1990-cı illər Azərbaycan üçün sadəcə siyasi azadlığın deyil, eyni zamanda sosial institutların – xüsusən də səhiyyə və medianın – dərindən sarsıldığı və yenidən formalaşdığı bir onillik idi. Bu dövrü "keçid dövrü" adlandırmaq təkcə iqtisadi sistemin dəyişməsi anlamında deyil, həm də ictimai şüurun, informasiya siyasətinin və əhalinin sağlamlığa münasibətinin dəyişməsi anlamında da doğru olardı.

Azmedinfo.az Azərbaycan mətbuatı və səhiyyəsinin 150 illik tərəfdaşlığı mövzusuna həsr olunmuş “150 il tərəfdaşlıq” adlı xüsusi bölmədə silsilə yazıları izləyiciləri ilə paylaşır.

Sovet İttifaqının dağılması ilə mərkəzləşdirilmiş səhiyyə sistemi də çökməyə başladı. Dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən, lakin real effektivlikdən uzaq olan bu sistem 1990-cı illərin əvvəllərində həm kadr, həm də dərman çatışmazlığı ilə üz-üzə qaldı. Qanunvericilik bazası da təzə idi, praktikada isə həkimlər çox zaman maddi və texniki imkansızlıqdan xəstəyə kömək etməkdə aciz qalırdılar.

1992-ci ildən etibarən özəl tibb müəssisələrinin yaranmasına hüquqi zəmin yaransa da, bu, yalnız paytaxt və iri şəhərlərdə baş verdi. Kənd və rayonlarda isə tibb məntəqələri maddi resurs çatışmazlığı, avadanlıq yoxluğu və kadr axını səbəbindən fəaliyyətsizləşdi.

Əhali arasında özünümüalicə və qeyri-peşəkar təbabətə yönəlmə artdı. Səhiyyəyə inam azalırdı. BMT və ÜST kimi beynəlxalq təşkilatların ara-sıra yardımı olmasaydı, ana-uşaq ölümlərinin statistikası daha da acınacaqlı ola bilərdi.

Sovet senzurasının dağıldığı ilk illərdə Azərbaycan mediası bir azadlıq nəfəsi aldı. Onlarla qəzet və jurnal azad şəkildə fəaliyyətə başladı. Ancaq bu azadlıq tezliklə xaosa çevrildi. İqtisadi sıxıntılar medianı reklam və sponsor asılılığına saldı, jurnalistlərin sosial təminatsızlığı isə peşəkarlığın enməsinə səbəb oldu.

1990-cı illərdə media əsasən siyasi qarşıdurmaların meydanına çevrildi. Səhiyyə kimi sosial mövzulardan çox, siyasi polemikalar, qəzəb və ifşa yönümlü yazılar ön planda idi. Tibb sistemindəki problemlər, dərman mafiyası, səhiyyə korrupsiyası, qeyri-qanuni klinikalar kimi mövzular nadir hallarda gündəmə gəlirdi.

Tibbi jurnalistika yeni formalaşırdı. Az sayda jurnalist bu sahədə ixtisaslaşmağa cəhd göstərsə də, nə resurs, nə də sistemli dəstək vardı. Tibb elmi ilə medianın əlaqəsi zəif idi. Elmi-tibbi məqalələrin ictimailəşməsi, ictimai maarifləndirmə materiallarının yayılması məhdud idi.

Bu dövrdə Azərbaycan səhiyyəsi ilə media arasında əlaqələr demək olar ki, sistemsiz və epizodik xarakter daşıyırdı. Səhiyyə qurumlarının ictimaiyyətlə əlaqə qurmaq və sağlamlıqla bağlı informasiya yaymaq imkanları çox məhdud idi. Medianın əsasən siyasi gündəmlə məşğul olması isə bu sahədə əlavə boşluq yaradırdı.

Əksər tibb müəssisələri mediaya informasiya verməkdən çəkinir, xəstəxana daxilində baş verən hadisələr barədə məlumatlar ya gizlədilir, ya da yalnız rəsmi kanallarla paylaşılırdı. Bu, ictimaiyyətin səhiyyə sahəsində baş verən hadisələrə dair obyektiv və vaxtında məlumat alma imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Digər tərəfdən, jurnalistlərin səhiyyə sahəsində ixtisaslaşmaması, tibbi terminologiyaya və prosedurlara bələd olmamaları yayılan məlumatların keyfiyyətinə və ictimai qəbuluna mənfi təsir göstərirdi.

Tibbi maarifləndirmə – yəni yoluxucu xəstəliklərdən qorunma, peyvəndləmə, ana-uşaq sağlamlığı və gigiyena mövzularında əhalinin məlumatlandırılması – demək olar ki, dövlət səviyyəsində planlaşdırılmırdı. Bu işin böyük bir hissəsini medianın öz təşəbbüsü ilə yerinə yetirməsi gözlənilirdi. Lakin resurs, ixtisas və prioritet çatışmazlığı səbəbindən bu sahə ciddi şəkildə diqqətdən kənarda qalırdı.

Müstəqilliyin ilk illərində bəzi qəzet və jurnallarda səhiyyəyə dair yazılar dərc olunsa da, onlar əsasən sensasiyaya yönəlmişdi – səhiyyə sistemindəki nöqsanlar, ölüm hallarının səbəbləri, həkim səhlənkarlığı və s. kimi neqativ mövzular üstünlük təşkil edirdi. Sağlam həyat tərzinin təşviqi, xəstəliklərin qarşısının alınması, erkən diaqnostikanın əhəmiyyəti kimi pozitiv və maarifləndirici məqalələr isə istisna təşkil edirdi.

Bununla belə, azsaylı təşəbbüskar jurnalistlər və bəzi qeyri-hökumət təşkilatları səhiyyə və informasiya sahələrini bir araya gətirməyə çalışırdı. Məsələn, QİÇS və narkomaniya ilə bağlı ilkin maarifləndirici kampaniyalar, əsasən xarici donorların dəstəyi ilə media vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu cəhdlər sonrakı illərdə səhiyyə ilə media arasında daha sistemli əməkdaşlığın bünövrəsini qoydu.

1998-ci ildə qəbul edilən "Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında" qanun səhiyyənin hüquqi bazasının formalaşmasına təkan verdi. Eyni zamanda, 1999-cu ildə qəbul edilən "Kütləvi informasiya vasitələri haqqında" qanun da medianın fəaliyyətini tənzimləmək üçün hüquqi çərçivə yaratdı. Bu iki sənəd, hər iki sahədəki xaotik vəziyyətin nisbətən sabitləşməsi üçün zəmin idi.

Bu dövr həm də Azərbaycanın gələcək səhiyyə islahatlarına və ictimai sağlamlıqla bağlı maarifləndirici medianın yaranmasına vəsilə oldu.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin səhiyyəyə qayğısı və media

Müstəqillik illərində Ulu Öndər Heydər Əliyevin səhiyyəyə göstərdiyi diqqət və qayğı Azərbaycan tibb sisteminin bərpası və inkişafında həlledici rol oynadı. Onun rəhbərliyi ilə bir sıra normativ sənədlər, qanunvericilik aktları qəbul edildi və səhiyyənin hüquqi əsasları formalaşdırıldı. Maddi-texniki bazanın gücləndirilməsi, ixtisaslı tibbi kadrların hazırlanması və regionlarda səhiyyə infrastrukturunun yenidən qurulması dövlət səviyyəsində prioritet elan olundu. Heydər Əliyev dəfələrlə çıxışlarında sağlam cəmiyyətin qurulmasında səhiyyənin rolunu vurğulayaraq bu sahəyə xüsusi həssaslıqla yanaşırdı. Onun təşəbbüsü ilə Bakı, Naxçıvan və digər bölgələrdə müasir tibb mərkəzləri yaradıldı. Bu proseslər media orqanlarında geniş şəkildə işıqlandırılır, dövlət rəhbərinin səhiyyə sahəsində atdığı addımlar ictimaiyyətə təqdim olunurdu. Xüsusilə televiziyalar və rəsmi qəzetlər Heydər Əliyevin səhiyyə müəssisələrinə səfərlərini, tibbi islahatlarla bağlı çıxışlarını və müvafiq sərəncamlarını gündəmə daşıyırdı. Ulu Öndərin şəxsi nüfuzu səhiyyə sahəsinə inamı artırdı və həkim peşəsinə olan münasibəti müsbət istiqamətdə dəyişdi. Onun dövründə ictimai sağlamlıq məsələləri mediada daha çox yer almağa başladı. Bu, səhiyyə sahəsində ictimai nəzarətin və maarifləndirici işlərin güclənməsinə də təkan verdi.

Nəticə etibarı ilə 1990–2000-ci illər Azərbaycan səhiyyəsi və mediası üçün sınaq, sükut və sadə həqiqətlərin axtarışı ilə keçdi. Hər iki sahə müstəqil dövlətin strukturlaşma prosesində çoxsaylı çətinliklərlə qarşılaşsa da, bu dövr həm də öyrənmə, adaptasiya və yenidən doğulma mərhələsi kimi tarixə düşdü. O illərdə atılan qeyri-sabit addımlar, sonrakı islahatların və inkişaf mərhələlərinin zəmini oldu.

Ruslan Kərimov