Ədalət, fitrət və Allaha təslimiyyət

 

İslam haqqında düşünərkən ilk səhvimiz bəzən onun adını mahiyyətinin yerinə qoymağımızdan başlayır.

 

Bir insanın müsəlman adlanması onun İslamı yaşadığını hələ göstərmir. Bir dövlətin özünü İslam dövləti elan etməsi də onun ədalətli olduğunu sübut etmir. Bir cəmiyyətin dini rəmzlərə sahib olması onun Allahın qoyduğu yolda olması demək deyil. Quranın ölçüsü ad deyil, əməl, ədalət və təslimiyyətdir. Çünki Allah buyurur:

 

“Hökm yalnız Allaha məxsusdur.” Yusuf, 12:40

 

Bu hökm İslamın bütün fəlsəfəsinin başlanğıc nöqtəsidir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

İnsan özünü Allahın yerinə qoymamalıdır. Dövlət də özünü Allahın hökmündən üstün tuta bilməz. İnsan Allahın yaratdığıdır; dövlət isə insanın yaratdığı qurumdur. Deməli, dövlətin də, insanın da üzərində dəyişməz bir ölçü vardır: Allahın ədaləti.

 

İslam nədir?

 

Quran deyir:

 

“Həqiqətən, Allah yanında din İslamdır.” Ali-İmran, 3:19

 

İslam sözünün mahiyyətində təslimiyyət vardır. Allaha təslimiyyət isə yalnız dil ilə “mən müsəlmanam” demək deyil.

 

İslam insanın Allahın həqiqətini qəbul etməsi, Onun hökmünü öz hökmündən üstün tutması və həyatını bu həqiqətə uyğunlaşdırmasıdır. Bu səbəbdən İslamın ilk şərti insanın hansı millətdən olması deyil. İslamda əvvəlcə insan var.

 

Quran belə buyurur:

 

“Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Allah yanında ən hörmətliniz ən təqvalı olanınızdır.” Hucurat, 49:13

 

Allah insanları millətlərə və qəbilələrə ayırdı. Amma onları millətlərə ayırmaqla bir milləti digərindən üstün etmədi. Deməli millət insanın kimliyini tanımaq üçündür, insanı üstün və ya aşağı etmək üçün deyil. İslamın qarşısında ərəb, fars, türk, avropalı, afrikalı, asiyalı kimi siyasi-milli kateqoriyalar dayanmır. İnsan dayanır.

 

Fitrət: İslamın insandakı ilk izi

 

Quran İslamı yalnız sonradan öyrənilən bir dini sistem kimi təqdim etmir.

 

Buyurur:

 

“Üzünü birbaşa dinə — Allahın insanları üzərində yaratdığı fitrətə çevir.” Rum, 30:30

 

Deməli, insanın daxilində Allahın yaratdığı bir istiqamət vardır. İnsan hələ özünə “müsəlman” adı verməmişdən əvvəl də ədaləti sevə, zülmə nifrət edə, haqqı müdafiə edə, zəifi qoruya, vicdanına xəyanət etməkdən imtina edə bilər. Bunlar təsadüfi mənəvi davranışlar deyil. Bunlar insan fitrətinin Allahın qoyduğu istiqamətə uyğun hərəkətidir. Bu baxımdan ədalət yalnız hüquqi kateqoriya deyil. Ədalət fitrətin ictimai görünüşüdür.

 

Ədalət: İslamin insanda görünən üzü

 

Quranın ən mühüm əmrlərindən biri:

 

“Həqiqətən, Allah ədalətli olmağı və yaxşılıq etməyi əmr edir…” Nəhl, 16:90

 

Allah ədaləti yalnız müsəlmana qarşı tələb etmir.

 

Buyurur:

 

“Ey iman gətirənlər! Ədaləti qoruyan şahidlər olun… Hətta özünüzün, valideynlərinizin və yaxınlarınızın əleyhinə olsa belə…” Nisa, 4:135

 

Daha da irəli gedir:

 

“Bir qövmə olan nifrətiniz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxındır.” Maidə, 5:8

 

Burada İslamın fövqəladə bir fəlsəfəsi görünür:

 

Ədalət mənim tərəfimdən olduğuna görə ədalət deyil. Ədalət haqq olduğu üçün ədalətdir. Mənim düşmənim də haqq sahibidirsə, onun haqqını qorumaq məcburiyyətindəyəm. Mənim yaxın adamım haqsızdırsa, onun haqsızlığını müdafiə edə bilmərəm. Mənim dinim adına danışan biri zülm edirsə, onun zülmünü “din” adı ilə müqəddəsləşdirə bilmərəm. Çünki Allahın dini heç bir insanın, millətin, dövlətin və ya hakimiyyətin mülkü deyil.

 

Ədalətli insanın müsəlmanlığə

 

Burada çox dərin bir fəlsəfi nəticə ortaya çıxır.

 

Bir insan “mən müsəlmanam” deməyə bilər. Amma haqqı bilərək tapdalamırsa, zülm etmir, əmanətə xəyanət etmir, ədaləti qoruyursa, o insanın davranışında İslamın mahiyyətinə uyğun bir təslimiyyət görünür. Çünki o, öz nəfsini haqqın üzərinə qoymur.

 

Ədalətli insan belə deyir:

 

“Mənim istəyim deyil, haqq əsasdır.”

 

İslamın mahiyyəti də budur:

 

“Mənim hökmüm deyil, Allahın hökmü əsasdır.”

 

Buna görə ədalət insanın Allah qarşısında təslimiyyətinin ictimai ölçüsünə çevrilir. İnsan bunu dini terminlərlə ifadə etməyə bilər. Amma həqiqətin qarşısında əyilirsə, haqqı öz mənafeyindən üstün tutursa, fitrətinin səsinə xəyanət etmirsə, onun əməlində Allaha təslimiyyətin izi vardır. O, İslamın adını bilmədən İslamın bir dəyərini yaşaya bilər.

 

Allahı qəbul etmək və Allahın qəbul etdiyi insan

 

Burada daha incə bir məsələ var. İnsan Allah haqqında öz təsəvvürünü qurub sonra həmin təsəvvürü Allahın yerinə qoymamalıdır. Allahın insanı qəbul etməsinin ölçüsünü də insan müəyyən etmir.

 

Quran buyurur:

 

“Şübhəsiz ki, Allah ədalət edənləri sevir.” Maidə, 5:42

 

və:

 

“Allah yaxşılıq edənləri sevir.” Ali-İmran, 3:134

 

Deməli, Allahın sevdiyi insanın əlamətlərindən biri onun ədaləti və yaxşılığıdır.

 

Beləliklə, Allahı qəbul etmək yalnız dilin təsdiqi deyil. Allahın qoyduğu haqqı qəbul etməkdir. Allahın qəbul etdiyi insan da yalnız özünə “müsəlman” deyən insan deyil. Haqqa sadiq olan insandır. Son hökm isə yenə Allaha məxsusdur.

 

Bəs dövlətin dini nədir?

 

Bu sual bizi fərdi insandan dövlətə gətirir. Bir dövlət özünü İslam dövləti adlandıra bilər. Konstitusiyasına “İslam” sözünü yaza bilər. Dövlət idarələrində dini rəmzlərdən istifadə edə bilər. Qanunlarının adını şəriət qoya bilər. Amma dövlətin əsl mahiyyəti onun insana münasibətində üzə çıxır.

 

Quran buyurur:

 

“Allah sizə əmanətləri öz sahiblərinə qaytarmağı və insanlar arasında hökm etdiyiniz zaman ədalətlə hökm etməyi əmr edir.” Nisa, 4:58

 

Deməli, dövlətin İslamiliyi onun adında deyil, ədalətindədir. Bu mənada Hz. Əliyə aid edilən hikmətli ifadə çox böyük məna daşıyır:

 

“Dövlətin dini onun ədalətidir. Ədaləti olmayan dövlətin zatən dini də yoxdur.”

 

Bu fikir Quranın dövlət haqqında qoyduğu prinsipin fəlsəfi ifadəsidir. Çünki dövlətin vəzifəsi insanı özünə tabe etdirmək deyil. İnsanın haqqını qorumaqdır.

 

Ədaləti olan dövlət

 

Buradan çox mühüm nəticə çıxır:

 

Ədalət müəyyən bir xalqın mülkü deyil. Ədalət müsəlmanın da, qeyri-müsəlmanın da haqqıdır.

 

Quran deyir:

 

“Allah bir qövmə olan nifrətinizin sizi ədalətsizliyə sövq etməsinə razı olmaz.”

 

Deməli, ədalət universal dəyərdir. Əgər hansısa dövlət insanın hüququnu qoruyur, əmanəti qoruyur, qanunu şəxslərə görə dəyişmir, zülmə yol vermir və insanlar arasında ədalətlə hökm edirsə, həmin dövlət İslamın təsdiq etdiyi əsas insani dəyəri həyata keçirir. Hətta dövlət özünü müsəlman adlandırmasa belə.

 

Bir dövlət özünü İslam dövləti adlandırıb zülm edirsə, haqqı tapdalayırsa, insanı millətinə, məzhəbinə, mənşəyinə görə aşağılayırsa, onun adındakı “İslam” sözü həmin zülmü İslam edə bilməz. Ad həqiqəti dəyişmir.

 

İslamda millət yoxdur insan var

 

İslamın ən böyük fəlsəfi fərqlərindən biri budur. İnsan millətdən əvvəl gəlir. Quranın müraciəti də çox vaxt “Ey insanlar!” şəklindədir. Bu müraciət müəyyən millətə deyil, insanadır.

 

Quranın universal dili məhz buradan başlayır.

 

İnsan Allahın yaratdığı varlıqdır. Millət isə insanın ictimai təşkilatlanma formasıdır. Ona görə millət, dövlət və hakimiyyət müqəddəsləşdirilə bilməz. Müqəddəs olan Allahın haqqıdır.

 

Quranın məqsədi dini insana qaytarmaqdır

 

İslamı yalnız dini mərasimlərə endirmək onun mahiyyətini daraltmaqdır. Quranın İslamı insanda görünən bir həyat fəlsəfəsidir:

 

təslimiyyət → vicdan → ədalət → mərhəmət → əmanət → insan ləyaqəti.

 

Buna görə insanlara yardım etməyən, haqqı qorumaq istəməyən, zülmə susan bir adamın dini mərasimləri onun İslamını avtomatik sübut etmir. Quranın “Maun” surəsi məhz bu həqiqəti göstərir.

 

“Dini yalan sayanı gördünmü? O, yetimi itələyib qovar və yoxsulu yedirtməyə sövq etməz…”

Maun, 107:1–3

 

Sonra Quran ən mühüm nöqtəyə gəlir:

 

“Vay halına o namaz qılanların ki…” Maun, 107:4

 

Niyə? Çünki onların problemi namazın formasında deyil, insanla münasibətindədir.

 

Onlar dini mərasim keçirirlər, amma insanlıqdan uzaqdırlar.

 

Deməli, Quranın ölçüsü yenə eynidir:

 

forma yox, mahiyyət; ad yox, əməl; iddia yox, ədalət.

 

Fitrətin dini

 

İnsan fitrətlə doğulur. Quranın dili ilə desək:

 

“Allahın insanları üzərində yaratdığı fitrət…” Rum, 30:30

 

Fitrətin ən böyük göstəricilərindən biri insanın haqqa və ədalətə olan daxili meylidir. Bu səbəbdən bəzən dini adı olmayan bir insanın davranışında Allahın dininin bir dəyəri görünə bilər.

Bəzən də dini adı daşıyan insanın davranışında həmin dinin mahiyyətinə zidd olan zülm görünə bilər. Bu ziddiyyət bizə mühüm həqiqəti öyrədir:

 

İslam adı insanı müsəlman etmir. İnsanın həqiqət qarşısındakı mövqeyi onun İslama münasibətini göstərir.

 

Nazil edilən din və uydurulan din

 

Burada daha bir sərhəd yaranır. Allahın nazil etdiyi dinlə insanların sonradan din adı altında yaratdığı sistem eyni deyil.

 

Quran soruşur:

 

“Yoxsa onların Allahın izin vermədiyi şeyi onlar üçün din olaraq müəyyən edən şərikləri vardır?” Şura, 42:21

 

Deməli, insanın din yaratmaq səlahiyyəti yoxdur. Allahın göndərdiyi dini insan öz siyasi marağına, milli mənsubiyyətinə, hakimiyyətinə və şəxsi mənafeyinə uyğun dəyişdirə bilməz.

 

Allahın dini nazil edilir. İnsanların dini isə uydurula bilər.

 

İslam adı altında qurulan hər sistemin İslam olduğunu qəbul etmək məcburiyyəti də buradan yaranmır.

 

Əsas sual:

 

Allah bunu buyurubmu? Əgər buyurmayıbsa, onun üzərinə “din” adı yazılması onu Allahın dini etmir.

 

Ədalətin ən böyük sınağı

 

Ədalət asan məsələ deyil.

 

Öz tərəfinə qarşı ədalətli olmaq çətindir.

 

Öz dövlətinin səhvini qəbul etmək çətindir.

 

Öz millətinin haqsızlığını etiraf etmək çətindir.

 

Öz yaxın adamının əleyhinə şahidlik etmək çətindir.

 

Ona görə Quran məhz bunu əmr edir:

 

“Hətta özünüzün, valideynlərinizin və yaxınlarınızın əleyhinə olsa belə…” Nisa, 4:135

 

Bu ayə İslamın əsl mənəvi sınağını göstərir. İslam mənim tərəfimi müdafiə etmək deyil. İslam haqqın tərəfini tutmaqdır.

 

Mənim tərəfim haqlıdırsa, onun yanındayam. Mənim tərəfim haqsızdırsa, haqqın yanındayam. Çünki mənim tərəfim Allahın qarşısında müqəddəs deyil. Haqq müqəddəsdir.

 

Nəticə

 

Beləliklə, bütün fəlsəfə bir xəttdə birləşir:

 

İnsan → fitrət → haqq → ədalət → təslimiyyət → İslam.

 

İslam insanı millətə, dövlətə, hakimə tabe etdirmir. İslam insanı Allaha tabe edir. Dövlət insanın haqqını qoruduğu qədər öz vəzifəsini yerinə yetirir. Millət də insanı tanımaq üçün vardır, insanı əzmək üçün yox. Din isə insanı Allahla birləşdirən yoldur, hakimiyyətin insan üzərində hökmranlıq aləti deyil. Ona görə İslamın ən sadə, ən dərin və ən insani düsturu budur:

 

Allahın hökmünü qəbul et.

Haqqı qoruyub ədalətli ol.

İnsan ləyaqətini tapdalama.

Zülmə şərik olma.

Əmanətə xəyanət etmə.

 

Bunları yaşayan insanın üzərində hansı millətin adı yazılıb — bunun Allah qarşısında üstünlüyü yoxdur. Hansı dövlətin vətəndaşıdır — bunun da üstünlüyü yoxdur. Hansı dini etiketi daşıyır — bunun da üstünlüyü yoxdur. Allahın yanında ölçü əməldir:

 

“Allah yanında ən hörmətliniz ən təqvalı olanınızdır.” Hucurat, 49:13

 

Təqvanın insan qarşısındakı ən aydın görünüşlərindən biri ədalətdir.

 

Beləliklə:

 

İslam bir millətin dini deyil — insanın fitrətinə uyğun Allah qarşısında təslimiyyətidir.

 

İslam bir dövlətin adı deyil — ədalətin, əmanətin və haqqın həyat prinsipidir.

 

Müsəlmanlıq yalnız “mən müsəlmanam” demək deyil — haqqın qarşısında özünü geri çəkməkdir.

 

Bütün bu fəlsəfənin ən yığcam ifadəsi budur:

 

İnsan ədaləti seçəndə, öz fitrətinə qayıdır, fitrətinə qayıdanda Allahın qoyduğu yola yaxınlaşır.

 

Çünki İslam insan üçün yaradılmış həyat yoludur, insan isə millətdən, dövlətdən və bütün siyasi adlardan əvvəl Allahın yaratdığı insandır. İnsanın haqq və ədalət qarşısında mövqeyi İslamın mahiyyətini göstərir.

 

İslam insanın adı deyil — insanın haqq qarşısında tutduğu mövqedir.

 

İslam dövlətin adı deyil — dövlətin ədalət qarşısında tutduğu mövqedir.

 

İslam millətin adı deyil — bütün insanlara münasibətdə haqqı qorumaqdır.

 

İslamı adlar deyil, ədalət tanıdır.