Baş örtüyü, dini məcburiyyət və Allahın adından danışmaq probleminə Qurani-hüquqi baxış

 

Mübahisə geyimdən deyil, Allahın adından verilən hökmdən başlayır

 

Bu gün hicab məsələsi təkcə geyim seçimi deyil. O, insanın vicdan azadlığına, din anlayışına, Quranın tərcüməsinə və Allahın adından hökm vermək səlahiyyətinin kimə məxsus olmasına toxunan aktual ictimai problemdir. Məsələnin kökündə mühüm bir fərq dayanır: Quranın öz hökmü ilə sonradan formalaşmış dini qaydanı bir-birindən ayırmaq.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

İnsanların müəyyən dövrdə yaratdığı geyim ənənəsi zaman keçdikcə dini norma kimi qəbul edilə bilər. Lakin həmin norma Allahın əmri adı ilə təqdim ediləndə məsələ ənənə sərhədini aşır. Çünki insanın yaratdığı qayda ilə Allahın nazil etdiyi hökm eyni şey deyil.

 

Sonradan formalaşmış geyim qaydalarını Quran əmri kimi yozmaq Qurana birbaşa müdaxilədir!

 

Bu müdaxilə mütləq Quranın hərflərini dəyişdirməklə baş vermir. Mətn olduğu kimi saxlanılsa da, sözün mənası dəyişdirilə, ayə öz kontekstindən qoparıla, mətndə olmayan hökm mətnin adına yazıla bilər. Beləliklə, insanın yozumu Allahın sözü kimi təqdim olunur.

 

Buna görə də əsas sual yalnız «Qadın necə geyinməlidir?» deyil. Daha fundamental sual budur: Allahın adından danışan insan öz hökmünün həqiqətən Quranın hökmü olduğunu necə əsaslandırır?

 

«Hicab» sözü Quranda hansı mənada işlənir?

 

Əhzab surəsinin 53-cü ayəsinə baxaq:

 

«Ey iman gətirənlər! Sizə yeməyə izin verilmədən Peyğəmbərin evlərinə girməyin…» Ayənin davamında Peyğəmbərin zövcələrindən bir şey istənildikdə bunun «hicab arxasından» edilməsindən danışılır.

 

Bu ayənin konteksti qadınların ümumi geyim qaydası deyil. Söhbət Peyğəmbərin evinə daxil olmaqdan, evdəki ünsiyyətdən və ünsiyyət zamanı pərdə və ya ayırıcı maneədən gedir.

 

Deməli, Əhzab 33:53-dəki «hicab» sözü bugünkü mənada qadının baş örtüyünün adı kimi işlənmir. Ayədəki sözü müasir baş örtüyünün adı ilə eyniləşdirmək ayənin kontekstini dəyişdirməkdir.

 

Burada dil baxımından da mühüm bir fərq var: «hicab», «ximar» və «cilbab» eyni sözlər deyil. Onları bir-birinin əvəzinə işlətmək, fərqli ayələrdəki sözləri vahid bir geyim anlayışına çevirmək Quranın öz mətnini düzgün oxumağa mane olur.

 

Bir sözün sonrakı dövrlərdə müəyyən geyim növünün adı kimi işlənməsi həmin mənanın əvvəlcədən Quran ayəsində də mövcud olduğunu sübut etmir. Sözün mənası ayənin öz mətnindən və kontekstindən müəyyənləşdirilməlidir; sonrakı terminologiya geriyə doğru ayəyə köçürülməməlidir.

 

Quranın dediyi ilə insanın əlavə etdiyi hökm arasındakı sərhəd

 

Quranda geyimlə bağlı başqa ayələr də var. Nur surəsinin 31-ci ayəsində «ximar», Əhzab surəsinin 59-cu ayəsində isə «cilbab» sözü işlədilir. Bu ayələr öz mətnləri və kontekstləri daxilində ayrıca təhlil olunmalıdır.

 

Lakin həmin sözlərin mövcudluğu «hicab» sözünün Əhzab 33:53-də bugünkü qadın baş örtüyü mənasında işlədildiyini göstərmir. Eyni zamanda, başqa bir ayədə geyimdən danışılması sonradan yaranmış bütün geyim qaydalarını avtomatik olaraq Allahın əmrinə çevirmir.

 

Burada iki ayrı məsələni qarışdırmaq olmaz:

 

Quranın konkret ayədə nə dediyi;

İnsanların həmin ayədən çıxardıqları nəticələri hansı əsasla Allahın dəyişməz hökmü kimi təqdim etdikləri.

 

Quranın hökmünü müəyyənləşdirmək üçün ayənin mətninə, dilinə və kontekstinə müraciət edilməlidir. Sonrakı ənənə Quranın yerinə qoyula bilməz.

 

Ənənənin qədim olması onu ilahi vəhy etmir; geniş yayılması da onu Quran əmrinə çevirmir.

 

Məhz bu fərq unudulanda dini ənənə ilə Allahın sözü arasındakı sərhəd silinir. İnsan öz yozumunu müqəddəsləşdirir, sonra həmin yozuma tabe olmayanı Allahın hökmünə qarşı çıxmaqda ittiham edir.

 

Allahın adından danışmaq məsuliyyətdir

 

Quran insanı düşünməyə, dəlilə əsaslanmağa və bilmədiyi şeyin ardınca getməməyə çağırır.

 

İsra surəsinin 36-cı ayəsində buyurulur:

 

«Bilmədiyin bir şeyin ardınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək — bunların hamısı sorğu-sual olunacaqdır».

 

Bu prinsip yalnız dünyəvi məsələlərə aid deyil. Allahın adından verilən dini hökmlər də həmin məsuliyyətdən kənarda qala bilməz.

 

Əgər bir insan öz fikrini, ənənəsini və ya müəyyən dini məktəbin qənaətini Quranın birbaşa əmri kimi təqdim edirsə, onda həmin hökmün mənbəyini göstərməlidir. Çünki «mən belə düşünürəm» başqa şeydir, «Allah belə əmr edib» demək tamam başqa.

 

İkinci iddia insanın şəxsi mövqeyini aşır. O, öz sözünü Allahın iradəsi kimi təqdim edir və bununla insanların dini düşüncəsinə, vicdanına və davranışına təsir göstərir.

 

Quranda Allahın adından yalan danışmaq ciddi məsuliyyət kimi təqdim olunur. Əraf surəsinin 33-cü ayəsində Allah barəsində bilmədiyiniz şeyləri söyləmək qadağan edilən əməllər sırasında göstərilir.

 

Belə olan halda, Quranın açıq mətnində olmayan bir hökmü heç bir fərq qoymadan «Allahın əmri» adlandırmaq adi terminoloji anlaşılmazlıq sayıla bilməz. Bu, insanın öz sözünün mənbəyini düzgün göstərməsi məsələsidir.

 

Dində məcburiyyət yoxdur — Bəqərə, 2:256

 

Quranın əsas prinsiplərindən biri belə ifadə olunur:

 

«Dində məcburiyyət yoxdur…» (Bəqərə, 2:256)

 

Bu ayəni geyimlə bağlı bütün sualların ayrıca cavabı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Lakin onun ifadə etdiyi prinsip din adı ilə məcburiyyət yaratmaq məsələsində nəzərdən kənarda qala bilməz.

 

İnsanın öz inancı ilə qəbul etdiyi davranışla, cəmiyyətin ona dini hökm adı altında zorla qəbul etdirdiyi davranış eyni deyil. Birincidə insanın şüuru və vicdanı iştirak edir; ikincidə isə zahiri itaət daxili inancın yerini tuta bilər.

 

Quranın məqsədini yalnız zahiri görünüşə endirmək onun əxlaqi məzmununu kölgədə qoyur. İnsan ədaləti, dürüstlüyü, mərhəməti və başqasının haqqına hörməti qorumaq əvəzinə, yalnız geyim üzərindən mühakimə olunursa, dinin mahiyyəti zahiri əlamətlə əvəz edilmiş olur.

 

Burada sual qadının başını örtüb-örtməməsi ilə bitmir. Sual budur: İnsanın geyimi barədə irəli sürülən tələb Quranın həqiqi hökmüdür, yoxsa sonradan yaranmış qaydanın Allahın adına təqdim edilməsidir?

 

Bu fərqi aydınlaşdırmadan dini məcburiyyət haqqında mübahisə də həqiqi mahiyyətini tapa bilməz.

 

Mövhümat necə hökmə çevrilir?

 

Mövhümat həmişə açıq-aşkar uydurma şəklində meydana çıxmır. Bəzən o, mövcud bir ayənin yanlış təqdim olunması ilə başlayır. Bəzən sözün mənası dəyişdirilir, bəzən ayənin konteksti nəzərə alınmır, bəzən də insanın sonrakı dövrdə yaratdığı qayda birbaşa vəhyin hökmü kimi təqdim edilir.

 

Bu prosesin nəticəsi təhlükəlidir:

 

İnsan yozumu yaranır. Yozum ilahi hökm kimi təqdim edilir. İlahi hökm kimi təqdim edilən fikir dini məcburiyyət vasitəsinə çevrilir. Sonra həmin tələbə əməl etməyən insan dini və mənəvi baxımdan aşağılanır.

 

Beləliklə, mübahisə bir geyim formasının sərhədlərindən çıxaraq insanları bir-birinə qarşı qoyan ictimai problemə çevrilir.

 

Bəzi insanları — xüsusilə iradəsiz insanları — bu cür təqdimatlar vasitəsilə təsir altına salmaq daha asan olur. Onlara ayənin mətni ilə sonrakı yozum arasındakı fərq öyrədilmədikdə, insan öz qarşısındakı qaydanı müzakirəolunmaz ilahi hökm hesab edə bilər.

 

Burada mövhümatın gücü təkcə yanlış fikirdə deyil. Onun Allahın adı ilə toxunulmaz hala gətirilməsindədir.

 

Allahın adından danışmaqla Allahın dediyini danışmaq eyni şey deyil.

 

Quranın tərcüməsi və tədrisi niyə ictimai məsuliyyət məsələsidir?

 

Quranın tərcüməsi sadəcə sözləri bir dildən başqa dilə çevirmək deyil. Tərcümə oxucunun ayəni necə başa düşəcəyinə birbaşa təsir göstərir. Sözün mənasına əlavə edilən izah, mötərizə daxilində verilən şərh və ya ayənin kontekstini dəyişən təqdimat oxucunun şüurunda Quranın öz hökmü ilə tərcüməçinin qənaətini bir-birinə qarışdıra bilər.

 

İzahın özü qadağan deyil. Əksinə, mürəkkəb mətnin izahı faydalıdır. Lakin izahın izah olduğu açıq göstərilməlidir. Tərcüməçinin şərhi Quranın öz sözü kimi təqdim edilməməlidir.

 

Bu səbəbdən Quranın tərcüməsi, nəşri və tədrisi məsələsi cəmiyyət üçün əhəmiyyətsiz sahə sayıla bilməz. Burada söhbət insanların hansısa geyimə üstünlük verməsindən deyil, dini mətnin necə başa düşülməsindən və onun adı ilə hansı hökmlərin yayıldığından gedir.

 

Dövlətin vicdan azadlığına hörmət etməsi ilə Quranın mətninin təhrif olunması iddialarına laqeyd yanaşmaması bir-birinə zidd deyil. Hüquqi yanaşmanın məqsədi insanın inancını idarə etmək və ya ona vahid dini fikir qəbul etdirmək yox, mətn, tərcümə, şərh və şəxsi hökm arasındakı fərqin aydın saxlanmasına şərait yaratmaq olmalıdır.

 

Dini azadlıq insanın inanmaq və inanmamaq, öz vicdanı ilə qərar vermək hüququnu qoruyur. Bu azadlıq eyni zamanda, hər hansı şəxsin öz fikrini avtomatik olaraq Allahın dəyişməz hökmü kimi təqdim etməsinə toxunulmazlıq vermir.

 

Qaranlığı dağıtmağın yolu Quranın özünə qayıtmaqdır

 

«Quranda hicab əmri varmı?» sualına cavab verərkən ilk növbədə sözlərin mənasını, ayələrin kontekstini və Quranın öz mətnini əsas götürmək lazımdır.

 

Əhzab surəsinin 33:53-cü ayəsindəki «hicab» bugünkü qadın baş örtüyünün adı kimi işlənmir. Ayə Peyğəmbərin evində ünsiyyət zamanı pərdə və ya ayırıcı maneədən bəhs edir. Bu sözü həmin ayədə müasir baş örtüyü ilə eyniləşdirmək mətnin özünün söylədiyi ilə sonrakı anlayışı qarışdırmaqdır.

 

Quranda geyimlə bağlı başqa ayələrin olması bu fərqi aradan qaldırmır. Hər ayə öz sözləri və konteksti ilə oxunmalıdır. Sonradan formalaşmış geyim qaydaları isə yalnız mövcud ənənəyə əsaslanaraq Quranın birbaşa əmri elan edilə bilməz.

 

Bu yazının məqsədi kiminsə geyimini hədəfə almaq, qadının nə geyinməli olduğuna dair yeni bir məcburiyyət yaratmaq və ya bir ənənəni başqa ənənə ilə əvəz etmək deyil. Məqsəd insanın yaratdığı hökmün Allahın adına təqdim edilməsini ifşa etməkdir.

 

Çünki məsələ hicabdan daha böyükdür: məsələ Quranın özünün danışmasına imkan vermək, insanın yozumunu vəhyin yerinə qoymamaq, Allahın adından danışmağın məsuliyyətini dərk etməkdir.

 

Quranın demədiyini Allahın adına yazmaq Quranı müdafiə etmək deyil. Allahın sözünü insanın sözündən ayırmaq isə mövhümatla mübarizənin başlanğıcıdır.

 

Qaranlığı dağıtmaq üçün insanın inancına hücum etmək lazım deyil. Mətnin üzərinə çökmüş yanlış yozumları işıqlandırmaq lazımdır. Quranın sözünü sonrakı ənənənin kölgəsindən ayırmaq, tərcümə ilə şərhi fərqləndirmək və dini hökmün mənbəyini açıq göstərmək lazımdır.

 

Allahın sözü ilə insanın sözünü ayırmaq — Quranın mətninə, insanın vicdanına və həqiqətə hörmət etməkdir.

 

 

Yekun: Quranın düzgün tərcüməsi və tədrisi milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsidir

 

Bu problemin köklü həlli Quranın düzgün tərcüməsi və tədrisinin dövlət təhlükəsizliyinin qorunması qədər ciddi təmin edilməsindən keçir.

 

Milli təhlükəsizliyi qorumaq üçün silahı nəzarətdə saxlamaq kifayət deyil. O silahı idarə edən şüuru da qorumaq lazımdır. Çünki insanın düşüncəsi onun inancına, inancı davranışına, davranışı isə cəmiyyətin təhlükəsizliyinə təsir göstərir.

 

Quranın tərcüməsində sözün mənası təhrif edilirsə, insanın yaratdığı hökm Allahın əmri kimi təqdim olunursa və bu yozumlar düzgün dini bilik əvəzinə tədris edilirsə, məsələ artıq yalnız dini mübahisə çərçivəsində qalmır. Bu, insanların şüuruna, vicdanına və ictimai münasibətlərə təsir edən ciddi məsuliyyət məsələsinə çevrilir.

 

Dövlət insanın vicdanına hökm etməməlidir. Lakin Quranın tərcüməsi və tədrisi zamanı mətnlə şərhin, ilahi vəhylə insan qənaətinin bir-birinə qarışdırılmasının nəticələrinə də laqeyd yanaşmaq olmaz. Məqsəd dini düşüncəni inzibati qaydada müəyyənləşdirmək deyil, Quranın mətninin düzgün təqdim olunmasını, tərcümə ilə izahın fərqləndirilməsini və insanın öz yozumunu Allahın hökmü adı ilə təqdim etməsinin qarşısının alınmasını təmin etməkdir.

 

Dövlət təhlükəsizliyi insanı fiziki təhdidlərdən qoruduğu kimi, Quranın düzgün tərcüməsi və tədrisi də cəmiyyəti Allahın adı ilə yayılan yanlış dini təsəvvürlərin zərərindən qorumağın mühüm vasitəsidir.

 

Bu gün hicab adı ilə aparılan mübahisə həmin problemin yalnız bir nümunəsidir. Sabah eyni üsulla başqa bir insan yozumu da Allahın əmri kimi təqdim edilə bilər. Deməli, ayrı-ayrı nəticələrlə mübarizə aparmaq kifayət deyil; yanlış hökmün ilahi mənbəyə aid edilməsinə imkan verən səbəb aradan qaldırılmalıdır.

 

Bunun yolu Quranı qadağan etməkdə, insanın inancını idarə etməkdə və ya bir məzhəbin hökmünü digərinə qəbul etdirməkdə deyil. Yol Quranın öz mətninə, dilinə və kontekstinə qayıtmaqdan, düzgün tərcümə və elmi əsaslı tədrisdən keçir.

 

Quranın düzgün tərcüməsi və tədrisi yalnız dini maarifçilik məsələsi deyil; insanın şüurunu, vicdanını və cəmiyyətin təhlükəsizliyini qorumaq məsələsidir.