Ürək dayanması, bədəndənkənar təcrübə və insanın “öz”ü

Ötən məqalədə "İnsan yalnız bədəndən ibarətdirmi?" sualını irəli sürmüşdük. Artıq nəzəri mülahizələrdən real müşahidələrə keçməyin vaxtıdır. Məqsədimiz klinik ölüm təcrübələrini birmənalı şəkildə axirətin dəlili saymaq yox, daha konkret bir məsələni çözməkdir: ürək dayanması və ağır şüursuzluq zamanı insanın sonradan xatırladığı şüurlu təcrübələr onun şüurunun beyinlə münasibəti haqqında nə göstərir? Çünki əsas olan statistik göstəricilər yox, həmin rəqəmlərin arxasındakı canlı hadisədir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Ürək dayanması zamanı şüurlu təcrübə

Pim van Lommel və həmkarlarının Niderlandda apardığı prospektiv araşdırma bu mövzuda mühüm ilkin tədqiqatlardan biridir.

Tədqiqatçılar 10 xəstəxanada ürək dayanmasından sonra uğurla reanimasiya edilmiş 344 ardıcıl xəstəni izlədilər. Onlardan 62-si klinik ölüm təcrübəsi bildirdi; 41 nəfərdə daha dərin, “əsas” NDE xüsusiyyətləri müəyyən edildi. Tədqiqatçılar xəstələri tibbi, psixoloji və farmakoloji göstəricilər baxımından müqayisə etdilər.

Burada bizim üçün əsas nəticə “18 faiz” göstəricisi deyil.

Əsas nəticə budur: ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılan insanların bir qismi həmin kritik vəziyyətlə əlaqələndirdikləri strukturlaşdırılmış və sonradan xatırlanan şüurlu təcrübələr bildirirlər.

Daha maraqlısı isə budur ki, həmin tədqiqatda NDE-nin baş verməsi ürək dayanmasının müddəti, huşsuzluğun müddəti, dərmanlar və ölüm qorxusu ilə sadə şəkildə əlaqələndirilə bilməmişdi.

Bu, ruhun elmi sübutu deyil. Amma şüurun yalnız sadə şəkildə “ürək dayandı → beyin fəaliyyəti dayandı → deməli heç bir təcrübə ola bilməz” düsturu ilə izah edilməsini çətinləşdirən ciddi müşahidədir.

Daha konkret məsələ: insan nəyi xatırlayır?

NDE tədqiqatlarında ümumi “işıq gördüm” tipli ifadələrdən daha mühüm olan başqa bir fenomen vardır. İnsan reanimasiya prosesini müşahidə etdiyini və sonradan həmin hadisələri xatırladığını bildirir. Bu fenomen artıq ayrıca elmi müzakirə predmetidir.

2001-ci ildə Parnia və həmkarlarının ürək dayanmasından sağ çıxanlarla apardığı prospektiv araşdırmada 63 sağ qalan şəxsdən 11,1%-i ürək dayanması dövrünə aid xatirələr bildirmişdi. Müəlliflər bəzi hesabatların tipik NDE xüsusiyyətləri daşıdığını və bu hadisələrin şüurla beyin arasındakı münasibət haqqında suallar doğurduğunu qeyd etmişdilər.

Bu faktı düzgün ifadə etmək lazımdır: İnsan ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılır və həmin dövrə aid olduğunu düşündüyü şüurlu təcrübəni sonradan təsvir edir.

Bu, hadisənin özüdür. Onun metafizik izahı isə ayrıca məsələdir.

AWARE: şüuru reanimasiya zamanı yoxlamaq cəhdi

Bu sahədə daha mühüm addımlardan biri Sam Parnia və həmkarlarının AWARE tədqiqatıdır.

Tədqiqatçılar ürək dayanması zamanı şüur və mümkün xarici məlumat qavrayışını obyektiv şəkildə yoxlamağa çalışdılar. Bunun üçün reanimasiya prosesinə audiovizual testlər və digər monitorinq üsulları daxil edildi.

AWARE-II-nin 2023-cü ildə yayımlanan nəticələrində 25 xəstəxanada 567 ürək dayanması hadisəsi araşdırıldı. 53 nəfər sağ qaldı, 28 nəfər müsahibəni tamamladı və onların 11-i ürək dayanmasına aid yaddaş və qavrayışlar bildirdi. Tədqiqatçılar bu təcrübələri müxtəlif kateqoriyalara ayırdılar.

Burada xüsusilə diqqət çəkən məqam budur: tədqiqat yalnız insanlardan hekayə istəməklə kifayətlənmirdi.

Reanimasiya zamanı EEG və beyin oksigenləşməsi də izlənirdi. Məqsəd şüurun nə vaxt və hansı fizioloji şəraitdə meydana çıxa biləcəyini araşdırmaq idi.

Burada artıq “insanlar niyə belə şeylər danışırlar?” sualının əvəzinə “ürək dayanması və reanimasiya zamanı şüurlu təcrübənin fizioloji zamanlaması nədir?” sualı ortaya çıxır.

Faktın ən maraqlı tərəfi: “mən bədənim deyildim”

NDE hesabatlarının ən çox təkrarlanan xüsusiyyətlərindən biri bədəndənkənar təcrübədir — insan özünü bədənindən ayrılmış kimi qavradığını bildirir.

Bu, araşdırma üçün təsadüfi detal deyil. Çünki insanın dilində belə: “mənim bədənim” deyilir.

Burada “mən” və “bədən” qrammatik olaraq belə ayrılır. Amma fəlsəfi baxımdan sual daha dərindir:

Əgər mən yalnız bədənəmsə, nə üçün şüurum öz bədənini “mənim bədənim” kimi qavraya bilir?

NDE bu sualı həll etmir, amma onu təcrübə səviyyəsində görünən problemə çevirir. İnsan bədənini obyekt kimi təsəvvür etdiyini bildirir.

Deməli, ən azı insanın öz təcrübəsində: “mən” ≠ “mənim bədənim” ayrımı meydana çıxa bilir. Bu, sadəcə sonradan uydurulmuş xatirə ola bilərmi?

Bu etiraz ciddi qəbul edilməlidir. Çünki insanın ölümə yaxın vəziyyətdən sonra xatırladığı hər şeyi avtomatik olaraq həmin anda baş vermiş hadisə hesab etmək olmaz.

Lakin bu məsələ də ayrıca araşdırılıb.

Uzunmüddətli izləmə tədqiqatında 1980-ci illərdə NDE keçirdiyini bildirən 72 şəxs təxminən iyirmi ildən sonra yenidən qiymətləndirildi. NDE şkalasının ümumi nəticələri və əsas faktorları əhəmiyyətli şəkildə dəyişməmişdi. Müəlliflər bunun NDE xatirələrinin uzun müddətdə sadəcə sonradan bəzədilməsi ehtimalına qarşı dəlil olduğunu bildirdilər.

Bu da bizim üçün mühüm fakt verir: NDE hesabatlarının ən azı bir hissəsi illər keçdikcə sadəcə “nağılın böyüməsi” kimi dəyişməyə bilər.

Ən mühüm fakt: təcrübə insanın sonrakı həyatını dəyişir

Van Lommel tədqiqatında NDE keçirmiş şəxslər iki və səkkiz il sonra yenidən qiymətləndirilmişdilər. Müəlliflər NDE-dən sonra yaranan həyat dəyişikliklərinin illərlə davam etdiyini və NDE keçirməyən ürək dayanmasından sağ çıxanların dəyişikliklərindən fərqləndiyini bildirdilər.

Bu, bizim üçün ikinci dərəcəli məsələ deyil. Çünki, əgər insan ölümə yaxın təcrübədən sonra həyatın mənasını başqa cür dərk edir, ölümə və başqalarına münasibətini dəyişirsə, onda həmin təcrübə onun üçün sadəcə ani görüntü deyil, “öz”ün dərkində dönüş yaradır.

Bəs “həyat icmalı” nə deyir?

NDE ədəbiyyatında life review — həyat icmalı ayrıca və təkrar olunan xüsusiyyətlərdən biridir.

İnsan keçmiş həyatını xatırladığını bildirir. Bəzi hesabatlarda bu, sadəcə hadisələri xatırlamaq deyil, insanın öz hərəkətlərinin başqa insanlara təsirini də dərk etməsi kimi təsvir edilir. Burada çox ehtiyatlı olmalıyıq.

Biz konkret bir insanın “mən qarşımdakı adamın çəkdiyi ağrını özüm hiss etdim” deməsini ümumi elmi qanun kimi təqdim edə bilmərik. Amma həyat icmalının NDE fenomenologiyasının bir hissəsi kimi təkrarlandığı elmi ədəbiyyatda sənədləşdirilib və məhz bu nöqtə bizim Quran araşdırmamızla kəsişir.

Quran deyir: “Əksinə, insan özünə qarşı şahiddir.” (75:14)

Bu ifadənin dərinliyi indi daha aydın görünür.

Qurani hesab modeli yalnız hakim → müttəhim → hökm modeli deyil. Burada insanın özünün şahidliyi də var.

“Kitabını oxu!”

Quranın daha bir diqqətçəkən ifadəsi: “Kitabını oxu! Bu gün özün özünə hesab çəkən kimi kifayətsən.” (17:14)

Bu ayəni bizim araşdırdığımız NDE hadisələri ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Amma aralarında diqqətəlayiq məna paraleli var. NDE həyat icmalında insan öz həyatına baxır. Quranda isə axirətdə insan öz kitabını oxuyur və özü özünə şahid olur.

Hər iki təsvirin mərkəzində kənardan verilən məlumat yox, insanın öz həyatının açılması dayanır. Bu, bizim “axirət = insanın öz əməli ilə üzləşməsi” xəttimizi daha aydın edir.

Cəhənnəm məsələsi burada yenidən qarşıya çıxır

Əgər insan öz əməlinə şahid olacaqsa, onda cəhənnəmi yalnız: “Allah onu cəzalandırır” şəklində təsəvvür etmək Quranın digər tərəfini kölgədə qoya bilər.

Quranın başqa bir prinsipinə baxaq:

“Heç kim başqasının yükünü daşımayacaq.” (6:164)

və:

“Biz tərəziləri ədalətlə quracağıq; heç bir nəfsə zərrə qədər zülm edilməyəcək.” (21:47)

Beləliklə, əməl → nəticə → şahidlik → hesab zənciri meydana çıxır. Bu zəncirdə insanın özündən kənar, səbəbsiz cəza təsəvvürü əsas deyil. Əsas olan ədalətli nəticədir.

Elmi fakt burada nəyi deyə bilər?

Burada sərhədi bir daha dəqiq qoyaq.

NDE tədqiqatlarından qəti olaraq çıxara bilmərik ki: “ruhun bədəndən ayrılması laboratoriyada sübut edilmişdir.” Amma aşağıdakı faktlar artıq elmi ədəbiyyatda araşdırılmışdır:

Ürək dayanmasından sağ çıxan insanların bir hissəsi həmin hadisə ilə əlaqələndirdikləri şüurlu təcrübələri sonradan xatırlayır. Bu təcrübələrdə bədəndənkənar qavrayış, həyat icmalı və zamanın fərqli qavranması kimi xüsusiyyətlər təkrar olunur.

Bəzi tədqiqatlar bu təcrübələrin sadə şəkildə oksigen çatışmazlığı, dərman və ya ölüm qorxusu ilə izah edilməsinin kifayət etmədiyini göstərən nəticələr əldə edib. Lakin bunun alternativ metafizik izahını da qəti şəkildə sübut etməyib.

Reanimasiya zamanı şüur və yaddaş məsələsi hələ də elmi tədqiqatın açıq mövzusudur. Bu son cümlə xüsusilə vacibdir. Çünki açıq elmi sualı qapalı dini cavabla əvəz etmək də mövhumat yarada bilər.

Axtardığımız nəticə

Məqsəd ölümə yaxın təcrübələri (NDE) Quran üçün bir sübut kimi təqdim etmək deyil. Əsas insan mahiyyətini yalnız bioloji bədənlə məhdudlaşdırmağın nə qədər ciddi fəlsəfi ziddiyyət yaratdığını göstərməkdir.

Elmi müşahidə bizə deyir: ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılan bəzi insanlar özlərini bədəndən ayrı dərk etdiklərini bildirirlər.

Quran isə deyir: "İnsan özünə qarşı şahiddir". (75:14)

"Kitabını oxu" bu gün özün özünə hesab çəkən kimi kifayətsən. (17:14)

Heç bir nəfs başqasının yükünü daşımır. (6:164)

Bu üç xətt birlikdə çox mühüm bir mənzərə yaradır. Axirətdə hesab verilən “öz” başqasının deyil, insanın özüdür.

İnsan öz əməlindən qaça bilməz. Çünki əməl onun həyatının bir hissəsi, şahid onun özü, hesab da, nəticə də yalnız ona məxsusdur.

Nəticə: Axirəti təsəvvür etmək mümkündürmü?

Bəli, ən azı məntiqi baxımdan artıq mümkündür.

Axirəti təsəvvür etmək üçün əvvəlcə cənnətin harada yerləşdiyini təsəvvür etmək lazım deyil. Əvvəlcə insanın kim olduğunu anlamaq lazımdır.

Əgər insanın varlığı yalnız bədənə endirilə bilmirsə, ölümün mənası da yalnız “mən artıq yoxam” ola bilməz.

İnsan bədən → ruh → şüurlu “öz” → əməl → yaddaş → nəticə ardıcıllığında dərk edilir. Ölüm bədənin mərhələsinin sona çatmasıdır. Dirilmə isə insanın “Öz”ünün hesab və nəticə mərhələsinə qayıtmasıdır.

Bu baxımdan axirət naməlum bir nağıl aləmi deyil, insanın öz mövcudluğunun, öz əməllərinin və onların nəticəsinin qarşısında dayandığı mərhələdir.

NDE tədqiqatları bu həqiqəti elmi cümlə ilə təsdiqləmir. Amma insanın şüurunun və “öz”ünün yalnız gündəlik bədən təcrübəsinə sığmayan tərəflərinin ola biləcəyini araşdırıla bilən real problem kimi qarşıya qoyur.

Quran isə həmin problemin mənəvi və ontoloji tərəfini daha uzağa aparır: “İnsan özünə qarşı şahiddir.”

Beləliklə, axirətin ən böyük sirri bəlkə də “orada insan nə görəcək?” deyil.

Əsas sual budur: “orada insan kim olaraq qalacaq?”

Araşdırmanın cavabı da məhz burada başlayır. İnsan özündən qaça bilməyəcək. Çünki hesab qarşısında duran da, hesabı oxuyan da, özünə şahid olan da həmin “öz”dür.

ardı var...