Cənnət və cəhənnəm hansı mövcudluqda olacaq?

 

Axirət haqqında təsəvvürün qarşısında ən böyük çətinliklərdən biri cənnət və cəhənnəm təsvirlərinin dünya həyatındakı maddi anlayışlarla eyniləşdirilməsidir. Quranda cənnət bağlarla, meyvələrlə, çaylarla və bulaqlarla təsvir olunur. Cəhənnəm isə od, qaynar su və müxtəlif əzab təsvirləri ilə təqdim edilir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

İlk baxışda sual yaranır: Torpaq olmadan bağ necə ola bilər? Ağac harada bitəcək? Bulaq haradan çıxacaq?

 

Bu suallar yalnız bir halda problemə çevrilir. Əgər biz axirətin indiki dünyanın fiziki davamı olduğunu fərz ediriksə. Quran isə belə bir fərziyyə vermir. Əksinə, Quran axirət mərhələsində mövcudluğun özünün dəyişəcəyini bildirir:

 

“O gün yer başqa yerlə, göylər də başqa göylərlə əvəz olunacaq…” (14:48)

 

Deməli, söhbət bu Yer üzərində gizlənmiş hansısa bağdan və ya indiki fiziki dünyanın başqa bir nöqtəsindən getmir. Axirətin mövcudluq şərtləri də dünya ilə eyni olmaq məcburiyyətində deyil.

 

Quran cənnəti nə üçün bizim bildiyimiz şeylərlə təsvir edir?

 

İnsan bilmədiyi bir mövcudluğu yalnız bildiyi anlayışların vasitəsilə təsəvvür edə bilər.

 

Quran da axirət nemətlərini insanın anlaya biləcəyi dillə təqdim edir: bağlar, meyvələr, çaylar, bulaqlar, kölgə, rahatlıq.

 

Lakin bu təsvirləri dünya obyektlərinin eynisi hesab etmək Quranın öz mətninə uyğun gəlmir.

 

Ən açıq nümunələrdən biri 2:25-dir:

 

“Onlara orada bir meyvə ruzi verildikcə deyərlər: ‘Bu, bizə əvvəllər verilən ruzidir.’ Halbuki ona bənzəri verilmişdir.”

 

Buradakı məna çox əhəmiyyətlidir: bənzərdir, amma eyni deyil.

 

Deməli, axirət meyvəsini dünya həyatında tanıdığımız meyvənin sadəcə başqa məkana köçürülmüş forması kimi təsəvvür etmək düzgün deyil. Quranın təsviri bizə tanışlıq yaradır, lakin mahiyyəti tam şəkildə açmır.

 

Cənnət “məkan”dırmı, yoxsa “hal”?

 

Burada ikisindən birini məcburi şəkildə seçmək lazım deyil. Quran cənnəti müəyyən təsvirlərlə təqdim edir; deməli, onu yalnız mücərrəd “psixoloji hal”a çevirmək doğru olmaz. Amma onu dünya məkanı kimi təsəvvür etmək də doğru deyil.

 

Daha dəqiq ifadə belədir:

 

Cənnət axirət mövcudluğunun Quranda nemət və əmin-amanlıq təsvirləri ilə ifadə olunan real nəticə mərhələsidir.

 

Yəni cənnət sadəcə insanın beynində yaranan təsəvvür deyil. Onun mövcudluq forması da bizim bu dünyada tanıdığımız maddi məkanla eyniləşdirilə bilməz.  Çünki artıq yer başqa yerə, göylər başqa göylərə çevrilir. Bu, axirəti dünya fizikasının coğrafi davamı kimi təsəvvür etməyə mane olur.

 

“Meyvə” məsələsi nəyi göstərir?

 

Quranın 2:25-dəki “ona bənzəri” ifadəsi təsadüfi deyil. İnsan dünyada meyvənin dadını, qoxusunu, rəngini, formasını bilir. Axirətdə isə ona bənzər bir şeylə qarşılaşır.

 

Deməli, “meyvə” sözü bizə bir istiqamət verir, lakin onun axirətdəki mahiyyətini dünya təcrübəsi ilə tam müəyyənləşdirməyə imkan vermir. Bu prinsip bütün axirət təsvirlərinə tətbiq edilə bilər: Tanış dil tanış olmayan mövcudluğu təsvir edir.

 

Beləliklə, Quran insanın təsəvvürünü oyadır, amma axirətin mahiyyətini dünya maddəsi ilə məhdudlaşdırmır.

 

Bəs axirətdə “bağ” nədir?

 

Burada da eyni məntiq işləyir. Dünya bağını təşkil edən torpaq, su, ağac, hava, günəş və bioloji proseslər axirətdə mütləq eyni şəkildə mövcud olmalıdır deyə Quran heç bir hökm vermir. Çünki axirət mövcudluğu başqa şərtlərə malikdir.

 

Ona görə “torpaq olmadan bağ necə mümkündür?” sualının Qurani cavabı belə ola bilər:

 

Biz axirətdəki bağın dünya bağının bioloji mexanizmi ilə mövcud olduğunu haradan bilirik?

 

Bilmirik.

 

Quran bizə bağın nemət kimi mövcud olduğunu bildirir; onun ontoloji mexanizmini isə dünya biologiyasının sxemi ilə izah etmir.

 

Bulaqlar və çaylar da eyni prinsipdədir

 

Quran cənnətdə çaylardan və bulaqlardan danışır. Lakin “çay” sözünü eşidən kimi onu Yer üzündəki çayın yatağı, torpağı, su dövranı,  cazibə qanunu ilə eyniləşdirmək məcburiyyətində deyilik. Bu, Quranın təsvirini zəiflətmir, əksinə, onu daha ciddi qəbul etməkdir.

 

Çünki Quran deyir: “axirət varlığı vardır”, amma “o varlıq dünya ilə eyni fiziki quruluşa malikdir” demir.

 

Cəhənnəm məsələsi

 

Eyni səhv cəhənnəm haqqında da edilir. Cəhənnəmin odunu dünya sobasının odu kimi təsəvvür etmək onun Qurani mənasını məhdudlaşdıra bilər.

 

Quranın təsvirləri realdır və əzabın gerçəkliyini vurğulayır. Lakin həmin əzabın axirət mövcudluğunda hansı ontoloji formada baş verdiyini dünya fizikasının qanunları ilə tam müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Burada əvvəlki araşdırmamız yenidən əhəmiyyət qazanır.

 

İnsan öz əməlinə şahid olacaq, öz kitabını oxuyacaq, hesab verəcək.

 

Deməli, cənnət və cəhənnəm insanın hesabdan sonra qarşılaşdığı əməlin nəticəsi kimi meydana çıxır. Bu nəticə nə xəyal, nə də təsadüfi cəzadır. Əməlin özünə bağlı nəticədir.

 

Beləliklə, “cənnət haradadır?” sualının yerinə başqa sual qoyulur

 

Ənənəvi təsəvvür bizi soruşmağa vadar edir:

 

Cənnət hansı göydədir?

 

Cəhənnəm Yer kürəsinin harasındadır?

 

Bağların torpağı haradandır?

 

Amma Quranın məntiqi bizi əvvəlcə başqa sualı verməyə məcbur edir:

 

Axirətdə insan hansı mövcudluq formasında olacaq?

 

Çünki insanın mövcudluq forması anlaşılmadan onun qarşılaşacağı axirət də anlaşılmaz qalacaq.

 

Ardıcıllıq məhz buna görə belədir:

 

Ruh → insanı canlı və şüurlu varlığa çevirir → insanın “Öz”ü formalaşır → ölüm → ruhun bədəndən ayrılması → dirilmə → insanın özünü dərk etməsi → əməli ilə üzləşməsi → hesab → cənnət və ya cəhənnəm.

 

Burada cənnət və cəhənnəm artıq sxemə sonradan əlavə edilmiş iki “məkan” deyil. Onlar hesabdan sonra insanın öz əməlləri ilə bağlı qarşılaşdığı axirət nəticələridir.

 

Bu yanaşma cənnəti və cəhənnəmi inkar etmir, əksinə, onları mövhumatdan qoruyur. Çünki iki ifrat yanaşmadan uzaqlaşırıq.

 

Birinci ifrat: Cənnət və cəhənnəm sadəcə dünya kimi fiziki məkanlardır.

 

İkinci ifrat: Cənnət və cəhənnəm yalnız insanın psixoloji halıdır.

 

Quran isə bizə hər iki ifadədən daha geniş bir mənzərə təqdim edir. Axirət real mövcudluq mərhələsidir; onun qanunları və forması dünya həyatının eynisi deyil.

 

Bu səbəbdən cənnətin bağlarını, meyvələrini və bulaqlarını nə dünya bağının surəti, nə də sadəcə xəyal kimi qəbul etmək məcburiyyətindəyik.

 

Ən mühüm nəticə

 

Quranın axirət təsvirlərində “bağ”, “meyvə”, “çay”, “od”, “içki”, “kölgə” kimi sözlərin olması onların mütləq bizim dünyadakı fiziki obyektlərin eynisi olması demək deyil.

 

Xüsusilə “ona bənzəri verilmişdir” (2:25) ifadəsi bizə açıq xəbərdarlıq edir ki, axirət neməti tanışdır, amma dünya nemətinin eynisi deyil. Eyni zamanda “Yer başqa yerlə, göylər də başqa göylərlə əvəz olunacaq.” (14:48) ayəsi axirətin mövcudluq mühitinin də indiki dünya ilə eyniləşdirilməsinə mane olur.

 

Beləliklə:

 

Cənnətin bağını dünya torpağında axtarmaq lazım deyil.

 

Cəhənnəmin odunu dünya odu ilə ölçmək lazım deyil.

 

Əvvəlcə axirət mövcudluğunun özünü anlamaq lazımdır.

 

Son söz

 

Bu araşdırmanın əsas məqsədi cənnətin necə göründüyünü xəyal etmək deyil. Məqsəd axirətin məntiqini anlamaqdır.

 

İnsan ruhla canlı və şüurlu varlığa çevrilir, bədənindən ayrılır, dirildilir, özünü dərk edir, öz əməlləri ilə qarşılaşır və hesab verir.

 

Bundan sonar əməlin nəticəsi olan axirət mövcudluğuna daxil olur. Cənnət də, cəhənnəm də bu məntiqin içində anlaşılır.

 

Ona görə axirəti dünya həyatının başqa bir coğrafiyası kimi təsəvvür etmək əvəzinə, başqa mövcudluq mərhələsi kimi düşünmək Quranın ümumi məntiqinə daha uyğundur.

 

Beləliklə, “cənnətin torpağı haradandır?” sual olmaqdan çıxır və “axirətdə insan hansı varlıq formasında öz əməlini yaşayır?” əsas sual olur.

 

Bundan  əvvəlki araşdırmanın cavabı da məhz buradadır:

 

İnsan axirətdə özündən ayrılmış başqa bir varlıq kimi deyil, öz əməllərini daşıyan və onların nəticəsi ilə üz-üzə gələn həmin “öz” kimi mövcuddur.

 

Quran bizə axirətin mövcudluğunu və onun nemətlərini bildirir, lakin bizim dünyəvi təcrübəmizdən kənarda olan həmin mövcudluğun mahiyyətini dünya anlayışlarının hüdudlarına salmır. Onu anlamağımız üçün bizə tanış olan sözlərdən istifadə edir.

 

İnsan “çay” anlayışını bilir — axan, davamlı su nemətini bundan daha aydın hansı sözlə təsəvvür edə bilər?

 

“Bulaq” anlayışını bilir — yerindən qaynayan suyu bundan daha aydın hansı sözlə ifadə etmək olar?

 

“Meyvə” anlayışını bilir — nemət və ləzzəti bundan daha aydın hansı sözlə tanıda bilərik?

 

Lakin Quran özü xəbərdarlıq edir: “ona bənzəri verilmişdir” (2:25). Deməli, tanıdığımız ad və təsvir bizi axirət nemətinə yaxınlaşdırır, amma onun mahiyyətini dünya təcrübəmizlə eyniləşdirməyə imkan vermir. Biz sözü tanıyırıq, mahiyyəti isə axirətdə yaşayacağıq.

 

Quranın dili bizə görünməyən həqiqəti görünən anlayışlarla göstərir. Söz tanışdır, göstərdiyi həqiqətin mahiyyəti isə dünyadakı forması ilə məhdud deyil.

 

Bu prinsip Kövsəri anlamağa kömək etdiyi kimi, cənnət-cəhənnəmi də anlamağın açarına çevrilir.

ardı var...