Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) müalicəvi bitkilərin xalq təbabətindəki roluna və onların qorunmasının vacibliyinə dair yeni hesabat dərc edib. Hesabatda artan qlobal tələbat fonunda bitki ehtiyatlarının davamlı istifadəsi vurğulanır.

Azmedinfo.az sözügedən hesabata diqqət çəkib.

Bitkilər ekosistemlərdən tutmuş iqtisadiyyatlara qədər həyati əhəmiyyət daşıyır. Bunu Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı (IUCN) nəzdində fəaliyyət göstərən Növlərin Sağqalma Komissiyasının Dərman Bitkiləri üzrə Mütəxəssis Qrupunun vəzifəsini başa vuran həmsədri, təbiəti mühafizə bioloqu və etnobotanik Danna J. Leman bildirib.

Bioloq Birləşmiş Millətlər Təşkilatı-nın xəbər xidmətinə müsahibəsində deyib: “Son 15 ildə diqqət tədricən daha geniş orqanizmlər qrupuna yönəlməyə başlayıb. Çünki yalnız insan sağlamlığı və dolanışıq vasitələri deyil, həm də bütün bioloji müxtəliflik sistemi məhz bu orqanizmlərdən asılıdır.”

Onun sözlərinə görə, bu il diqqətin dərman və aromatik bitkilərə yönəldilməsi bitkilərin həm ekosistemlərdə, həm də iqtisadiyyatlarda oynadığı mühüm rolun getdikcə daha çox qəbul olunduğunu göstərir. Danna J. Leman həm də təbiəti mühafizə bioloqu və etnobotanikdir.

Danna J. Leman izah edir ki, onilliklər ərzində vəhşi təbiətin qorunması səyləri əsasən heyvanlara yönəlmişdi. Lakin zamanla bu yanaşma genişlənib.

“Bir çox icmaların – təkcə kənd yerlərində bitki toplayanların və ya ənənəvi istifadəçilərin deyil, həm də farmasevtika sənayesinin – müxtəlif yollarla bitkilərdən əldə edilən dərmanlardan asılı olduğunu nəzərə alsaq, bu, həqiqətən diqqətəlayiqdir”, – deyə o bildirib.

Ümumdünya Vəhşi Təbiət Günü mövzusu həm də vəhşi fauna və flora növlərinin beynəlxalq ticarətini tənzimləyən CITES çərçivəsində qlobal mühafizə prioritetlərində baş verən mühüm dəyişikliyi vurğulayır.

“Bu, bir növ bəyanatdır ki, biz yalnız heyvanlardan ibarət deyilik. CITES artıq beynəlxalq ticarətdə iştirak edən növlərin çoxunun bitkilər olduğunu qəbul edir”, – deyə Leman bildirib.

30 min bitki: istifadə və risklər

Dərman Bitkiləri üzrə Mütəxəssis Qrupu və Londondakı Royal Botanic Gardens alimləri bitki növləri və onların istifadəsini əhatə edən qlobal məlumat bazaları hazırlayıblar.

Mövcud elmi nəşrlər və ticarət məlumatlarına əsasən, təxminən 30 min bitki növü dərman və ya aromatik bitki kimi tanınır.

Lakin bioloji müxtəliflikdə olduğu kimi, bu bitkilər də getdikcə artan təzyiqlərlə üzləşir. Avropada aparılan son qiymətləndirmələr göstərir ki, dərman bitkiləri üçün əsas təhlükələr kənd təsərrüfatının genişlənməsi, torpaq istifadəsinin dəyişməsi və vəhşi bitki populyasiyalarının qeyri-dayanıqlı şəkildə toplanmasıdır.

İqlim dəyişikliyi də getdikcə bataqlıqlar və dağ ekosistemləri kimi həssas mühitlərdə bitən növlər üçün daha ciddi riskə çevrilir.

Təhlükə altında olan Ayurveda bitkisi

Bir bitki növü dərman bitkilərinin həm əhəmiyyətini, həm də həssaslığını açıq şəkildə göstərir: Nardostachys jatamansi (bəzən spikenard adlanır). Bu Himalay bitkisi qədimdən ənənəvi tibbdə, o cümlədən Ayurveda sistemində yüksək qiymətləndirilir.

Nepal, Hindistan və Çin kimi ölkələrin yüksək dağlıq bölgələrində bitən bu bitkinin ətirli kökləri dərman preparatlarında və efir yağlarının hazırlanmasında istifadə olunur. Bitkinin ən qiymətli hissəsi kök olduğu üçün yığım prosesi adətən bitkinin məhvinə səbəb olur. Bu isə populyasiyanın azalmasının qarşısını almaq üçün diqqətli idarəetməni zəruri edir.

IUCN-in təhlükə altında olan növlərin “Qırmızı siyahısı”nda kritik təhlükə altında hesab edilən Nardostachys jatamansi növünün qorunması üçün xüsusilə Nepalda davamlı yığım üsullarını təşviq edən tədbirlər görülür. Bu ölkədə ticarət məhdudiyyətləri vəhşi bitkilərin qorunmasına yönəlib.

Lakin belə tədbirlər dərman bitkilərinin toplanmasından dolanan kənd icmalarının gəlirlərinə də təsir göstərə bilər.

Leman hesab edir ki, davamlı yığım üsullarının tətbiqi həm təbiətin qorunmasına, həm də iqtisadi maraqlara tarazlıq gətirə bilər.

“Əgər yığım və ticarətin davamlı olduğu sübut edilərsə, bu, həm yerli iqtisadiyyatların faydalanmasına imkan verər, həm də bu bitkilərin yetişdiyi yaşayış mühitlərinin qorunması üçün stimulları gücləndirər”, – deyə o vurğulayıb.

İstehlakçılar və şirkətlər nə edə bilər?

Dərman və aromatik bitkilərə qlobal maraq və tələbat sürətlə artır. Bir çox icma uzun illərdir təbii məhsullardan istifadə etsə də, son illərdə bitki mənşəli dərmanlara, qida əlavələrinə və kosmetik vasitələrə maraq xüsusilə artıb.

Leman istehlakçılara məhsulların mənşəyinə diqqət yetirməyi tövsiyə edir və bir neçə məsləhət verir:

• İstehlakçılar reklam iddialarından kənara çıxaraq məhsulların dayanıqlı və etik mənbələrdən əldə edildiyinə dair sübutları araşdırmalıdırlar.

• Bu məqsədlə yeni alətlər mövcuddur. Məsələn, vəhşi təbiət ticarətini izləyən TRAFFIC şəbəkəsi, IUCN-in mütəxəssis qrupu və FAO tərəfindən hazırlanmış WildCheck adlı onlayn platforma şirkət və istehlakçılara bitki tərkibli məhsulların davamlı şəkildə yığılıb-yığılmadığını qiymətləndirməyə kömək edir.

• Bundan başqa, mühafizə mütəxəssislərinin iştirakı ilə hazırlanmış FairWild Standard kimi sertifikatlaşdırma sistemləri yığım mərhələsindən satışa qədər ekoloji, sosial və biznes məsuliyyəti meyarlarının yerinə yetirilməsini təmin etməyi hədəfləyir.