“Sənə Kövsəri verdik” — “Əbtər olan özü olacaq”

Quranın axirət, ruh və insanın sonrakı mövcudluğu haqqında danışarkən qarşılaşdığımız əsas çətinliklərdən biri budur ki, insan görünməyən həqiqəti çox vaxt görünən formaya çevirir.

Quran isə bizə görünməyən həqiqəti anlamağımız üçün bildiyimiz sözlərdən istifadə edir. “Kövsər” də bunun diqqətəlayiq nümunələrindən biridir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Surənin ilk ayəsi:

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ

“Həqiqətən, Biz sənə Kövsəri verdik.” (108:1)

Burada əsas söz “Kövsər”dir.

Kövsər nədir?

“Kövsər” ərəb dilində k-ṯ-r (كثر) kökü ilə bağlıdır.

Bu kök "çoxluq", "bolluq", "artım", "çoxalma" mənaları ilə əlaqəlidir.

Deməli, “Kövsər” sözünü yalnız konkret bir maddi obyektin adına çevirmək sözün öz semantik imkanını daraltmaqdır.

Quran “hovuz” sözünü işlətmir, "Kövsər" deyir. Bu fərq əhəmiyyətlidir. Çünki bir sözün sonradan müəyyən bir təsvirlə eyniləşdirilməsi onun Qurandakı ilkin mənasını həmin təsvirə tabe etdirməməlidir.

Kövsərin qarşılığı: əbtər

Surənin üçüncü ayəsi:

إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ

“Sənə ‘əbtər’ deyən — məhz özü əbtərdir.” (108:3)

Burada “əbtər” sözü “kəsilmiş”, “davamı olmayan” mənasını ifadə edir.

Beləliklə, surənin iki əsas sözü bir-birinə qarşı qoyulur. Bir tərəfdə bolluq — artım — davamlılıq, digər tərəfdə kəsilmə — davamın olmaması. Bu qarşılaşdırma surənin mənasını açan əsas açarlardan biridir.

Allah peyğəmbərə nə verdi?

Burada əsas sual meydana çıxır. Əgər “Kövsər” davamlı bolluq və nemətdirsə, Allah bunu Peyğəmbərə nə üçün verdi?

Surənin məntiqi cavabı onun sonundakı “əbtər” ifadəsi ilə birlikdə anlaşılır. Peyğəmbərə qarşı çıxanlar onun davamının kəsiləcəyini düşünürdülər.

Allah isə: “Biz sənə Kövsəri verdik.” deyir. Yəni sən kəsilmiş deyilsən. Sənə davamlı nemət verilmişdir. Sonra isə “Sənə əbtər deyən — məhz özü əbtərdir.” deyilir.

Beləliklə, ittihamın istiqaməti dəyişir. Əbtər Peyğəmbər deyil — onu əbtər adlandıran özüdür.

Bəs peyğəmbərin davamı nə ilə gerçəkləşdi?

Burada Quranın verdiyi məna ilə tarixi fakt birləşir.

Peyğəmbərin özü əbədi insan deyildi. Onun dünyadakı həyatı sona çatdı. Amma onun nəsli və soyunun davamı Hz. Fatimə vasitəsilə gerçəkləşdi.

Bu baxımdan "Kövsər" yalnız mücərrəd “çoxluq” kimi deyil, Peyğəmbərə verilmiş davamlı nemətin konkret təzahürü kimi də anlaşılır.

Beləliklə:

Peyğəmbər → Kövsər → davamlılıq → Hz. Fatimə → nəslin davamı

qarşılığında:

Əbtər → kəsilmə → davamın olmaması.

Bu oxunuşda Hz. Fatimə sonradan yaradılmış dini-siyasi anlayışın əlavəsi deyil. O, Peyğəmbərin qızıdır və onun nəslinin davamının tarixi vasitəsidir. Bu fakt Kövsər–Əbtər qarşılaşdırmasına xüsusi məna verir.

“Fəsalli lirabbikə vən-hər” — Hazır ritual qəlibi deyil

Surənin ikinci ayəsi:

فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ

“Elə isə Rəbbin üçün salat et və Ona yönəl.”

Burada məqsəd hazır dini terminləri ayəyə yerləşdirmək deyil. “Salat” sözünü avtomatik olaraq sonrakı fiqh sistemində formalaşmış “namaz” anlayışına çevirmək Quranın öz mənasını əvvəlcədən müəyyənləşdirməkdir.

Ayənin kontekstində əsas istiqamət aydındır: Rəbbə yönəlmək, Ona bağlanmaq, Ona ibadət etmək və verilən nemət qarşısında Ona şükr etmək.

Burada diqqət mərkəzində ritualın adı deyil, insanın Rəbbinə münasibəti dayanır.

Kövsər niyə “hovuz”a endirilməməlidir?

Əgər Kövsəri yalnız “hovuz” kimi qəbul etsək, ayədəki əsas qarşılaşdırma zəifləyir. Bu halda “Kövsər → hovuz” anlayışının qarşılığında “Əbtər → kəsilmiş” anlayışı qalır. Halbuki surənin daxili məntiqində daha təbii və məna baxımından uyğun bir qarşılaşdırma görünür: Kövsər — davamlılıq, Əbtər isə kəsilmədir.

Bu, surənin bütün məzmununu bir xətt üzərində birləşdirir. Allah Peyğəmbərə davamlı nemət verir. Peyğəmbərə “əbtər” deyən isə əslində özünün kəsilmiş olduğunu ortaya qoyur.

Kövsər bizə Quranın dili haqqında da nə deyir?

Bu məsələ əvvəlki arşdırma ilə birbaşa əlaqəlidir.

Quran bəzən bizim görə bilmədiyimiz həqiqəti bildiyimiz anlayışlarla ifadə edir. Məsələn: çay, bulaq, meyvə, bağ kimi sözlər insana tanışdır. Amma onların axirətdəki mövcudluğunu dünya həyatındakı eyni fiziki obyektlərlə məhdudlaşdırmaq olmaz.

“Kövsər” də eyni prinsipin nümunəsidir. Biz sözün mənasını anlayırıq: bolluq, artım, davamlı nemət. Amma onun Peyğəmbərin həyatında hansı formada gerçəkləşdiyini mətnin bütövlüyü və tarixi reallıq birlikdə göstərir.

Bu səbəbdən Quranın sözlərini hazır təsəvvürlərin qəlibinə salmaq yox, söz → kontekst → qarşılaşdırma → nəticə ardıcıllığı ilə oxumaq lazımdır.

Kövsər və axirət məsələsi

Bu məqalənin əvvəlki araşdırmalarımıza bağlandığı yer də məhz buradır.

Əgər Quranın “çay”, “bulaq”, “meyvə”, “bağ” kimi ifadələrini dünya həyatındakı fiziki obyektlərin eynisi kimi qəbul etmək məcburi deyilsə, onda cənnət və cəhənnəm təsvirlərini də yalnız dünya məkanının qanunları ilə ölçmək düzgün olmaz.

Quran deyir: “O gün yer başqa yerlə, göylər də başqa göylərlə əvəz olunacaq.” (14:48)

Deməli, axirətin mövcudluq şərtləri dünya həyatının şərtləri ilə eyniləşdirilə bilməz.

Kövsər bunu anlamaq üçün bizə metodoloji açar verir. Qurandakı sözün zahiri təsviri ilə onun göstərdiyi həqiqəti eyniləşdirməmək lazımdır.

“Kövsər”i yalnız “hovuz” kimi təsəvvür etdikdə surənin dərin qarşılaşdırması görünməz olur.

Amma Kövsər - əbtər qarşılaşdırmasını əsas götürdükdə surənin məntiqi aydınlaşır.

Kövsər — bolluq, artım, davamlı nemət.

Əbtər — kəsilmiş, davamı olmayan.

Allah Peyğəmbərə “Biz sənə Kövsəri verdik.” deyərək onun davamlılığını təsdiqləyir.

Sonra “Sənə əbtər deyən — məhz özü əbtərdir.” deyərək kəsilmənin Peyğəmbərə deyil, onu belə adlandırana aid olduğunu bildirir.

Peyğəmbərin dünyəvi həyatı sona çatdı. Lakin onun nəsli Hz. Fatimə vasitəsilə davam etdi. Bu baxımdan Hz. Fatimə Peyğəmbərə verilmiş Kövsərin dünyadakı ən aydın və konkret təzahürlərindən biri kimi anlaşılır.

Beləliklə, Kövsər bizə yalnız bir surəni deyil, Quranı oxumaq üçün daha ümumi bir prinsip də öyrədir: Quranın göstərdiyi həqiqəti onun istifadə etdiyi sözün hazırkı təsəvvürünün çərçivəsinə salmaq olmaz.

Söz qapıdır; məna isə onun açdığı həqiqətdir və məhz bu prinsip bizi yenidən əsas araşdırmaya qaytarır:

İnsan → ruh → ölüm → bərzəx → dirilmə → sxirət → əməl → hesab

Çünki axirəti anlamaq üçün də əvvəlcə onun haqqında işlədilən “bağ”, “çay”, “bulaq”, “meyvə”, “od” kimi sözlərin hansı həqiqəti göstərdiyini, hansı həqiqəti isə bizim dünya təsəvvürümüzün əlavə etdiyini ayırmaq lazımdır.

Quranın məqsədi təsəvvürümüzü məhdudlaşdırmaq deyil, idrakımızı oyatmaqdır. Quranın dili bizə görünməyən həqiqəti görünən anlayışlarla göstərir. Söz tanışdır, göstərdiyi həqiqətin mahiyyəti isə dünyadakı forması ilə məhdud deyil.

Bu prinsip Kövsəri anlamağa kömək etdiyi kimi, cənnət-cəhənnəmi də anlamağın açarına çevrilir.

Son söz — Kövsər, davamlılıq və həqiqət

Bu məqalədə insanın dünya həyatından axirətə qədər keçdiyi mövcudluq xəttini araşdırdıq:

İnsan → ruh → ölüm → bərzəx → dirilmə → sxirət → əməl → hesab

Bu xəttin sonunda isə bir həqiqət üzə çıxır: insanın axirətdə qarşılaşdığı şey dünyada etdiyi əməldən ayrı deyil.

Quran bunu “kitabını oxu” və “insan özünə qarşı şahiddir” ifadələri ilə açır. Deməli, axirət insanın özündən və öz həyatının həqiqətindən qaça bilmədiyi mövcudluq mərhələsidir.

Burada cənnət və cəhənnəmi yalnız dünyadakı maddi məkanların davamı kimi təsəvvür etmək də bizi əsas mənadan uzaqlaşdıra bilər. Quran bizim bilmədiyimiz mövcudluğu bildiyimiz anlayışların dili ilə təsvir edir: bağ, çay, bulaq, meyvə…

Bu baxımdan “Kövsər” anlayışı xüsusi diqqətə layiqdir. “Kövsər” sözünü yalnız “hovuz” kimi məhdudlaşdırmaq onun məna imkanlarını daraltmaqdır. “Kövsər” bol, çox və davamlı nemət mənasını daşıyan bir anlayışdır. Quranda isə Allah Peyğəmbərə:

“Həqiqətən, Biz sənə Kövsər verdik.” (108:1) deyir.

Ardınca “Şübhəsiz, sənə kin bəsləyən özü əbtərdir.” (108:3)

Bu iki ayə birlikdə oxunduqda qarşıdurma aydın görünür:

Peyğəmbərə — Kövsər, yəni davamlı nemət, ona qarşı çıxana — əbtərlik, yəni kəsilmə.

Deməli, məsələ sadəcə bir “hovuz” təsviri deyil. Burada davamlılıq və kəsilmə qarşılaşdırılır.

Bu mənanı tarixi hadisələrin işığında düşündükdə Hz. Fatimənin Fədək hadisəsindən sonra Əbu Bəkr qarşısında söylədiyi xütbə xüsusi əhəmiyyət qazanır. Xütbənin əvvəlində o, Allahın verdiyi nemətlərdən və onların davamlılığından danışır, sonra atasının — Peyğəmbərin — risalətini və onun gətirdiyi haqqı xatırladır, daha sonra isə öz haqqını Qurandan dəlillərlə müdafiə edir.

Xütbənin öz mətnində Hz. Fatimə açıq şəkildə bildirir:

“Ey insanlar, bilin ki, mən Fatiməyəm, atam Məhəmməddir…”

və Peyğəmbərin Qurandakı xüsusiyyətlərini öz atası ilə əlaqələndirərək onun ümmətlə münasibətini xatırladır.

Burada artıq “Kövsər” haqqında başqa bir sual meydana çıxır:

Peyğəmbərə verilən davamlı nemət yalnız axirətdəki bir hovuzdursa, onun dünyadakı davamlılığı nə ilə ifadə olunur?

Bu sualın cavabında Hz. Fatimənin yeri diqqətdən kənarda qala bilməz. Çünki Peyğəmbərin nəsli onun vasitəsilə davam etmişdir.

Bu səbəbdən Kövsər ilə Hz. Fatimə arasında məna əlaqəsi qurmaq mümkündür: Peyğəmbərə verilən “davamlı nemət”in dünyadakı təzahürlərindən biri onun qızı Fatimə və onun vasitəsilə davam edən Əhli-Beyt xətti ola bilər.

Bu, “Kövsər sözünün lüğəvi mənası Fatimədir” demək deyil.

Məsələ daha dərindir: Kövsər — davamlı nemət anlayışıdır; Hz. Fatimə isə Peyğəmbərin davamlılığının tarixdə görünən ən mühüm təzahürlərindən biridir.

Belə oxunuşda “əbtər” də sadəcə şəxsi təhqir deyil. Ayənin məntiqində davamlılığın qarşısında kəsilmə dayanır.

Beləliklə, Quranın insan haqqında başladığımız araşdırma bizi yalnız ölüm və axirət məsələsinə deyil, Allahın haqqı necə davam etdirdiyi sualına da gətirib çıxarır.

İnsan öz əməlindən qaça bilmədiyi kimi, həqiqət də tarixdən silinmir.

Torpaq alınar, hakimiyyət dəyişər. Sözlər təhrif edilə bilər, məkanlara başqa adlar verilə bilər. Lakin Allahın verdiyi Kövsər — davamlı nemət kəsilməz və Qurani məntiqin son sözü budur: Kəsilən həqiqət deyil; həqiqətin qarşısında dayananın özüdür.

Həqiqət naminə Quranı hazır qəliblərin içində deyil, mənanın bütövlüyündə oxumaq lazımdır.