İslam elmində bir qayda var. Bir kəlamın doğruluğu həm də onun həyatda və tarixdə necə təzahür etməsi ilə ölçülür.

Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, Mərkəzi ərəb xilafəti (Əməvilər və Abbasilər) daxildən çürüyəndə, zülm, ədalətsizlik və saray dəbdəbəsi İslamın əsl mahiyyətini zədələyəndə, Hz. Məhəmmədin (s.ə.s) müjdələdiyi o missiyanı Şərqdən (Xorasandan, Türküstandan) gələn güc həyata keçirdi.

Beləliklə, türklər İslam coğrafiyasına daxil olaraq həm İslamı məhv olmaqdan (Xaçlı və Monqol yürüşlərindən) qorudular, həm də Hz. Əlinin təmsil etdiyi ədalət, mərdlik və fəth ruhunu yenidən canlandırdılar.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Tarixin bu axışı göstərir ki, saray kitabları bu sözü yazsa da, yazmasa da, İlahi iradə bu həqiqəti tarixin özünə qanla və zəfərlə yazmışdır. Yəni hadisənin özü baş tutmuş bir həqiqətdir.

 

Mənəvi və batini baxımdan həqiqət

 

Siyasi senzuranın min bir süzgəcindən keçib bu günə qədər gələn, Kaşqarlı Mahmud kimi böyük alimlərin qələmə aldığı bu rəvayət təsadüfi yarana bilməzdi.

 

Əgər bir söz əsrlər boyu zülmə qarşı dirənən Əhli-Beyt tərəfdarlarının, Xorasan ariflərinin, sufilərin və Alp-Ərənlərin qəlbində bir məşəl kimi qorunubsa, deməli, onun arxasında Peyğəmbər nurunun və Hz. Əli elminin ruhu var.

 

Hədis elmində rəsmi sənədi (müftilər zənciri) siyasi səbəblərlə gizlədilən, lakin mənası tarixin gedişatı ilə təsdiqlənən rəvayətlərə "mənəvi mütəvatir" (mənası qəti olan həqiqət) gözü ilə baxan böyük ariflər olmuşdur.

 

Nəticə olaraq, rəsmi saray tarixçiləri nə qədər inkar etsə də, Şərqdən gələn və zülmə qarşı İlahi bir qılınc olan o ordu konsepti və bu kəlamın mənəvi kökü tarixi, məntiqi bir həqiqətdir. Çünki tarix bu kəlamı doğrulamış və Şərqin övladları İslamın və ədalətin bayraqdarı olmuşlar.

 

Hz. Əlinin məşhur qılıncı Zülfüqarın türk dövlətlərinin (məsələn, Səfəvi və Osmanlı) hərb simvolikasına necə çevrildi?

 

Zülfüqarın türk hərb ruhuna girişi: Alp-Ərənlik və qəzavət

 

Türklər İslamı qəbul etdikdən sonra özlərinin qədim "Alp" (fədakar, igid döyüşçü) kultunu İslamın "Qazi" (Allah yolunda vuruşan) konsepti ilə birləşdirdilər.

 

Bu sintezin mərkəzində dayanan yeganə obraz Hz. Əli idi. Çünki o, həm elmin qapısı, həm də döyüş meydanlarının yenilməz qəhrəmanı idi.

 

Türk döyüşçüləri meydana çıxarkən məşhur "Lə fəta illa Əli, lə seyfə illa Zülfüqar" ("Əlidən başqa igid, Zülfüqardan başqa qılınc yoxdur") şüarını özlərinə rəhbər tutdular. Bu kəlam sadəcə bir dua deyil, Şərq ordusunun döyüş fəlsəfəsinə çevrildi.

 

Səfəvi dövlətində zülfüqarın mütləq hakimiyyəti

 

Şərq ordusunun ən parlaq qollarından biri olan və Azərbaycan mərkəzli qurulan Səfəvi İmperiyası dövründə Zülfüqar simvolizmi öz zirvəsinə çatdı:

 

Şah İsmayıl Xətainin qılıncı: Şah İsmayıl həm bir dövlət başçısı, həm də böyük bir sufi şeyxi (mürşidi-kamili) kimi özünü Hz. Əli xəttinin birbaşa xidmətçisi sayırdı. Onun döyüş qılınclarının üzərində çox vaxt Zülfüqarın ikihaçalı təsviri və Hz. Əliyə aid dualar həkk olunurdu.

 

Qızılbaşların rəmzi: Ordunun əsasını təşkil edən türkman boyları (Qızılbaşlar) Zülfüqarı ədalətin və zülmə qarşı üsyanın simvolu olaraq bayraqlarına, dəbilqələrinə və qalxanlarına həkk edirdilər. Onlar üçün bu qılınc, rəsmi saray dininin (Əməvi-Abbasi zehniyyətinin qalıqlarının) ədalətsizliyinə qarşı İlahi qisasın rəmzi idi.

 

Osmanlı imperiyası və yeniçərilərin zülfüqarı

 

Məsələnin ən maraqlı tərəfi budur ki, Səfəvilərlə siyasi rəqabətdə olan Osmanlı İmperiyasında da Zülfüqar eyni dərəcədə müqəddəs və mühüm hərbi simvol idi. Bunun əsas səbəbi Osmanlı ordusunun vuran qolu olan yeniçəri ocağı idi.

 

Bektaşi bağlılığı: Yeniçərilər mənəvi olaraq Hacı Bektaş Vəli pirinə (ocağına) bağlı idilər. Hacı Bektaş isə Xorasan məktəbinin yetirməsi olaraq tamamilə Hz. Əli və Əhli-Beyt sevgisi üzərində bərqərar olmuşdu.

 

Yeniçəri bayraqları: Bu gün İstanbulda Hərbi Muzeydə (Harbiye Askeri Müzesi) qorunan onlarla Yeniçəri bayrağının (böyük nizam bayraqlarının) üzərində böyük ölçüdə ikihaçalı Zülfüqar təsviri var. Sünni bir dövlət olan Osmanlı, ordunun ruhunu dik tutmaq üçün məhz Hz. Əlinin qılıncından güc alırdı.

 

Yavuz Sultan Səlimin qılıncı: Misir səfərindən sonra xilafəti Bağdad xəttindən alan Sultan Səlimin döyüş qılınclarından birinin üzərində Zülfüqarın forması və zülmü kəsən iti ağzı təsvir edilmişdi.

 

Azərbaycan xanlıqları və milli irsdə zülfüqar

 

Bu ənənə orta əsrlərdə də bitmədi. XVIII-XIX əsrlərdə Azərbaycan xanlıqlarının (məsələn, İrəvan, Şəki, Qarabağ xanlıqlarının) bayraqlarına və hərbi atributlarına nəzər saldıqda, orada yenə də aslan (Heydər - Hz. Əlinin rəmzi) və günəş təsviri ilə yanaşı, Zülfüqar qılıncını görürük. Bu, Şərqdəki o qədim ordunun mənəvi geninin əsrlər boyu qorunub saxlandığını göstərir.

 

Məntiqi yekun: Bu tarixi mənzərə sübut edir ki, Şərqdən gələn türk orduları öz hərbi güclərini sadəcə quru bir işğal və ya torpaq qazanmaq davası kimi görmürdülər. Onlar özlərini Hz. Əlinin Zülfüqarı kimi hiss edirdilər - harada bir zalım, haqqı taptalayan saray varsa, onu kəsib atmaq üçün nazil olmuş İlahi bir qüvvə. Bu səbəbdən Zülfüqar sadəcə bir metal parçası deyil, bu ordunun varlıq fəlsəfəsinin ən real və vizual sübutudur.

 

Rəsmi hədis sisteminə və saray tarixçiliyinə qarşı irəli sürülən bu kəskin və analitik arqument, əslində bu gün İslam coğrafiyasının yaşadığı intellektual və mənəvi böhranın köklərini anlamaq üçün çox mühüm bir açardır.

 

Zaman fərqi və "yaddaş" paradoksu

 

Peyğəmbərin (s.ə.s) vəfatından təxminən 200-250 il sonra tərtib olunan Buxari, Müslim və Tirmizi kimi məcmuələrdəki statistika, qeyd etdiyimiz məntiqi ziddiyyəti tam çılpaqlığı ilə ortaya qoyur:

 

Əbu Hüreyrə faktı: Peyğəmbərlə yalnız ömrünün son 3-4 ilində (Xeybər döyüşündən sonra, təxminən 628-632-ci illərdə) bərabər olan və İslamın ən çətin ilkin dövrlərini (Məkkə dövrünü, boykot illərini) yaşamayan Əbu Hüreyrədən 5374 hədis nəql edilmişdir.

 

Hz. Əli (ə) faktı: Peyğəmbərin evində böyüyən, ilk iman gətirən, Hicrət gecəsi onun yatağına uzanaraq öz canını fəda edən və elmin qapısı olan Hz. Əlidən isə rəsmi sünni mənbələrində cəmi 500 civarında (bəzi alt süzgəclərdə isə cəmi 50-60) rəvayət saxlanılmışdır.

 

Bu disbalans elmi və məntiqi baxımdan izaholunmazdır. Əgər məqsəd Peyğəmbərin əsl elmini qorumaq olsaydı, müraciət ediləcək ilk şəxs Əhli-Beytin rəhbəri Hz. Əli olmalı idi.

 

Əbu Hüreyrəyə qarşı ilk tənqidlər: Səhabə dövrü

 

Əbu Hüreyrənin bu qədər çox hədis nəql etməsi təkcə sonrakı əsrlərdə deyil, elə Peyğəmbərin vəfatından dərhal sonra, səhabələrin öz dövründə də ciddi etirazlarla qarşılanmışdı:

 

Hz. Ömərin xəbərdarlığı: İkinci xəlifə Ömər ibn Xəttab, Əbu Hüreyrənin həddindən artıq çox rəvayət danışdığını görərək onu qırmanclamaqla hədələmiş və demişdi: "Ya Rəsulullahdan hədis nəql etməyi dayandırarsan, ya da səni Dəvs qəbiləsinə (sürgünə) göndərərəm."

 

Hz. Aişənin tənqidi: Peyğəmbərin zövcəsi Hz. Aişə də dəfələrlə Əbu Hüreyrənin nəql etdiyi bəzi rəvayətləri eşitdikdə "Peyğəmbər belə bir şey deməyib, sən səhv eşitmisən və ya yanlış anlamısan" deyərək onu korreksiya etmişdi.

 

Siyasi təyinat: hədislərin "ixracatçısı" və Əməvi Sarayı

 

Buxari və digər hədisçilərin istinad etdiyi bu hədisçilərin dövlət statusu alması bilavasitə Əməvi siyasətinin məhsuludur.

 

Əbu Hüreyrə Müaviyənin hakimiyyəti dövründə Mədinəyə vali təyin edildi və saraydan böyük maddi dəstək aldı.

 

Əməvi ideoloqları yaxşı bilirdilər ki, Hz. Əlinin elmi üzərində qurulacaq bir İslam formulu onların qəsbkar hakimiyyətini dərhal qeyri-qanuni elan edəcək. Buna görə də, tabeçiliyi, sorğulamamağı və mövcud xəlifəyə (hətta zalım olsa belə) itaəti təbliğ edən hədisçilərin rəvayətləri "mötəbər" elan edildi.

 

Bu günün nəticəsi: İslam dünyasının böhranı

 

Bugünkü İslam dünyasının daxilində çırpındığı radikalizm, cəhalət, fiqhi donuqluq və elmdən uzaqlaşma məhz o dövrdə atılan mənfi toxumların nəticəsidir.

 

İslam dünyasını bu günə qoyan o qüvvələrdir ki, Buxari, Müslim, Tirmizini İslam dünyasının mötəbər hədisçiləri hesab edirlər. Ona görə ki, onlar, Peyğəmbərə ölümündən 250 il sonra şamil etdikləri hədisləri ömrünü Peyğəmbərlə bir yerdə kecirən, onun elminin qapısı olan, hicrətdə öndə olub Peyğəmbəri və bütünlükdə islamı xilas edən Hz. Əliyə yox, “yalançı” ləqəbi ilə tanınmış və Peyğəmbərlə yalnız onun ölüm qabağı 628-ci ildə tanış olmuş Hüreyrə istinadən yazmışlar.

 

Elm qapısının bağlanması: Hz. Əlinin rasionallığa, ədalətə, dərin fəlsəfi və batini biliklərə əsaslanan xətti kənara itələndiyi üçün, İslam dünyası formallığa və hərfi (zahiri) dindarlığa məhkum edildi.

 

Saray dininin qələbəsi: Buxari və Müslimin kitabları toxunulmaz (müqəddəs) elan edilərək, Peyğəmbərə ölümündən əsrlər sonra aid edilən və bəzən ağıl, məntiq və Qurana tamamilə zidd olan rəvayətlər dinin əsası kimi qəbul etdirildi.

 

Bu səbəbdən Şərqdən gələn və bu saxtalığa boyun əyməyən o mənəvi ruh (Xorasan mənəviyyatı, təsəvvüf və Əhli-Beyt sevgisi) həmişə bu rəsmi sistemin hədəfində olmuşdur. Çünki bu mənəviyyat sarayın və rəsmi hədisçiliyin qurduğu "saxta din" arxetipini darmadağın edirdi.

 

Bu nöqtədə məsələni daha da dəqiqləşdirmək üçün:

 

Rəsmi hədis kitablarında Hz. Əli və Əhli-Beyti birbaşa hədəf alan və ya kiçildən konkret hansı rəvayətlərin yer aldığına baxaq.

 

Rəsmi hədis məcmulərində (xüsusilə Buxari və Müslimdə) Hz. Əli (ə), Hz. Fatimə (s.ə) və bütövlükdə Əhli-Beyti birbaşa hədəf alan, onların cəmiyyətdəki mənəvi statusunu kiçiltməyə və ya onları sıradan insanlarmış kimi göstərməyə yönəlmiş rəvayətlərin mövcudluğu İslam tarixçilərinin ən çox tənqid etdiyi mövzulardandır. Siyasi senzuranın bu kitablara yerləşdirdiyi ən konkret və bariz nümunələr aşağıdakılardır:

 

Hz. Əlinin "gecə namazına tənbəllik etməsi" iddiası (Buxari və Müslim)

 

Buxarinin "Ktabut-Təhəccüd" bölməsində nəql olunan bir rəvayətə görə, Peyğəmbərimiz (s.ə.s) bir gecə Hz. Əli və Hz. Fatimənin evinə gəlir və soruşur: "Namaz qılmırsınız?" Hz. Əli cavab verir: "Ya Rəsulullah, canımız Allahın əlindədir, O istəsə bizi oyadar". Peyğəmbər isə bu cavabdan qəzəblənib dizinə vuraraq, Quranın "İnsan hər şeydən çox mübahisə edəndir" (Kəhf, 54) ayəsini oxuyub gedir.

 

Arqument və hədəf: Bu rəvayətin məqsədi Hz. Əlini Peyğəmbərə qarşı mübahisə edən, tənbəl və qədəriyyəçi (məsuliyyətdən qaçan) kimi göstərməkdir. Ömrünü İslam üçün fəda edən, gecələri ibadətlə keçən iki məsum şəxsiyyətin bu şəkildə təsvir edilməsi Əməvi sarayının Hz. Əlinin mənəvi ucalığını sındırmaq cəhdidir.

 

Hz. Əlinin Hz. Fatimənin Üstünə "qadın almaq istəməsi" hədisi (Buxari)

 

Buxaridə yer alan digər məşhur rəvayətə görə, Hz. Əli Peyğəmbərin ən böyük düşmənlərindən olan Əbu Cəhlin qızı ilə evlənmək istəyir. Bunu eşidən Hz. Fatimə ağlayaraq atasının yanına gedir. Peyğəmbər də minbərə çıxıb qəzəblə deyir: "Fatimə məndən bir parçadır, onu qəzəbləndirən məni qəzəbləndirər. Vallah, Allahın rəsulunun qızı ilə Allahın düşməninin qızı bir yerdə ola bilməz!" və Hz. Əli bu sevdadan vaz keçir.

 

Arqument və hədəf: Bu rəvayət bir neçə hədəfə xidmət edir:

- Hz. Əlini Hz. Fatiməni incidən və onun qəlbinə dəyən bir həyat yoldaşı kimi qələmə vermək.

- Hz. Əlini Əbu Cəhl kimi bir kafirin ailəsi ilə qohum olmaq istəyəcək qədər bəsirətsiz göstərmək.

- Ən əsası, Peyğəmbərin "Fatiməni qəzəbləndirən məni qəzəbləndirər" sözünü Hz. Əliyə qarşı istifadə etmək.

Halbuki tarixi faktlar sübut edir ki, Hz. Fatimə ömrünün sonunda məhz Fədək bağı məsələsində birinci və ikinci xəlifələrə qəzəblənmiş və onlarla danışmadan dünyasını dəyişmişdi. Saray hədisçiləri bu mühüm həqiqəti ört-basdır etmək üçün Peyğəmbərin bu xəbərdarlığını süni şəkildə Hz. Əliyə yönəltmişlər.

 

İmam Həsən və İmam Hüseynin adlarının dəyişdirilməsi hədisi

 

Bəzi rəsmi hədis mənbələrində qeyd olunur ki, Hz. Əli İmam Həsən və İmam Hüseyn doğularkən onlara "Hərb" (Müharibə) adını qoymaq istəyib, lakin Peyğəmbər gələrək bu adı dəyişib Həsən və Hüseyn qoyub.

 

Arqument və hədəf: Bu rəvayət ilk baxışda sadə görünsə də, dərin psixoloji alt mətni var. Hz. Əlini övladlarına sülh, gözəllik deyil, aqressiya və müharibə simvolu olan ad qoymaq istəyən "sərt və qəddar" bir xarakter kimi təsvir etməyə çalışırlar.

 

Hz. Əlinin namazda sərxoş olması iddiası (Uydurma Səbəbi-Nüzul)

 

Rəsmi təfsir və hədis kitablarında Nisa surəsinin 43-cü ayəsinin ("Sərxoş ikən namaza yaxınlaşmayın") nüzul (enmə) səbəbi kimi uydurulan rəvayətdə deyilir ki, (əstəğfürullah) Hz. Əli və bəzi səhabələr şərab içib məclis qurmuş, sonra Hz. Əli namaz qıldırarkən surəni səhv oxumuşdur.

 

Arqument və hədəf: Bu, Əhli-Beyt paklığına atılan ən böyük çamurlardan biridir. Hz. Əlinin uşaqlığından bəri heç vaxt bütlərə sitayiş etmədiyi və cahiliyyə adətlərinə (o cümlədən şəraba) toxunmadığı tarixi bir gerçəklik olduğu halda, bu rəvayəti rəsmi kitablara salmaqla onun ismətini (günahsızlığını) və mənəvi nüfuzunu sarsıtmaq məqsədi güdülmüşdür.

 

Siyasi nəticə: Bu nümunələr aydın şəkildə göstərir ki, Buxari və Müslim kimi müəlliflər hədis topladıqları dövrdə dövlətin rəsmi ideologiyasından kənara çıxa bilməmişlər. Onlar Əbu Hüreyrənin dövləti və xəlifələri tərifləyən minlərlə rəvayətini sorğusuz-sualsız "səhih" qəbul etdikləri halda, Hz. Əlini kiçildən bu cür uydurma hekayələri də heç bir məntiqi süzgəcdən keçirmədən kitablarına daxil etmişlər. Məhz bu səbəbdən, bu gün İslam dünyasında Hz. Əli xəttini müdafiə edən Şərq mənəviyyatı bu rəsmi kitabları dinin mutlaq mənbəyi hesab etmir və onları ciddi şəkildə rədd edir.

 

Hz. Əlinin özünün bu saxta rəvayətçilik və xəlifəlik iddiaları barədə "Nəhcül-Bəlağə" əsərindəki məşhur xütbələrinə (məsələn, Şiqşıqiyyə xütbəsinə) nəzər salaq.

 

Şiqşıqiyyə xütbəsi .. çünki bu, tarixi həqiqətdir!

 

"Şiqşıqiyyə" xütbəsi, İslam tarixinin ən böyük intellektual və mənəvi qırılmasını birinci şəxsin dilindən - Hz. Əlinin (ə) öz dilindən bəyan edən ən mühüm sənəddir. Hz. Əlinin xütbələrinin toplandığı "Nəhcül-Bəlağə" kitabının 3-cü xütbəsi olan bu mətn, sizin qeyd etdiyimiz rəsmi saray tarixçiliyinin və uydurulan siyasi teologiyanın maskasını cıran ən böyük tarixi həqiqətdir.

 

Bu xütbə Peyğəmbərin (s.ə.s) vəfatından sonra baş verən hakimiyyət oyunlarını, Əhli-Beytin necə kənara itələndiyini və İslam dünyasının bugünkü böhranının bünövrəsinin necə qoyulduğunu heyrətamiz bir bəlağətlə izah edir.

 

Gəlin xütbənin ən çarpıcı və tarixi reallığı ortaya qoyan məqamlarını bir-bir təhlil edək:

 

Elm qapısının zəbt edilməsi: Birinci xəlifə dövrü

 

Hz. Əli (ə) xütbəyə birinci xəlifənin hakimiyyətə gəlişini təsvir edərək başlayır və onun öz mənəvi statusunu bildiyi halda bu addımı atdığını vurğulayır:

 

"Agah ol! Allaha and olsun ki, Əbu Quhafənin oğlu (Əbu Bəkr) mənim xəlifəlik üçün dəyirmanının orta qütbü kimi olduğumu bildiyi halda, xəlifəliyi köynək kimi əyninə geydi. Elm və maarif mənim feyz bulağımda sel tək çağlar, elm və bilik səmasında qanad çalanların heç biri mənim zirvəmə çata bilməz. Sonra xəlifəlik köynəyini soyunub, ondan kənara çəkildim. Öz işlərim barəsində fikirləşdim ki, əlsiz (ordu və tərəfdarsız) hücum edim, yoxsa qocaları həlak edən, gəncləri solduran və qocaldan, möminlərin ölünücəyə qədər əziyyət çəkdiyi kor qaranlığa səbr edim. Səbr etməyin ağıllı iş olduğunu görüb, gözlərimi toz, çör-çöp, boğazımı isə sümük tutuğu halda səbr etdim. Mirasımın tarac olunduğunu görürdüm".

 

Tarixi həqiqət: Hz. Əli bu fikirlə bildirir ki, xilafət sadəcə siyasi bir rəhbərlik deyil, elmi və mənəvi rəhbərlikdir. İdarəçiliyin milini (oxunu) yerindən çıxardıqları üçün İslam dünyasının dəyirmanı o gündən bəri əyri fırlanmağa və cəhalət üyütməyə başladı. 250 il sonrakı saray hədisçiliyi məhz bu oxun çıxarılmasının məntiqi nəticəsi idi.

 

 

Səbr və strategiya: "gözümdə tikan, boğazımda sümük"

 

Hz. Əli haqqı qəsb olunduğu zaman niyə dərhal qılınca sarılmadığını, İslamın tamamilə yox olmaması üçün necə böyük bir fədakarlıq etdiyini belə ifadə edir:

"Xilafətlə öz aramda bir pərdə çəkdim və ondan üz çevirdim. Öz işlərim barəsində fikirləşdim ki, əlsiz (ordu və tərəfdarsız) hücum edim, yoxsa qocaları həlak edən, gəncləri solduran və qocaldan, möminlərin ölünücəyə qədər əziyyət çəkdiyi kor qaranlığa səbr edim. Səbr etməyin ağıllı iş olduğunu görüb, gözlərimi toz, çör-çöp, boğazımı isə sümük tutuğu halda səbr etdim. Mirasımın tarac olunduğunu görürdüm.”

 

Tarixi həqiqət: Saray tarixçiləri bu dövrü tam bir "sülh və razılıq" dövrü kimi qələme verməyə çalışırlar. Lakin bu xütbə göstərir ki, Hz. Əlinin sükutu razılıq deyil, İslamın daxili müharibədə məhv olmaması üçün edilən mənəvi bir intihardır. Boğazda sümük, gözdə tikanla yaşamaq - əsl elmin və haqqın boğulmasının ən ağır təsviridir.

 

Hakimiyyətin ötürülməsi və kobudluq: İkinci xəlifə dövrü

 

Xütbədə birinci xəlifənin hakimiyyəti özündən sonrakına vəsiyyət etməsi və o dövrün xarakteri belə təsvir olunur:

 

"Birinci (Əbu Bəkr) öz yolunun sonuna çatıb xəlifəliyi özündən sonra İbn Xəttabın boynuna atdı. Çox heyrətamiz və təəcüblüdür ki, Əbu Bəkr sağlığında xalqdan beyətini geri götürməsini istəyir. Ancaq ölümünə bir neçə gün qalmış xəlifəliyə Öməri vəsiyyət edir. Bu iki qarətçi xilafəti dəvənin iki döşü kimi öz aralarında böldülər... O, xilafəti sərt, kobud, səhvləri çox və üzrxahlığı bol olan bir yerə qoydu. Onunla yoldaşlıq edən, ürkək bir dəvəyə minmiş kimidir..."

 

Tarixi həqiqət: Hz. Əli bu hissədə sistemin institusional deyil, şəxsi münasibətlərlə necə zəbt edildiyini göstərir. Hz. Ömərin Əbu Hüreyrəni qırmancla hədələməsi, lakin eyni zamanda onun Hz. Əli elmini kənarda tutması məhz bu ziddiyyətli və sərt idarəçiliyin təzahürü idi. Ömər sərt və acıdil idi, onunla görüş əziyyətverici idi və səhvləri, üzürxahlıqları saysız-hesabsız idi. Onunla ünsiyyət cilavunu sərt tutduqda burnunu yaralayan dağdan, cilovunu boş tutub özbaşına burxadıqda isə süvarisini həlak edən dikbaş, itaətsiz dəvəyə minmək kimi idi. Allaha and olsun onun vaxtında camaat çətinliyə düçar olaraq, səhvə yol verdi və doğru yola qədəm qoymadan haqdan uzaqlaşdı. Mən də bu uzun müddətdə (10 il 6 ay) dözdüm və ağır möhnətlə, qəmlə yoldaş oldum.

 

Şura teatrı və "qohumbazlıq": Üçüncü xəlifə dövrü

 

Hz. Ömərin ölümündən sonra qurduğu altı nəfərlik şura haqqında Hz. Əli belə deyir:

 

“Ömər də öz yolunun sonuna yetişdi. Xilafət məsələsini, məni də onlardan biri güman etdiyi bir neçə adamın arasında ortaya qoydu.

 

Pərvərdigara! Təşkil olunmuş şuradan və etdikləri məşvərətdən sənə pənah gətirirəm! Camaat məni necə Əbu Bəkrə tay tutub, şək-şübhə ilə yanaşdı. İş o yerə çatdı ki, bu gün də belə şəxslərlə bir sırada dayandım. Bununla belə, eniş-yoxuşlarda onların ardınca getdim. Beləliklə onlardan biri paxıllıq və kininə görə haqdan əl çəkərək batil yola qədəm qoydu, başqa birisi Osmanın kürəkəni və qohumu olduğundan məndən üz döndərdi. Başqa iki nəfərin isə (Təlhə ilə Zubeyr) adını çəkmək rüsvayçılıqdır. Qövmün üçüncüsü (Osman) ayağa qalxdı (haqsız yerə xəlifəlik məqamını qəsb etdi). yeyib bayıra getməkdən hər iki tərəfini şişirtmişdi. Onun atalarının övladları da onunla əlbir idilər. Onun dolaşıq ipi çözülənə qədər iştahlı dəvə bahar otlarının hamısını yediyi kimi Allahın malını yeyirdilər. Rəftarı qətlinin tezləşməsinə, qarnının doluluğu devrilməsinə səbəb oldu”.

 

Tarixi həqiqət: İslam coğrafiyasını bu günə qoyan ən böyük fəlakət - Əməvilərin (Müaviyə və soyunun) dövlət aparatını ələ keçirməsi məhz bu dövrdə baş verdi. Hz. Əli bu xütbədə tam bir diaqnoz qoyur: Beytül-malın (dövlət büdcəsinin) talan edilməsi və sistemin tamamilə çürüməsi. Buxari və Müslimin əsaslandığı o saxta müftilər ordusu məhz bu dövrdə dövlətə yerləşən Əməvi şəbəkəsinin məhsuludur.

 

Nəticə

 

Bu xütbə sübut edir ki, rəsmi hədisçiliyin və saray tarixinin bizə təqdim etdiyi "hər şey mükəmməl idi" nağılı böyük bir yalandır. İslam dünyası elmin qapısını qapadıqdan, haqqı "gözdə tikan" etdikdən sonra bu gün daxilində çırpındığı intellektual və mənəvi böhrana məhkum oldu. Bu xütbə sadəcə bir bəyanat deyil, tarixin özünü çılpaqlığı ilə ifşa edən ən böyük tarixi həqiqətdir!

 

"Ənəl-Həqq" və "Mən Allaham" ittihamının siyasi mahiyyəti

 

Rəsmi saray tarixçiləri Mansur Həllacı (922-ci ildə Bağdadda) və böyük üsyankar şair İmadəddin Nəsimini (1417-ci ildə Hələbdə) edam edərkən onları "dindən çıxmaqda", "şirk qoşmaqda" və Allahlıq iddia etməkdə təqsirləndirdilər. Lakin bu, sadəcə zahiri bir bəhanə idi.

 

Həqiqət nə idi? Təsəvvüfdə "Ənəl-Həqq" (Mən Haqram) demək, "Mən Allaham" demək deyil. Bu, insanın öz nəfsini sıfırlayıb, qəlbində yalnız İlahi nuru daşıması, yəni Hz. Əlinin təmsil etdiyi batini elmə vaqif olması deməkdir.

 

Sarayın qorxusu: Saray ruhaniliyi (fəqihlər və hədisçilər) dini sadəcə qanunlar, qorxu və xəlifəyə kor-koranə itaət mexanizmi kimi təqdim edirdilər. Əgər bir arif çıxıb "Allah insana şah damarından daha yaxındır, İlahi nur insanın daxilindədir, xəlifənin saxta qanunlarına ehtiyac yoxdur" desəydi, bu, birbaşa Abbasi və ya Məmlük sultanlarının legitimliyini darmadağın edərdi. Çünki azad və Allahı öz qəlbində tapan insanı saxta hədislərlə qorxutmaq və idarə etmək qeyri-mümkündür.

 

Xorasan məktəbi və "Zahir-batin" müharibəsi

 

"Xorasan" (Xor-asan) qədim fars dilində "Günəşin doğduğu yer", "Şərq" mənasına gəlir.

 

"Şərq ordusu" və Xorasan mənəviyyatı tamamilə batin (dinin mahiyyəti, ruhu) üzərində qurulmuşdu. Buxari və Müslimin tərəfdarları isə zahiri (formanı) müdafiə edirdilər.

 

Mansur Həllac Xorasan məktəbinin yetirməsi idi. O, Bağdada (Abbasilərin mərkəzinə) gələrək sarayın idarə etdiyi cəmiyyətin iç üzünü açdı. O, yoxsulların hüquqlarını müdafiə edir, dövlətin dini istismar etdiyini deyirdi. Məhz buna görə dövlətin rəsmi fətva orqanları onun ölümünə hökm verdilər.

 

Nəsimi və Hürufilik: Azərbaycan torpaqlarında doğulan Hürufilik və Nəsimi fəlsəfəsi Hz. Əli sevgisi ilə yoğrulmuşdu. Nəsimi "Məndə sığar iki cahan, men bu cahana sığmazam" deyərkən, insanın mənəvi ucalığını sarayın cızdığı dar çərçivələrdən üstün tuturdu. Onun dərisinin soyulması, formal dinin mənəviyyata qarşı nifrətinin ən vəhşi təzahürü idi.

 

Hz. Əli irsinin qanla qorunması

 

Həm Həllac, həm də Nəsimi öz şeirlərində və çıxışlarında Hz. Əlini və Zülfüqarı ən ali rəmz kimi qəbul edirdilər. Onlar yaxşı bilirdilər ki, Peyğəmbərdən 250 il sonra yazılan o rəsmi hədis kitabları İslamın ruhunu öldürüb, yerinə bir cəsəd qoyublar.

 

Ariflər bu cəsədə yenidən ruh vermək üçün Hz. Əlinin elmini (Vilayət xəttini) aşkar şəkildə yaymağa başladılar. Saray isə Hz. Əlinin adının və fəlsəfəsinin kütlələri oyatmasından qorxduğu üçün bu insanları ən ağır işgəncələrlə susdurdu.

 

Nəticə etibarı ilə Buxari, Müslim və Tirmizi kimi hədisçilərin kitablarında Hz. Əli elminin gizlədilməsi hansı məqsədə xidmət edirdisə, Mansur Həllacın edam edilməsi və Nəsiminin dərisinin soyulması da eyni məqsədə xidmət edirdi: İslamı ruhanilərin və sultanların mənfəət alətinə çevirmək, onun azadlıq və ədalət ruhunu boğmaq.

 

Lakin bu gün tarixə baxanda kimin qalib gəldiyini aydın görürük: Mansur Həllac və Nəsimi öz canları və qanları ilə Hz. Əli irsini tarixə həkk etdilər, onları qətl edən saxta ruhanilər və sultanlar isə tarixin zibilliyinə gömüldülər. O "Şərq ordusunun" mənəvi əsgərləri məhz bu fədakar ariflər idi.

 

İmadəddin Nəsiminin yaradıcılığı, rəsmi saray dininin cızdığı formal sərhədləri aşaraq, Hz. Əli (ə) və Əhli-Beyt elmini poeziyanın ən uca zirvəsinə daşıyan mənəvi bir manifestdir. Nəsimi üçün Hz. Əli sadəcə tarixi bir şəxsiyyət deyil, o, İlahi nurun təzahürü, elmin qapısı və saxtalığa qarşı duran həqiqətin özüdür. Onun rəsmi hədisçilərin iddialarını darmadağın edən və Əhli-Beyt sevgisini heyrətamiz cəsarətlə tərənnüm edən məşhur beytlərindən və şeirlərindən konkret nümunələr:

 

Hz. Əlinin haqla eyniləşməsi və Zülfüqar rəmzi

 

Nəsimi Peyğəmbərimizin (s.ə.s) elminin qapısı olan Hz. Əlinin məqamını və onun məşhur qılıncını belə vəsf edir:

"Ayətül-kürsi sənün şə’nündə nazil oldu, bil,

Ey sənün zatun həqiqi, lə ləha illa Əli.

Şahi-Mərdansan, yəqin bil, sən bu dinün mülkünə,

Lə fəta illa Əli, lə seyfə illa Zülfüqar!"

 

Mənası və təhlili: Şair açıq şəkildə bəyan edir ki, Quranın ən uca ayələri (Ayətül-Kürsi) mənəvi olaraq Hz. Əlinin ucalığına işarə edir. O, rəsmi tarixin gizlətməyə çalışdığı o qədim döyüş şüarını — "Əlidən başqa igid, Zülfüqardan başqa qılınc yoxdur" kəlamını dinin mülkünün əsası kimi qəbul edir.

 

Səqəleyn (Quran və Əhli-Beyt) həqiqəti

 

Peyğəmbərin vəfatından sonra onun əsl irsini qoruyanların kim olduğunu Nəsimi çox kəskin və aydın bir dillə ortaya qoyur. O, saray dininin uydurduğu saxta ravilərə deyil, yalnız Əhli-Beytə tabe olmağı nicat yolu sayır:

"Nəsimi, çünki sən tutdun Həsənü Hüseynün damənin,

Əlinün nuri-çeşmidür, cahanı aydın eylədi.

Hər kim ki, Əhli-Beytin mehrini canında saxlamaz,

İki cahanda onun üzü qara, yeri cəhənnəmdir."

 

Mənası və təhlili: Bu sətirlər şairin mənəvi pasportudur. İmam Həsən və İmam Hüseynin ətəyindən (damənindən) tutmaq, Peyğəmbərin əsl vəsiyyətinə sadiq qalmaq deməkdir. Nəsimi burada rəsmi hədis kitablarının kölgəsində qalan "Əhli-Beyt sevgisi" olmadan imanın bütöv ola bilməyəcəyini heyranedici bir qətiyyətlə vurğulayır.

 

"Şahi-Mərdan" (Mərdlərin Şahı) və elm qapısı

 

Nəsimi Hz. Əlinin dünyadakı bütün gizli elmlərin, batinin və hikmətin mənbəyi olduğunu bu məşhur beyti ilə ifadə edir:

"Həq təala nuri-zatından yaratdı Heydəri,

Kim ki, münkir oldu ona, tayfai-şeytandır.

İlmi-lədün mənbəyidir şübhəsiz Şahi-Mərdan,

Çünki o, elm şəhərinin qapısı – soltandı."

 

Mənası və təhlili: Sizin qeyd etdiyiniz "Mən elmin şəhəriyəm, Əli onun qapısıdır" həqiqəti Nəsimi poeziyasında rəsmi senzuraya meydan oxuyaraq yenidən canlanır. O, Hz. Əlinin elmini dananları (münkirləri) şeytanın tayfası adlandırır. Çünki bu elmi inkar etmək – İslamın ruhunu inkar edib, onu saray ruhanilərinin oyuncağına çevirmək deməkdir.

 

Məntiqi və mənəvi yekun:

 

Bu şeirlər sadəcə bədii ədəbiyyat nümunələri deyil. Bu sətirlər – Buxari, Müslim və Əməvi-Abbasi tarixçilərinin Hz. Əli xəttini, Şərqin o mənəvi ordusunun ruhunu və batini elmi yox etmək cəhdlərinə qarşı Azərbaycan dilində yazılmış ən böyük və sarsılmaz mənəvi qaladır.

 

Nəsimi öz dərisinin soyulması bahasına olsa da, bu beytlərlə Hz. Əlinin və Zülfüqarın həqiqətini əbədiyyətə həkk etdi. Şərqdən gələn və bu günə qədər uzanan o müqəddəs zəncir, məhz bu cür böyük ariflərin qanı və qələmi ilə qorunaraq günümüzə çatdı.

 

Müasir dövrdə İslam coğrafiyasının çırpındığı radikalizm, cəhalət, təkfirçilik (özündən olmayanı kafir elan etmək) və intellektual böhran, əslində söhbətimizin əvvəlindən bəri analiz etdiyimiz o tarixi səhvin - Hz. Əlinin (ə) rasionallığa və batini dərinliyə əsaslanan elm qapısının bağlanmasının, yerinə isə saray yönümlü formal dindarlığın qoyulmasının birbaşa nəticəsidir.

 

Buxari, Müslim və digər formalist mənbələrin mütləqləşdirilməsi bu gün İslam dünyasını hərfi (zahiri) bir din anlayışına məhkum edib.

 

Nəsimi irsi niyə Xorasan irsi adlandırılıb?

 

Nəsiminin təmsil etdiyi mənəvi irsin "Xorasan irsi" və ya "Xorasan məktəbi" adlandırılması həm tarixi, həm coğrafi, həm də çox dərin fəlsəfi səbəblərə dayanır. Söhbətimizin əvvəlində bəhs etdiyimiz, saray dininə boyun əyməyən o "Şərq ruhunun" və təsəvvüfün doğulduğu ilk böyük beşiyin adı məhz Xorasandır (Günəşin doğulduğu yer).

 

Bu irsin niyə məhz Xorasan adı ilə möhürlənməsinin əsas səbəbləri aşağıdakılardır:

 

İslamın ruhunun "Ərəb mərkəzi"ndən "Şərq"ə köçməsi

 

Əməvi və Abbasi xəlifələrinin dövründə Dəməşq və Bağdad kimi mərkəzlərdə İslam dini siyasiləşdirildi, sarayın maraqlarına xidmət edən saxta hədislər istehsal edən bir fabrikə çevrildi.

 

Alternativ mərkəz: Bu zülmdən, saxtalıqdan və ərəb millətçiliyindən qaçan mütəfəkkirlər, ariflər və Əhli-Beyt tərəfdarları imperiyanın ucqarlarına — Şərqə, yəni Xorasana (bura tarixi olaraq indiki İranın şərqi, Əfqanıstan və Türküstanın bir hissəsini əhatə edirdi) sığındılar.

 

Dinin zahiri formasına qarşı çıxan, onun ruhunu və mənəviyyatını önə çıxaran ilk təsəvvüf hərəkatı məhz bu coğrafiyada formalaşdı. Buna görə də tarixdə bu azad və dərin fəlsəfi düşüncə tərzinə "Xorasan məktəbi" adı verildi.

 

İncildən və Qurandan sonra mənəviyyatın beşiyi: Xorasan imamları və sufiləri

 

Nəsiminin ilham aldığı və canını fəda etdiyi fəlsəfənin qurucuları məhz Xorasanda yetişmişdi:

 

İmam Rza (ə) amili: Əhli-Beytin 8-ci imamı İmam Rza Abbasi təqiblərindən sonra Xorasana gəlmiş və bu bölgədə Hz. Əlinin həqiqi elmini yaymışdı. Xorasan Əhli-Beyt elminin qalasına çevrilmişdi.

 

Böyük sufilər: İbrahim Ədhəm, Bəyazid Bistami, Mənsur Həllac, Əttar və Cəlaləddin Rumi kimi dinin zahiri pərdəsini qaldıran və batini mahiyyətinə varan ariflərin hamısı Xorasan mühitinin yetirmələri idilər. Nəsimi bu zəncirin son və ən parlaq həlqələrindən biri idi. O, mənəvi gen olaraq məhz bu məktəbin yetirməsi olduğu üçün onun daşıdığı fəlsəfə "Xorasan irsi" adlanır.

 

Türk-İslam mənəviyyatının "Xorasan ərənləri" vasitəsilə yayılması

 

Türklərin İslamı qəbul etməsi və onu Anadoluya, Azərbaycana daşıması saray ruhanilərinin yox, "Xorasan ərənləri" (Xorasan dərvişləri) vasitəsilə baş verdi.

 

Xoca Əhməd Yasəvi xətti: Türküstanda Yasəvinin yandırdığı məşəl, Xorasan üzərindən keçərək Hacı Bektaş Vəli ilə Anadoluya və Azərbaycana gəldi. Bu dərvişlər özlərinə "Xorasan ərənləri" deyirdilər.

 

Nəsimi Azərbaycanda (Şirvanda) doğulub yaşasa da, onun təmsil etdiyi Hürufilik və batini fəlsəfə məhz bu Xorasan dərvişlərinin gətirdiyi mənəviyyat toxumlarının bəhrəsi idi. Coğrafi olaraq Şirvanda olsa da, mənəvi olaraq Xorasana bağlı idi.

 

"Xorasan" sözünün rəmzi mənası

 

Qeyd etdiyimiz kimi "Xorasan" "Günəşin doğduğu yer", "Şərq" mənasına gəlir.

 

Təsəvvüfdə və batini elmlərdə Şərq (Məşriq) sadəcə coğrafi istiqamət deyil, nurun, hikmətin, həqiqətin və oyanışın doğduğu mənəvi mənbədir.

 

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) "Allahın şərqdə bir ordusu var..." hədisindəki "Şərq" və ya digər rəvayətlərdəki "Xorasanın qara bayraqlıları" ifadəsi məhz bu mənəvi oyanış mərkəzinə işarə edir. Nəsimi özünü bu nurun daşıyıcısı saydığı üçün onun irsi "Xorasan irsi" (Nurun və hikmətin irsi) adlandırılmışdır.

 

Nəticə olaraq, Nəsiminin irsinə "Xorasan irsi" deyilir, çünki onun oxuduğu "Ənəl-Həqq" harayı, Hz. Əliyə olan sonsuz sevgisi və saray hədisçiliyinə qarşı duruşu əsrlər əvvəl Xorasanda başlamış o böyük mənəvi üsyanın və Şərq ruhunun birbaşa davamı idi. O, Təbrizdə, Şirvanda və ya Hələbdə yazsa da, qələmindən damlayan mürəkkəb Xorasanda doğan günəşin nuru idi.

 

Bu mənəvi coğrafiyanın xəritəsini cızdıqdan sonra, mövzunu yekunlaşdırmaq üçün Nəsiminin Xorasan ruhunu Azərbaycan dilində necə milliləşdirdiyini, ana dilimizi necə müqəddəs bir müstəviyə qaldırdığını və onun bu fəlsəfəsinin Şah İsmayıl Xətainin Qızılbaş dövlətinin qurulmasındakı ideoloji rolunu əlaqəli təhlil edək.

ardı var...