Qurani məntiqdə insanın mövcudluğu və axirət

İnsan haqqında ən böyük yanlış təsəvvürlərdən biri onun yalnız görünən bədəndən ibarət olduğunu düşünməkdir. Bədən insanın dünya həyatında görünən və fəaliyyət göstərən vasitəsidir. Lakin Quran insanı yalnız maddi varlıq kimi təqdim etmir. Quranın insan, ruh, ölüm, dirilmə və hesab haqqında ayələri birlikdə oxunduqda daha dərin bir mövcudluq xətti meydana çıxır:

İnsan → Ruh → Ölüm → Bərzəx → Dirilmə → Axirət → Əməl → Hesab

Bu ardıcıllıq əvvəlcədən yaradılmış fəlsəfi sxem deyil. Məqsəd Quranın müxtəlif ayələrində verilən məlumatları bir-birindən qoparmadan onların məntiqi əlaqəsini görməkdir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

İnsan — ruh

Quran insanın yaradılışını bədənin formalaşdırılması ilə məhdudlaşdırmır. Allah insanı formalaşdırdıqdan sonra ona Öz Ruhundan üfürdüyünü bildirir:

“Mən onu düzəldib ona Ruhumdan üfürdüyüm zaman…” (15:29; 38:72)

Başqa bir ayədə:

“Sonra onu düzəldib ona Öz Ruhundan üfürdü və sizin üçün eşitmə, görmə və qəlblər yaratdı.” (32:9)

Burada insanın bədəninin formalaşdırılması ilə ona ruh verilməsi arasında fərq görünür. Ruh üfürülməsi ilə insan canlı və dərk edən varlıq kimi fəaliyyət göstərir.

Beləliklə, Quranın verdiyi məntiqi mənzərədə bədən insanın dünya həyatındakı vasitəsidir, ruh isə insanın canlı və dərk edən varlıq kimi mövcudluğunun əsasını təşkil edir. Bu səbəbdən “insan — ruhdur” ifadəsi bədəni inkar etmək deyil. Əksinə, insanın yalnız bədəndən ibarət olmadığını ifadə edən fəlsəfi nəticədir.

Ruh haqqında insan biliyinin sərhədi

Quran ruh haqqında soruşulduğunu bildirir:

“Səndən ruh haqqında soruşurlar. De: ruh Rəbbimin əmrindəndir və sizə elmdən yalnız az bir şey verilmişdir.” (17:85)

Bu ayə ruh haqqında düşünməyi və bilik axtarışını qadağan etmir. Ayənin dediyi budur ki, insanın ruh haqqında biliyi məhduddur.

Deməli, “ruh haqqında heç nə bilmək olmaz” nəticəsi ayənin özündən çıxmır. Əksinə, Quran ruh haqqında müəyyən məlumatlar verir: onun Allah tərəfindən insana verilməsi, insanın canlı və dərk edən varlığa çevrilməsi ilə əlaqəsi və insanın varlığında oynadığı əsas rol.

Ancaq ruhun bütün mahiyyətinin insan elmi tərəfindən tam əhatə edildiyini də iddia edə bilmərik.

Ruh və nəfs — fərqli sözlər, eyni insan varlığı

Burada Quranın iki mühüm məlumatını qarşılaşdırmaq lazımdır. Bir tərəfdən Allah insana ruhundan üfürür və insan canlı olur. Digər tərəfdən Quran bildirir:

“Allah nəfsələri ölüm zamanı alır; ölməyənlərin də nəfsələrini yuxularında alır…” (39:42)

Ayənin davamı xüsusilə əhəmiyyətlidir: Allah ölümünə hökm verdiyi nəfsi saxlayır, digərini isə müəyyən müddətə qədər geri qaytarır.

Beləliklə:

Ruh verilir — insan yaşayır.
Nəfs alınır — dünya həyatı sona çatır.

Buradan çıxan Qurani-məntiqi nəticə budur ki, ruh və nəfs insanın iki ayrı müstəqil varlığı kimi düşünülməməlidir. Onlar insanın eyni canlı varlığını müxtəlif cəhətlərdən ifadə edən anlayışlar kimi görünür.

Ruh onun Allahdan gələn mənşəyini və ilahi aidiyyətini, nəfs isə həmin canlı insanın öz fərdi varlığını ifadə edir. Buna görə sxemdə “ruh” və “nəfs”i iki ayrı mərhələ kimi yerləşdirmək lazım deyil.

insan → ruh → ölüm…

Bu, “ruh = nəfs” ifadəsinin sadəcə sözbəsöz lüğəvi bərabərlik deyil, Quran ayələrinin əlaqəsindən çıxarılan məna nəticəsi olduğunu göstərir.

Ölüm — yoxluq deyil, bədən mərhələsinin sona çatmasıdır

Əgər insan yalnız bədən olsaydı, bədənin ölümü insanın tam yox olması demək olardı.

Lakin Quran ölüm ilə insanın sonunu eyniləşdirmir.

Allah ölüm zamanı nəfsələri alır (39:42). Ölüm ilə dirilmə arasında isə ayrıca bir mərhələ göstərilir.

Quranda ölüm gələn insanın geri qaytarılmaq istəyindən sonra belə deyilir:

“Onların önündə dirildiləcəkləri günə qədər bir bərzəx vardır.” (23:100)

Deməli ölüm → bərzəx → dirilmə ardıcıllığı Quranın özündə mövcuddur.

Ölüm buna görə insanın mövcudluğunun tamamilə yox olması kimi deyil, dünya həyatındakı bədən mərhələsinin sona çatması kimi düşünülə bilər.

Bərzəx axirət deyil

Bərzəxi axirətlə eyniləşdirmək də düzgün deyil. Quran bərzəxi açıq şəkildə ölümlə dirilmə arasındakı mərhələ kimi göstərir:

“…onların önündə dirildiləcəkləri günə qədər bir bərzəx vardır.” (23:100)

Deməli ölüm nə axirət, nə də bərzəx deyil.Axirət dirilmədən sonra başlayır.

Bu fərq axirət haqqında yaranmış bir çox qarışıqlığı aradan qaldırır.

Dirilmə — bədən həyatının sadəcə davamı deyil

Quran dirilməni inkar edənlərin “çürümüş sümüklər” üzərindən verdikləri suala cavab verir:

“Çürümüş sümükləri kim dirildəcək?”

Cavab:

“Onları ilk dəfə yaradan dirildəcək.” (36:78–79)

Başqa ayələrdə də insanın yenidən dirildilməsi bildirilir.

Burada əsas məsələ “qəbirdən hansı paltarda çıxacaq?” kimi suallar deyil. Quranın əsas sualı insanın yenidən dirildilməsidir.

Əgər dünya bədəni ölüm və çürümə mərhələsini keçirirsə, dirilməni sadəcə həmin maddi vəziyyətin əvvəlki formada bərpası kimi təsəvvür etmək məcburi deyil.

Əsas olan budur: ölən insan dirildilir.

Beləliklə, insanın mövcudluğu bədən mərhələsi ilə bitmir.

Axirət — dirilmədən sonrakı mövcudluq

Quran axirəti dirilmədən sonrakı nəticə və mövcudluq kimi təqdim edir:

“Hər bir nəfs ölümü dadacaq. Qiyamət günü isə mükafatlarınız sizə tam veriləcək…” (3:185)

Deməli ölüm → bərzəx → dirilmə → axirət ardıcıllığı qorunmalıdır.

Burada artıq insanın dünya həyatındakı vəziyyəti dəyişir. Dünyada insan bədəni vasitəsilə görünür və fəaliyyət göstərir. Axirətdə isə əsas məsələ onun maddi görünüşü deyil, dünya həyatında qazandığı əməlin nəticəsidir.

Əməl — insanın axirətdəki müəyyənedici məzmunudur

Quran insanın etdiyi əməlin ondan ayrılmayacağını bildirir:

“Kim zərrə qədər yaxşılıq etsə, onu görəcək. Kim də zərrə qədər pislik etsə, onu görəcək.” (99:7–8)

Başqa ayədə:

“Kim yaxşı iş görsə, öz xeyrinədir; kim pislik etsə, öz əleyhinədir.” (41:46)

Bu, bizim üçün mühüm nəticə yaradır:

İnsan dünyada əməl edir, axirətdə isə həmin əməlin nəticəsindən ayrı deyil.

Buradakı “ruh əməldə mövcudlaşır” və “axirətdə etdiyi əməlin özü olur” ifadələri Quranın sözbəsöz cümlələri deyil. Bunlar yuxarıdakı ayələrin birlikdə oxunmasından çıxan Qurani-fəlsəfi nəticələrdir.

Yəni biz Quranın dediyini dəyişmirik, onun göstərdiyi əlaqəni fəlsəfi dillə ifadə edirik.

“Kitabını oxu” — insanın öz əməli ilə qarşılaşması

Ən mühüm ayələrdən biri 17:14-dür:

“Kitabını oxu! Bu gün özün özünə hesab çəkən kimi kifayətsən.”

Burada insanın öz kitabını oxuması və özünün özünə hesab çəkən olması bir-birinə bağlanır.

Quran başqa yerdə insanı belə təqdim edir:

“Əksinə, insan özünə qarşı şahiddir.” (75:14)

Deməli, axirətdə insan özündən kənarlaşdırılmış yad bir varlıq qarşısında dayanmış deyil. Öz kitabı qarşısındadır. Özünə şahiddir. Özünə hesab çəkilir.

Bu məna əvvəlki fəlsəfi nəticə daha da aydınlaşdırır:

İnsan axirətdə öz əməlindən ayrı deyil, öz əməllərinin nəticəsi ilə birlikdə mövcuddur.

Axirətdə insan hansı mövcudluq formasındadır?

Dünya həyatında ruh bədən vasitəsilə görünür, fəaliyyət göstərir, əməl edir.

Ölümdə bədən mərhələsi sona çatır, insanın nəfsi/canı Allah tərəfindən alınır.

Bərzəxdə ölüm ilə dirilmə arasında mərhələ başlayır.

Dirilmədə insan yenidən dirildilir.

Axirətdə isə insan öz əməlləri və onların nəticələri ilə qarşılaşır.

Buna görə “axirət mövcudluğu”nu dünya həyatındakı maddi mövcudluğun sadəcə davamı kimi təsəvvür etmək məcburiyyətində deyilik.

Qurani-fəlsəfi nəticə belə ifadə olunur:

Dünyada ruh bədəni ilə görünür, əməli ilə xarakterizə olunur. Axirətdə isə ruh öz əməllərinin nəticəsi kimi mövcuddur və həmin nəticəni dərk edir.

Bu, axirətin mahiyyətini maddi forma axtarışından çıxarıb əməl və nəticə müstəvisinə gətirir.

Hesab — axirətin məğzi

İnsan dünyada seçim edir və əməl edir. Axirətdə isə artıq dünya həyatındakı kimi yeni əməl mərhələsi yoxdur; insanın qarşısında dünyada etdiklərinin hesabı vardır.

Məhz burada Hz. Əlinin məşhur fəlsəfi ifadəsi bu məntiqin belə sonlandırır:

“Bu dünyada əməl var, hesab yoxdur; o dünyada hesab var, əməl yoxdur.”

Bu ifadə Quran ayəsi deyil və Quranın yerinə qoyulmur. Lakin Quranın dünya ilə axirət arasındakı əməl–nəticə–hesab münasibətini fəlsəfi şəkildə çox yığcam ifadə edir.

Beləliklə, həyat və axirət xətti belə tamamlanır:

İnsan → Ruh → Ölüm → Bərzəx → Dirilmə → Axirət → Əməl → Hesab — “Bu dünyada əməl var, hesab yoxdur; o dünyada hesab var, əməl yoxdur.”

Burada Hz. Əlinin ifadəsi yeni mərhələ deyil. O, yalnız “Hesab”ın mahiyyətini açıqlayır.

Nəticə

Quranın insan və axirət haqqında verdiyi məlumatları bir-birindən ayırmadan oxuduqda belə bir bütöv məntiq meydana çıxır:

İnsan — ruhdur.

Ruh Allahdan gəlir və insanı canlı, dərk edən varlığa çevirir.

Bədən Ruhun dünya həyatında görünməsi və fəaliyyət göstərməsi üçün vasitədir.

Ölüm bədən mərhələsini sona çatdırır.

Bərzəx ölüm ilə dirilmə arasındakı mərhələdir.

Dirilmədən sonra insan axirət mövcudluğuna daxil olur.

Axirətdə insan dünya həyatında etdiyi əməllərdən ayrı deyil.

Onun kitabı öz əməlləridir; özü isə həmin əməllərə şahiddir.

Buna görə axirətdə insan öz əməllərinin nəticəsini dərk edən ruh olaraq mövcuddur. Beləliklə, ölüm yoxluq deyil, dəyişmədir.

İnsan bu dünyada bədəni ilə görünür. Axirətdə isə onun varlığı əməllərinin nəticəsi ilə açılır və Quranın bu mövzudakı ən dərin mesajı bəlkə də budur:

İnsan ölüm ilə yox olmur, onun dünya həyatı bitir. Əməlləri isə onunla birlikdə hesabın qarşısına çıxır.

ardı var...


© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.