya çıxdı:

 

Quranı kimin elmi xətti ilə dövlət müshəfinə çevirmək?

 

Bu iki hadisə bir-birindən ayrı deyil. Hər ikisinin başlanğıcında eyni tarixi dönüş — Səqifə dayanır.

 

Səqifədən sonra hakimiyyət Hz. Əlidən yan keçdi. Fədəkdə həmin hakimiyyətin ədalətsiz qərarı Hz. Fatimə tərəfindən Quran qarşısında sorğuya çəkilərək ifşa edildi. Quranın dövlət müshəfi formalaşdırılarkən isə Hz. Əli bu prosesin rəhbərliyinə gətirilmədi, Əbu Bəkrin başlatdığı Zeyd xətti Ömər və Həfsə vasitəsilə Osmana, oradan da yenidən Zeydə çatdı.

 

Beləliklə, məsələ yalnız Quranın standartlaşdırılması deyildi. Məsələ həm də standartlaşdırılan müshəfin hansı elmi xəttdən gəlməsi idi.

 

Fədəkiyyə xütbəsi bu baxımdan çox mühüm bir tarixi işarədir. Çünki Hz. Fatimə həmin dövrdə hakimiyyətə qarşı əsas meyar kimi Quranı göstərirdi. Sonrakı dövlət müshəfi prosesində isə Quranın toplanması və standartlaşdırılması üçün seçilən xətt artıq Səqifədən sonra formalaşmış hakimiyyətin müəyyən etdiyi xətt oldu.

 

Bu səbəbdən Fədəkiyyə xütbəsi məqalənin kənarında dayanan ayrıca hadisə deyil. O, Səqifədən sonrakı hakimiyyətlə Quran arasındakı münasibətin ziddiyyət təşkil edən ilk açıq nümunəsi idi. Quranın müshəfinin sonrakı dövlət standartlaşdırılması isə həmin münasibətin başqa bir müstəvidə davamıdır.

 

Burada əsas məsələ yenə də mətnin dəyişdirilməsi deyil. Məsələ budur ki, Quranın dövlət müshəfi hansı elmi xətt üzrə formalaşdırıldı və bu seçimdə Hz. Əlinin Quran elmi niyə dövlət prosesinin mərkəzinə gətirilmədi?

 

Fədəkiyyə xütbəsi ilə müshəfin standartlaşdırılması arasındakı bağ məhz budur.

 

Səqifə → Fədək → Quranla ziddiyyət → Əlinin elmi xəttinin kənarda qalması → Əbu Bəkr–Zeyd xətti → Osman dövründə standartlaşdırma.