Tarixi kimlik, əməlin şahidliyi və Quranın meyarı

Tarixdə nəql edilən bir kəlamda Allahın belə buyurduğu bildirilir:

“Mənim bir ordum var, adlarını Türk qoymuşam və onları Şərqdə yerləşdirmişəm. Bir qövmə qəzəbləndiyim zaman onları həmin qövmün üzərinə göndərərəm.”

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Bu kəlam Mahmud Kaşğarinin XI əsrdə yazdığı “Divanü lüğat-it-türk” əsərində qorunub saxlanmışdır.

Kəlamın diqqət çəkən cəhəti onun üç konkret məlumatı birləşdirməsidir: Türk adı, Şərq məkanı və ordunun müəyyən tarixi missiyası.

Burada söhbət sadəcə bir xalqın adının çəkilməsindən getmir. Türk kimliyi müəyyən əməl və tarixi vəzifə ilə əlaqələndirilir. Buna görə kəlamın mənasını araşdırmaq üçün onun mətnini tarixi hadisələrdən, tarixi hadisələri isə Quranın müəyyən etdiyi meyarlardan ayırmaq olmaz.

Əsas prinsip budur: tarixdə nəql edilən kimlik əməldə təsdiqini tapır.

Quranın şəxsiyyəti tanıtma üsulu

Maidə surəsinin 55-ci ayəsi bu baxımdan mühüm nümunədir:

“Sizin vəliniz yalnız Allah, Onun Peyğəmbəri və iman gətirib salatı yerinə yetirən, rüku halında zəkat verənlərdir.” Maidə, 5:55

Ayədə konkret şəxsin adı çəkilmir. Onun əlaməti göstərilir: iman, salat, rüku halında yardım və vilayət əlaqəsi.

İslam tarixində bu təsvirin Hz. Əliyə aid olduğunu qəbul edən yozum məhz həmin əməl əlamətini əsas götürür. Burada şəxsiyyətin adı deyil, onu başqalarından fərqləndirən əməl ön plana çıxır.

Bu nümunə araşdırma üçün metodoloji prinsip verir: Quranın göstərdiyi əlamət tarixi hadisə ilə qarşılaşdırılır, kimlik isə həmin əlamətə uyğunluq əsasında müəyyən edilir.

Eyni yanaşmanı İsra surəsinin 5-ci ayəsinə tətbiq edək.

Quranın adını çəkmədiyi qüvvə

İsra surəsinin 5-ci ayəsində belə buyurulur:

“Birinci vədin vaxtı gəlib çatdıqda, üzərinizə Özümüzün çox güclü qullarımızı göndərdik. Onlar evlərin arasına girib dolaşdılar. Bu, yerinə yetirilmiş bir vəd idi.” 

Ayədə qüvvənin etnik adı göstərilmir. Onun gücü, göndərilməsi və gördüyü iş təsvir olunur.

Bu, mühüm fərqdir: ayə “türk” demir; tarixi kəlam isə türk adını çəkir. Deməli, bu iki mətn arasında əlaqə qurarkən ayədə olmayan adı ayəyə əlavə etmək yox, ayənin göstərdiyi əlamətlə tarixi qüvvənin əməllərini müqayisə etmək lazımdır.

Quran meyarı verir. Tarix isə həmin meyar qarşısında araşdırılan hadisələri göstərir.

İsra surəsinin 7-ci ayəsi də əməlin nəticəsini müəyyən edir:

“Əgər yaxşılıq etsəniz, özünüzə yaxşılıq etmiş olarsınız. Əgər pislik etsəniz, özünüzə etmiş olarsınız.”

Beləliklə, heç bir xalq yalnız adına görə Allahın iradəsinin daşıyıcısı elan edilə bilməz. Əsas məsələ əməldir. Gücün mənəvi qiyməti onun necə və nə üçün istifadə olunması ilə müəyyənləşir.

Kəlamlar və tarixi hadisələr arasındakı əlaqə

Peyğəmbərə aid edilən başqa bir kəlamda türklərlə münasibət haqqında belə deyilir:

“Türklər sizə toxunmadıqları müddətdə onları rahat buraxın.”

Konstantinopol haqqında nəql edilən kəlamda isə şəhərin fəth ediləcəyi və onu fəth edən komandanla ordunun təriflənəcəyi bildirilir.

Tarixi fakt budur ki, Konstantinopol 1453-cü ildə II Mehmedin rəhbərliyi altında Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilmişdir.

Bu mətnlərdəki məna yaxınlığı diqqətəlayiqdir: birində türklərin adı, digərində gələcək fəthin komandanı və ordusu, üçüncüdə isə türklərlə münasibətə dair göstəriş yer alır. Tarixdəki Konstantinopol fəthi də bu məna əlaqəsinin araşdırılması üçün konkret hadisə təqdim edir.

Ayrı-ayrı kəlamları yalnız bir-birindən təcrid olunmuş mətnlər kimi oxumaq ümumi mənzərəni daraldır. Onları məzmun, tarixi şərait və əməllərlə birlikdə nəzərdən keçirmək isə daha geniş araşdırma imkanı yaradır.

Saxta tarixin hökmü ilə həqiqəti ölçmək olmaz

Peyğəmbərin vəfatından sonra Səqifə hadisəsi baş verdi və rəhbərlik məsələsində tarixi dönüş yarandı. Sonrakı dövrlərdə İslam adı altında formalaşan sistemin yaratdığı tarixlə Allahın nazil etdiyi Qurani dinin və Peyğəmbərin irsi arasında fərq qoymaq zərurəti meydana çıxdı.

Səqifədən sonra İslam adı altında qurulan sistemin yaratdığı saxta tarix Allahın nazil etdiyi Qurani dinin və Peyğəmbərin irsinin tarixi deyil.

Buna görə Peyğəmbərə aid edilən kəlamların mənasını həmin sistemin sonradan yaratdığı təsəvvürlərlə məhdudlaşdırmaq olmaz. Kəlamların bir-biri ilə əlaqəsi, onların məzmunu, tarixi hadisələr və Quranın meyarları birlikdə araşdırılmalıdır.

Bu yanaşma nə hər nəql edilən sözü kor-koranə qəbul etməkdir, nə də sonrakı tarixşünaslığın hökmünü mütləq həqiqət saymaqdır. Məqsəd mətnləri, əməlləri və hadisələri əlaqəli şəkildə oxumaqdır.

Nəticə: ad tarixdə, kimlik əməldə

Maidə surəsinin 55-ci ayəsində şəxsiyyətin adı deyil, onu tanıdan əməl əlaməti göstərilir. İsra surəsinin 5-ci ayəsində də qüvvənin etnik adı deyil, gücü və fəaliyyəti təsvir olunur.

Bu iki nümunə eyni prinsipin əhəmiyyətini göstərir: kimliyi müəyyənləşdirən yalnız ad deyil, əlamətlə əməl arasındakı uyğunluqdur.

Türk ordusu haqqında kəlamın araşdırılmasında da əsas istiqamət budur. M.Kaşğarinin qorunmuş kəlamdakı ad, digər Peyğəmbər kəlamlarındakı məna əlaqəsi və tarixdə baş vermiş hadisələr birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Quran isə bu araşdırmanın meyarını müəyyən edir.

Quran həmin qüvvəni birbaşa “Türk ordusu” adlandırmır. Türk adı tarixi kəlamda çəkilir; Quranın ayəsi isə qüvvənin əlamətini və əməlini önə çıxarır. Bu mətnlər arasındakı əlaqənin əsaslandırılması məhz həmin fərqi qorumaqla mümkündür.

Ad tarixdə görünür, kimlik isə əməldə. Quran meyar verir, tarix hadisələri göstərir, düşüncə isə onların arasındakı əlaqəni araşdırır. Quran qüvvənin adını çəkmədən onun əlamətini göstərir, tarix həmin əlamətin hansı qüvvənin əməlində təzahür etdiyini ortaya qoyur. Mətn, əlamət və tarixi əməl bir məntiqi bütövlük yaratdıqda nəticə özünü göstərir:

Bəli, O, Türk ordusudur!

Allahın yaratdığı kainatı dərk etmək, Quranın hikmətini düşünmək, haqqı ədalətlə axtarmaq insanın qarşısında bitməyən bir idrak yoludur.