Süni intellekt gələcəyin peşə seçimlərini necə müəyyən edəcək?

Azmedinfo.az süni intellektin gələcəkdə fərdi bacarıq və biliklərə əsasən peşə seçimi, təhsil və elmi istiqamət üzrə proqnoz vermə imkanlarından bəhs edən məqaləni izləyiciləri ilə paylaşır.

Son illərdə süni intellektin (Sİ) tətbiq sahələri təkcə texnologiya və avtomatlaşdırma ilə məhdudlaşmır; o, həm də təhsil, psixologiya və karyera planlamasında inqilabi imkanlar yaradır. Müasir tədqiqatlar göstərir ki, yaxın gələcəkdə süni intellekt sistemləri insanların bilik, bacarıq, maraq və beyin funksiyalarını təhlil edərək, onların fərdi potensialına uyğun peşələri və təhsil sahələrini müəyyən edə biləcək.

Amerikalı nevroloqların "Nature Neuroscience" jurnalında dərc etdiyi araşdırmaya əsasən, fərdlərin neyropsixoloji göstəriciləri (yəni yaddaş, diqqət, analiz qabiliyyəti və emosiya tənzimi) onların hansı sahədə daha uğurlu ola biləcəyinə dair proqnozlar üçün əsas göstəricilərdir. Süni intellekt bu göstəriciləri öyrənmə alqoritmləri vasitəsilə emal edərək şəxsə optimal karyera və təhsil tövsiyələri təqdim edə bilər.

Məsələn, IBM və Stanford Universitetinin birgə layihəsində Sİ əsaslı platformalar istifadəçilərin sosial davranışlarını, dil qabiliyyətlərini, məntiqi düşünmə səviyyələrini və vizual yaddaşlarını analiz edərək, hansı peşə sahəsində üstünlük qazanacaqlarını təxmin edə bilir. Bu yanaşma artıq “career mapping” adlanan yeni bir istiqamət kimi formalaşıb və bir sıra ölkələrin təhsil və məşğulluq strategiyalarına daxil edilib.

Təhsildə fərdiləşdirilmiş yanaşma üçün də süni intellekt vasitəsilə proqnoz modelləri inkişaf etdirilir. Məsələn, Çinin Pekin Normal Universitetində aparılan tədqiqatlarda süni intellekt, şagirdlərin dərs davranışları və biliyi mənimsəmə səviyyəsini təhlil edərək hansı fənlərə üstünlük verilməli olduğunu və hansı sahədə təhsil almasının daha səmərəli olacağını müəyyən edə bilir.

Üstəlik, beyin görüntüləmə texnologiyaları (fMRI və EEG) ilə süni intellektin inteqrasiyası nəticəsində, insan beyninin fəaliyyət nümunələri analiz edilərək kreativlik, riyazi qabiliyyət, liderlik və ya empatiya kimi xüsusiyyətlər qiymətləndirilir. Bu da şəxsə yalnız “istədiyin sahəyə get” deyil, “uyğun olduğun sahəni seç” yanaşmasını təqdim edir.

Gələcəkdə süni intellekt yalnız texniki vasitə deyil, şəxsin karyera taleyini formalaşdıran strateji məsləhətçi rolunu oynayacaq. Bu texnologiya, xüsusən də məktəb yaşlı uşaqların və gənclərin bacarıq və maraqlarına uyğun sahələrə yönləndirilməsində, həm zaman, həm resurs, həm də potensial itkisini minimuma endirməyə kömək edəcək. Yaxın illərdə bu sahədə texnoloji etikaya əsaslanan daha geniş platformalar və dövlət dəstəyi ilə tətbiqlər gözlənilir.

Fərdi elmi istiqamət seçiminə Sİ dəstəyi - Alimin gələcək yol xəritəsi

Süni intellekt (Sİ) artıq sadəcə avtomatlaşdırma aləti deyil – o, analitik təfəkkür, böyük verilərin təhlili və yaradıcı yanaşma tələb edən elmi fəaliyyət sahəsində də köklü dəyişikliklər vəd edir. Müasir elmi mənbələr və tətbiqlər sübut edir ki, yaxın gələcəkdə Sİ sistemləri tədqiqatçıların fərdi intellektual potensialına, maraq sferalarına, təcrübəsinə və elmi bacarıqlarına əsasən onlara optimal elmi istiqamətləri proqnozlaşdırmaq və tövsiyə etmək gücünə sahib olacaq.

Yaxın illərdə süni intellekt əsaslı sistemlər insan beyninin funksional göstəricilərini (fMRI, EEG kimi neyrotexnologiyalarla), elmi məhsuldarlığı (məqalə analizi, sitat sayı və s.) və tədqiqatçıların davranış modellərini təhlil edərək onların təbiət elmlərinə, texniki sahələrə, humanitar və ya sosial elmlərə uyğunluğunu müəyyən edə bilər.

Stanford Universitetində aparılan araşdırmada göstərilir ki, Sİ-nin dil emalı modelləri və maşın öyrənməsi alqoritmləri tədqiqatçıların yazı üslubu, araşdırma dili, analitik yanaşma dərinliyi və konseptual əlaqələrini təhlil edərək onların güclü tərəflərini və potensial yönəldilməli olduğu elmi sahələri təxmin edə bilir.

MIT və Oxford universitetlərində aparılan sinir hesablama modellərinə əsaslanan tədqiqatlarda isə Sİ beyin fəaliyyətini modelləşdirərək tədqiqatçının kreativlik qabiliyyətini, elmi intuisiya səviyyəsini və qeyri-standart yanaşma bacarığını ölçə bilir. Bu xüsusiyyətlər onun hansı sahədə daha innovativ nəticələr əldə edə biləcəyini göstərir – məsələn, bir alim strukturlaşdırılmış laborator mühitdən daha çox nəzəri fizikada, digəri isə sosial eksperimentlərdə uğur qazana bilər.

Süni intellekt artıq minlərlə elmi məqaləni təhlil edib sahələrarası əlaqələri tapmaqla “gələcəyin yüksələn istiqamətlərini” müəyyənləşdirir. “Dimensions”, “Semantic Scholar” və “Meta” kimi platformalar bu gün artıq elmi araşdırma tendensiyalarını avtomatik analiz edərək tədqiqatçılara hədəflənməli olduqları aktual və perspektivli mövzular haqqında tövsiyələr verirlər. Gələcəkdə bu texnologiyalar fərdi alimlərin öz elmi yolunu seçməsində “rəqəmsal məsləhətçi” kimi çıxış edəcək.

Almaniyanın Fraunhofer Elmi-Tədqiqat İnstitutları artıq gənc alimlərin intellektual profillərinə və əvvəlki layihələrinə əsaslanaraq onların hansı tədqiqat qrupu və ya layihə ilə uyğun gələcəyini süni intellektlə uyğunlaşdıran sistemlər üzərində işləyir. Bu yanaşma insan resurslarının daha səmərəli bölgüsünü və daha məqsədli elmi yönləndirməni təmin edir.

Süni intellektin yaxın gələcəkdə alim və tədqiqatçıların bilik dərinliyi, analitik qabiliyyəti, neyroloji profili və maraq spektrinə əsaslanaraq fərdi elmi istiqamətləri proqnozlaşdırmaq, onların potensialını daha məhsuldar sahələrə yönləndirmək və resursları optimallaşdırmaq bacarığı reallığa çevrilməkdədir. Bu, yalnız elmi inkişafın sürətlənməsi deyil, həm də fərdi uğurların artırılması baxımından inqilabi bir dönüş olacaq.

Ruslan KƏRİMOV