Əczaçılıq ekologiyası müasir elmin nisbətən yeni, lakin sürətlə inkişaf edən sahələrindən biridir və dərman preparatlarının ətraf mühitə təsirini öyrənir. İnsan sağlamlığını qorumaq məqsədilə istehsal olunan dərman vasitələri istifadə olunduqdan sonra müxtəlif yollarla təbiətə daxil olur və ekosistemlər üzərində gözlənilməz təsirlər yaradır. Bu baxımdan, əczaçılıq ekologiyası həm tibbin, həm də ekologiyanın kəsişməsində duran mühüm elmi istiqamət kimi çıxış edir.

Azmedinfo.az ATU-nun Əczaçılıq texnologiyası və idarəçiliyi kafedrasının baş müəllimi, UNESCO Müəllimlər Forumu və Dünya Tibbi Hüquq Assosasiyasının üzvü, t.e.ü.f.d. Aidə Bəndəliyevanın "yaşıl əczaçılıq" və əczaçılıq ekologiyasının müasir çağırışları mövzusunda məqaləsini təqdim edir:

Dərman maddələri əsasən insan və heyvan orqanizmində metabolizmə uğradıqdan sonra tullantı sular vasitəsilə ətraf mühitə daxil olur. Kanalizasiya sistemləri və sutəmizləyici qurğular bu maddələri tam şəkildə aradan qaldıra bilmir. Nəticədə antibiotiklər, hormonlar, analgetiklər və digər farmakoloji aktiv birləşmələr çaylara, göllərə və torpağa yayılır. Bu maddələrin az konsentrasiyalarda belə uzunmüddətli təsiri su orqanizmlərində davranış və fizioloji dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Xüsusilə antibiotiklərin ətraf mühitə düşməsi ciddi narahatlıq doğurur. Bu, mikroorqanizmlərdə antibiotiklərə qarşı davamlılığın (rezistentliyin) artmasına gətirib çıxarır ki, qlobal səhiyyə üçün böyük təhlükə hesab olunur. Digər tərəfdən, hormon tərkibli dərmanların su hövzələrinə qarışması balıqların reproduktiv sisteminə təsir edərək onların populyasiyasında dəyişikliklər yarada bilər.

Əczaçılıq sənayesinin istehsal mərhələsi də ekoloji baxımdan əhəmiyyətlidir. İstehsal prosesində yaranan kimyəvi tullantılar düzgün idarə olunmadıqda, torpaq və su resurslarının çirklənməsinə səbəb olur. Bu isə yalnız təbiətə deyil, dolayısı ilə insan sağlamlığına da mənfi təsir göstərir.

Problemin həlli üçün bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsi vacibdir. İlk növbədə, daha ekoloji təmiz və bioloji parçalana bilən dərmanların hazırlanması istiqamətində tədqiqatlar genişləndirilməlidir. Eyni zamanda, dərman tullantılarının düzgün utilizasiyası üçün ictimai maarifləndirmə işləri aparılmalı və xüsusi toplama sistemləri yaradılmalıdır. Su təmizləmə texnologiyalarının təkmilləşdirilməsi də mühüm addımlardan biridir.

Nəticə etibarilə, əczaçılıq ekologiyası yalnız ətraf mühitin qorunması deyil, həm də gələcək nəsillərin sağlamlığının təmin edilməsi baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir. Bu sahədə aparılan elmi tədqiqatlar və tətbiq olunan innovativ yanaşmalar insan fəaliyyətinin təbiətə mənfi təsirlərini minimuma endirməyə kömək edə bilər.

Digər mühüm aspekt isə “yaşıl əczaçılıq” (green pharmacy) konsepsiyasıdır. Bu yanaşma dərmanların həyat dövrünün bütün mərhələlərində – tədqiqatdan istehsala, istifadədən utilizasiyaya qədər – ekoloji təsirlərin minimuma endirilməsini nəzərdə tutur. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar daha az toksik, tez parçalanan və ətraf mühitdə yığılmayan aktiv maddələrin hazırlanmasına yönəlib.

Eyni zamanda, əhalinin maarifləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İstifadə müddəti bitmiş və ya artıq lazım olmayan dərmanların məişət tullantıları ilə birlikdə atılması və ya kanalizasiyaya tökülməsi geniş yayılmış yanlış təcrübədir. Bu isə çirklənməni daha da artırır. İnsanlara dərmanların düzgün saxlanması və utilizasiyası haqqında məlumat verilməsi problemin azaldılmasında mühüm rol oynaya bilər.

Nəticə olaraq, əczaçılıq ekologiyası yalnız elmi deyil, həm də sosial məsuliyyət tələb edən bir sahədir. Bu sahədə uğur əldə etmək üçün dövlət, elm, sənaye və cəmiyyət arasında sıx əməkdaşlıq vacibdir. Yalnız kompleks və davamlı yanaşma sayəsində dərmanların ətraf mühitə mənfi təsirini azaltmaq və daha sağlam, təhlükəsiz gələcək qurmaq mümkündür.