İslam ilahiyyatına və tarixə dair formalaşdırılmış ən köklü yanlışlıqlardan biri “üç səmavi din”in — yəhudilik, xristianlıq və İslamın təsnifatıdır. Bu təsnifat ilk baxışda sadə termin kimi görünsə də, əslində Quranın din anlayışı ilə ciddi ziddiyyət təşkil edir. Çünki Quran Allahın bəşəriyyətə üç müxtəlif səmavi din göndərdiyini deyil, vahid ilahi din göndərdiyini bildirir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Daha böyük paradoks isə bundan sonra başlayır. İslamın öz daxilində də zaman keçdikcə Quranın müəyyən etdiyi tövhid mərkəzli din anlayışının yerini insan tərəfindən formalaşdırılmış dini-siyasi sistemlər tutmuş, nəticədə “Quran və…” tipli qoşmalarla Quranın yanına başqa hökm mənbələri yerləşdirilmişdir.

Beləliklə, bir tərəfdən yəhudilik və xristianlıq “səmavi dinlər” kimi təqdim edilmiş, digər tərəfdən isə İslamın öz daxilində vəhyin yanına insan rəvayətləri və siyasi-dini doktrinalar gətirilmişdir.

Bu məqalənin məqsədi məhz bu ikiqat təhrifin — Tövhidin və İslam anlayışının təhrifinin Quran və tarix kontekstində araşdırılmasıdır.

“Ata, Oğul və Müqəddəs Ruh” inancının mahiyyəti və Quranın cavabı

Xristian teologiyasında Allah anlayışı üçlük — Ata, Oğul və Müqəddəs Ruh doktrinası ilə ifadə edilir. Bu doktrinaya görə Tanrı mahiyyət etibarilə birdir, lakin üç ilahi “şəxs”də mövcuddur və İsa Məsih ilahi təbiət daşıyır.

Quran isə bu anlayışı açıq şəkildə rədd edir.

Nisa surəsinin 171-ci ayəsində buyurulur:

“…Allah haqqında yalnız həqiqəti söyləyin… ‘Üçdür’ deməyin. Son qoyun buna. Bu sizin üçün daha xeyirlidir. Həqiqətən, Allah yalnız bir İlahdır…”

Maidə surəsinin 73-cü ayəsi isə daha qəti hökm verir:

“Şübhəsiz, ‘Allah üçün üçün üçüncüsüdür’ deyənlər kafir olmuşlar. Halbuki tək bir İlahdan başqa heç bir ilah yoxdur.”

Deməli, Quranın mövqeyi aydındır: Allahın zatına başqa ilahi şəxsiyyətlər əlavə etmək Tövhidin pozulmasıdır.

Hz. İsa Allah deyil, Allahın peyğəmbəri və Məryəm oğlu Məsihdir.

Bu baxımdan əsas məsələ yalnız xristian teologiyasının müəyyən bir doktrinasının tənqidi deyil. Əsas məsələ Tövhidin mahiyyətidir: Allah birdir və Onun ilahiliyinə heç bir varlıq şərik edilə bilməz.

Vahid İlahi din və “üç səmavi din” yanlışı

Burada daha fundamental məsələ ortaya çıxır. İslamı “üç səmavi dindən biri” və ya “üçüncü səmavi din” adlandırmaq Quranın din anlayışını təhrif edir.

Çünki Quran belə demir: “Allah üç din göndərdi.”

Quran deyir: “Həqiqətən, Allah yanında din İslamdır.” (Ali-İmran, 3:19)

Bu hökmün qarşısında İslamı sonradan yaranmış üçüncü din kimi təqdim etmək mümkün deyil.

Quranın öz məntiqinə görə İslam Hz. Məhəmmədlə başlamır. Hz. Məhəmməd Allahın göndərdiyi son peyğəmbərdir, lakin gətirdiyi din yeni din deyil.

Şura surəsinin 13-cü ayəsi bunu daha da aydınlaşdırır:

“Allah Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi sizin üçün din olaraq müəyyən etdi…”

Burada adları çəkilən peyğəmbərlərin hər biri üçün eyni din göstərilir.

Din birdir — İslamdır.
Peyğəmbərlər müxtəlifdir.
Vəhy müxtəlif zamanlarda gəlmişdir.
Lakin Allahın dini dəyişməmişdir.

Buna görə yəhudilik və xristianlığı bu gün mövcud olduqları dini sistemlər kimi “səmavi dinlər” adlandırmaq Quranın mövqeyi ilə uyğun gəlmir. Onların peyğəmbərləri və ilkin vəhy mənbələri ilahi mənşəli olmuşdur. Lakin sonrakı insanların həmin vəhy üzərində qurduğu dini sistemlər Allahın göndərdiyi dinin özü deyil.

Burada çox mühüm fərq vardır. İlahi vəhy başqa şeydir, insanların həmin vəhy əsasında yaratdığı din başqa.

İbrahimin dini: Yəhudilik, Xristianliq, yoxsa İslam?

“İbrahimi dinlər” ifadəsi də məhz bu nöqtədə ciddi teoloji problem yaradır. Çünki yəhudilik və xristianlıq özlərini İbrahimlə əlaqələndirsələr də, Quran İbrahimi nə yəhudi, nə də xristian kimi təqdim edir.

Ali-İmran surəsinin 67-ci ayəsi:

“İbrahim nə yəhudi idi, nə də xristian. O, hənif bir müsəlman idi və müşriklərdən deyildi.”

Bu ayə son dərəcə açıqdır. İbrahim bir tərəfdən yəhudi, digər tərəfdən xristian, üçüncü tərəfdən müsəlman olan üç dinin ortaq “banisi” kimi təqdim edilmir.

Quranın təqdim etdiyi İbrahim obrazı Tövhidin və Allaha təslimiyyətin simvoludur.

Həcc surəsinin 78-ci ayəsində isə:

“…Atanız İbrahimin dinində…” deyilir və ardınca: “O, bundan əvvəl də, bunda da sizə ‘müsəlmanlar’ adını verdi…” bildirilir.

Deməli, “İbrahimi dinlər” ifadəsinin yaratdığı təsəvvür, yəni eyni peyğəmbərdən üç ayrı səmavi dinin törəməsi Quranın təqdim etdiyi İbrahim anlayışı ilə uyğun gəlmir.

İbrahim yəhudi, xristian deyil, müsəlman idi.

“Quran və…” — vəhyin yanına ikinci hökm mənbəyinin qoyulması

Təhrif yalnız əvvəlki peyğəmbərlərin gətirdiyi vəhyin sonrakı tarixdə dəyişdirilməsi ilə bitmir. İslam daxilində də eyni məntiqin başqa forması meydana çıxır:

“Quran və Sünnə”
“Quran və Şəriət”
“Quran və hədis”

Bu ifadələrin əsas problemi onların dilindəki “və” bağlayıcısı deyil. Problem budur ki, Quranın yanına ayrıca dini hökm mənbəyi yerləşdirilir.

Burada fundamental sual yaranır: Peyğəmbərin Qurandan başqa dini nəyi ola bilər?

Quran Peyğəmbərə özbaşına hökm vermək səlahiyyəti deyil, vəhyə tabe olmaq və onu insanlara çatdırmaq məsuliyyəti verir.

Ənam surəsinin 50-ci ayəsində Peyğəmbər belə deyir: “Mən sizə demirəm ki, Allahın xəzinələri mənim yanımdadır… Mən yalnız mənə vəhy olunana tabe oluram.”

Ənkəbut surəsinin 51-ci ayəsində isə “Məgər onlara oxunan Kitabı sənə nazil etməyimiz onlara kifayət etmədimi?” deyə soruşulur.

Bu sual Quranın özünün dini rəhbərlik baxımından kifayətliliyini ortaya qoyur.

Beləliklə, Peyğəmbərin sünnəsi Quranın qarşısında və ya Quranın yanında müstəqil vəhy mənbəyi kimi təqdim edilə bilməz. Peyğəmbərin həqiqi sünnəsi Quranın əxlaqının və hökmlərinin canlı tətbiqidir.

Quranın yanına insan rəvayətlərinin qoyulması və nəsx problemi

Dini sistemin Quranın ətrafında deyil, Quranla yanaşı başqa mənbələr üzərində qurulması daha sonra daha böyük nəticələr doğurdu.

İnsan rəvayətləri dini hökm mənbəyinə çevrildikdə belə bir iddia ortaya çıxa bildi: Hədis Quran ayəsinin hökmünü dəyişə və ya ləğv edə bilər.

Beləliklə, insan sözünün Allah sözünün hökmünə hakim edilməsi kimi son dərəcə ciddi problem meydana çıxır.

Halbuki Quran özünü ilahi kitab kimi təqdim edir və bildirir:

“Biz Kitabda heç bir şeyi nəzərdən qaçırmadıq.” (Ənam, 6:38)

Burada məsələ Quranın heç bir izaha ehtiyacı olmadığını mexaniki şəkildə söyləməkdən daha dərindir. Məsələ hökm sahibinin kim olmasıdır.

Əgər Allah bir hökm göndəribsə, həmin hökmün üzərində son söz də Allaha məxsusdur.

İnsan rəvayətinin Allahın ayəsi üzərində hökm sahibi elan edilməsi isə Tövhidin yalnız etiqadi deyil, hüquqi və epistemoloji prinsiplərinin də pozulmasıdır.

Kərbəla və “Saray İslamı”nın tarixi siması

Bu teoloji problemin tarixi nəticələrini anlamaq üçün Kərbəla hadisəsinə baxmaq kifayətdir.

Peyğəmbərin nəvəsi Hüseyn ibn Əlinin və ailəsinin Kərbəlada öldürülməsi ilə özünü İslam dövləti kimi təqdim edən siyasi hakimiyyət arasında böyük bir paradoks meydana çıxdı.

Bir tərəfdə Quranın ədaləti, haqqı, zülmə qarşı dayanması və insan ləyaqəti, digər tərəfdə isə hakimiyyətin qorunması, siyasi itaət və zor. Bu ziddiyyətin üzərinə dini legitimlik qurmaq lazım gəlirdi.

Beləliklə, siyasi hakimiyyətin dini hakimiyyət kimi təqdim edilməsinə xidmət edən düşüncə formaları meydana çıxdı.

Burada “Saray İslamı” anlayışı öz mahiyyətini göstərir:

Saray İslamı Quranın hakimiyyət üzərində nəzarətini deyil, hakimiyyətin din üzərində nəzarətini təmin edən dini-siyasi sistemdir. Bu sistem üçün itaət əsas prinsipə çevrilir, hökmdarın legitimliyi isə dini rəvayətlərlə qorunur.

Qədərçilik və zülmün ilahiləşdirilməsi

Hakimiyyətin törətdiyi cinayətləri Allahın qədəri kimi təqdim etmək siyasi dinin ən təhlükəli formalarından biridir.

Əgər hökmdarın törətdiyi zülm: “Allahın qədəri belə idi” deyə izah edilirsə, onda insanın məsuliyyəti aradan qaldırılır və zülm ilahi iradənin nəticəsi kimi göstərilir.

Bu düşüncə siyasi hakimiyyət üçün mükəmməl ideoloji müdafiə yaradır: Hökmdar günahsızdır; hadisəni Allah müəyyən edib.

Beləliklə, insanın iradəsi, məsuliyyəti və ədalət anlayışı zəiflədilir. Quran isə insanın məsuliyyətini daim ön plana çıxarır.

Deməli, qədəri bəhanəyə çevirərək cinayətkarı məsuliyyətdən azad etmək Quranın əxlaqı deyil.

Saray İslamının tarixi mexanizmi: rəvayət, siyasət və dini legitimlik

“Saray İslamı” anlayışını yalnız siyasi bir ittiham kimi deyil, hakimiyyətlə dini bilginin münasibətini göstərən tarixi mexanizm kimi başa düşmək lazımdır.

İslam tarixinin erkən dövrlərində siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə yalnız meydanlarda aparılmadı. Hakimiyyətin legitimliyini əsaslandırmaq üçün dini rəvayətlərdən də istifadə edilməyə başlandı. Erkən İslam tarixinin tədqiqatlarında siyasi qarşıdurmalarla hədislərin uydurulması və yayılması arasında əlaqənin olduğu ayrıca araşdırılmışdır.

Bu faktın özü çox mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur:

Rəvayət dini hökm mənbəyinə çevrildikdə, onun siyasi hakimiyyət tərəfindən istifadə edilməsi də mümkün olur.

Əgər bir rəvayət hökmdarın itaətini dini vəzifəyə çevirirsə, zülmə qarşı çıxmağı günah kimi göstərirsə və siyasi hakimiyyətə müqəddəs legitimlik qazandırırsa, həmin rəvayət artıq yalnız dini mətn kimi deyil, siyasi alət kimi də fəaliyyət göstərir.

Bu prosesin digər mühüm tərəfi hədislərin sonrakı dövrdə sistemli şəkildə toplanmasıdır. Əməvi xəlifəsi Ömər ibn Əbdüləzizin dövründə hədis və rəvayətlərin rəsmi şəkildə toplanmasına təşəbbüs göstərilməsi barədə elmi ədəbiyyatda məlumat vardır; İbn Şihab əz-Zühri bu proseslə əlaqələndirilən mühüm simalardan biridir.

Burada məsələ hədislərin həmin dövrdə ilk dəfə mövcud olması iddiası deyil. Əvvəlki dövrlərdə də ayrı-ayrı yazılı rəvayət materiallarının mövcud olduğu göstərilir. Məsələ şifahi və fərdi rəvayətlərin daha sonra sistemli şəkildə toplanaraq dini-hüquqi korpusun əsasına çevrilməsidir. Bu prosesin necə və hansı siyasi-hüquqi mühitdə baş verdiyi ayrıca araşdırılmalıdır.

Beləliklə, “Saray İslamı”nın mexanizmi belə görünür:

siyasi hakimiyyət → dini legitimlik ehtiyacı → rəvayətlərin siyasi istifadəsi → itaət ideologiyası → rəvayətlərin dini avtoritetə çevrilməsi → Quranın yanında insan mənşəli dini hökm mənbəyinin formalaşması.

Bu zəncirin ən təhlükəli nəticəsi isə dini hakimiyyətin siyasi hakimiyyətə tabe edilməsidir. Çünki Quranın məntiqində hakimiyyətin də ölçüsü haqq və ədalətdir. Hakimiyyət özünü dini mənbə elan etdiyi andan etibarən isə əks proses başlayır:

Quran hakimiyyəti qiymətləndirmək əvəzinə, hakimiyyət Quranın necə anlaşılacağını müəyyən etməyə başlayır. Məhz burada “Saray İslamı” ilə Quran İslamı arasındakı prinsipial fərq meydana çıxır.

Quran İslamında hakimiyyət Allahın hökmünə tabedir. Saray İslamında isə dini legitimlik hakimiyyətin qorunmasına xidmət edir.

Bu səbəbdən Kərbəla yalnız siyasi qətl hadisəsi deyil. O, hakimiyyətin özünü İslamın nümayəndəsi elan etməsi ilə Quranın ədalət prinsipi arasındakı ziddiyyətin tarixi simvoludur.

Hüseyn ibn Əlinin qətli bu baxımdan yalnız bir ailənin faciəsi deyil; Peyğəmbərin Əhli-Beytinə qarşı zor tətbiq edən siyasi hakimiyyətin özünü İslamın qanuni təmsilçisi kimi təqdim etməsinin yaratdığı böyük paradoksdur. Bu paradoksu dini rəvayətlərlə örtmək cəhdi isə problemin ikinci mərhələsidir: əvvəl hakimiyyət zorla əldə edilir, sonra ona dini legitimlik verilir, daha sonra isə həmin legitimliyi qoruyan rəvayətlər “din” adı altında nəsildən-nəslə ötürülür.

Beləliklə, “Saray İslamı” sadəcə müəyyən hökmdarların dini deyil. O, hakimiyyətin dini özünə tabe etdirməsi prinsipidir və Tövhid baxımından əsas təhlükə də məhz budur: Allahın dininin yerinə insanın hakimiyyətini qoymaq.

Nəticə

1400 illik dini-tarixi prosesə Quranın Tövhid prinsipi ilə baxdıqda, qarşıya iki tamamilə fərqli anlayış çıxır:

Allahın göndərdiyi İslam və insanların sonradan formalaşdırdığı dini sistemlər.

Quranın mövqeyi aydındır: Allah yanında din İslamdır, İbrahim müsəlmandır.

Nuhun, İbrahimin, Musanın, İsanın və Məhəmmədin çağırışı eyni ilahi dinə — Allaha təslimiyyətə və Tövhidə əsaslanır.

Bu səbəbdən yəhudilik və xristianlığı bu gün mövcud olduqları formaları ilə “səmavi dinlər” adlandırmaq Quranın mövqeyi deyil. Bunlar ilahi vəhyin deyil, vəhyə münasibətdə yaranmış bəşəri dini sistemlərdir.

Eyni təhlükə İslamın daxilində də meydana çıxdı.

Quranın yanına “sünnə”, “hədis”, “şəriət” və başqa insan tərəfindən formalaşdırılmış dini avtoritetlər gətirildikdə, Quranın mütləq hakimiyyəti zəiflədi. Sonra dini hakimiyyət siyasi hakimiyyətlə birləşdi.

Beləliklə, Saray İslamı meydana çıxdı — Quranı hakimiyyətə ölçü edən İslamın əvəzinə, hakimiyyəti qorumaq üçün Quranı və dini özünə uyğunlaşdıran sistem.

Kərbəla bu ziddiyyətin ən dəhşətli tarixi simvollarından biridir.

Peyğəmbərin nəvəsini öldürən hakimiyyətin özünü Peyğəmbərin dininin qoruyucusu elan etməsi, sonra isə həmin siyasi sistemin dini legitimliyini qorumaq üçün itaət və taleçilik ideologiyalarından istifadə etməsi İslam tarixinin ən böyük paradokslarından biridir.

Deməli, problem yalnız tarixi bir hadisə və ya müəyyən rəvayətlər deyil. Problem Tövhidin hakimiyyətinin insan hakimiyyəti ilə əvəz edilməsidir.

Tövhid deyir: Allah birdir.

Tövhidin məntiqi nəticəsi isə budur: Dində son hökm sahibi də Allahdır.

Quranın yanına insanı mütləq dini hökm sahibi gətirmək Tövhidin ruhuna ziddir.

Hakimiyyəti qorumaq üçün dini dəyişdirmək isə Saray İslamıdır. Həqiqi İslam isə siyasi sarayın, məzhəbin və insan rəvayətinin deyil, Allahın Kitabının İslamıdır.

İslam sonradan yaranmış üçüncü din deyil. İslam Allahın bəşəriyyətə göndərdiyi vahid və yeganə ilahi dindir və Tövhidin təhrifi yalnız Allahın birliyinə şərik qoşmaqla başlamır. Tövhid insanın Allahın hökmü üzərində özünə mütləq dini hakimiyyət verməsi ilə də təhrif olunur.

Bu səbəbdən Quranın qarşısında əsas sual budur:

Dinə kim hökm edir — Allah, yoxsa insan?

Cavab Quranın özündədir: “Hökm yalnız Allaha məxsusdur.” (Yusuf, 12:40)