Elmi müşahidələrdən ruhun və axirət mövcudluğunun təsəvvürünə

Qurani məntiqlə axirət haqqında danışarkən əsas problem onun mövcudluğuna inanmaqdan əvvəl onu necə təsəvvür etməkdir.

İnsan axirətdə kimdir?

Əgər insan yalnız bədəndirsə, bədən öldükdə “mən” də yox olmalıdır. Əgər insanın bədənindən fərqli, onu insan edən bir “öz”ü varsa, onda ölüm həmin “öz”ün mövcudluğunun sonu deyil, başqa mərhələyə keçidi kimi düşünülə bilər.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Qurani araşdırmamızda bu “öz”ü ruhla əlaqələndirdik: Ruh insana canlılıq verir, insanı dərk edən varlığa çevirir, bədəndən ayrılır və insanın varlığının yalnız maddi bədənlə məhdudlaşmadığını göstərir.

Bəs bunun dünyadakı müşahidə ilə əlaqəsi varmı?

Məhz burada klinik ölüm təcrübələri — Near-Death Experiences* (NDE) xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Məsələ hekayələrin çoxluğu deyil, faktın xarakteridir

1975-ci ildə amerikalı həkim və filosof Raymond Mudi “Life After Life” əsərində klinik ölüm keçirdikdən sonra həyata qaytarılmış insanların təcrübələrini sistemləşdirdi. O, yüzdən çox hadisəni araşdıraraq müxtəlif şəxslərin hesabatlarında təkrar olunan xüsusiyyətləri göstərdi.

Lakin bizim məqsədimiz R.Mudinin topladığı bütün hekayələri sadalamaq deyil. Bizə fakt lazımdır.

Əsas sual budur: Klinik ölüm vəziyyətindən sonra insan özünü bədənindən ayrı mövcud olan, müşahidə edən və dərk edən “mən” kimi xatırlaya bilirmi?

Əgər cavab bəlidirsə, bu hadisələr insan şüurunun bədənlə münasibəti haqqında ciddi elmi sual yaradır.

Bu, hələ avtomatik olaraq “ruhun mövcudluğu elmi şəkildə sübut edildi” demək deyil. Lakin şüurun yalnız müşahidə edilən beyin fəaliyyəti ilə tam eyniləşdirilməsini sual altına qoyan faktların araşdırılması deməkdir.

Daha mühüm mərhələ: prospektiv tibbi tədqiqat

Bu məsələ sonradan yalnız fərdi xatirələrin toplanması səviyyəsində qalmadı.

Pim van Lommel və həmkarlarının 2001-ci ildə “The Lancet” jurnalında dərc etdirdikləri prospektiv tədqiqatda Niderlandın 10 xəstəxanasında ürək dayanmasından sonra uğurla reanimasiya edilmiş 344 ardıcıl xəstə izlənildi. Onların 62-si (18%) klinik ölüm təcrübəsi bildirdi; 41 nəfərdə isə daha dərin və əsas NDE xüsusiyyətləri qeyd edildi.

Burada bizim üçün əsas rəqəm 344 və ya 62 deyil.

Əsas fakt budur: Ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılan insanların bir hissəsi həmin kritik vəziyyətlə əlaqələndirdikləri şüurlu, strukturlaşdırılmış təcrübələri sonradan xatırlayıb danışırlar.

Tədqiqatçılar NDE keçirənlərlə keçirməyənləri tibbi, farmakoloji, psixoloji və demoqrafik göstəricilər baxımından müqayisə etmişdilər. Sonralar 2 və 8 illik izləmələr də aparılmışdı.

Bu, artıq təsadüfi bir hekayə toplusu deyil. Daha mühüm sual budur ki, insan nəyi xatırlayır?

NDE hesabatlarında təkrar olunan xüsusiyyətlər arasında:

* özünü bədəndən ayrı hiss etmək;
* ətrafı müşahidə etdiyini bildirmək;
* qeyri-adi aydınlıq və şüur hissi;
* həyat hadisələrinin nəzərdən keçirilməsi;
* zamanın adi şəkildə qavranılmaması;
* dərin rahatlıq və ya əksinə, sıxıntı;
* sonradan həyata qayıtmaq

kimi mövzular təsvir edilmişdir.

R.Mudinin ilkin sistemləşdirməsindən sonra bunlar ayrıca NDE tədqiqat sahəsinin əsas mövzularına çevrilmişdir. (The New Yorker)

Burada bizi xüsusilə “bədəndən kənar müşahidə” maraqlandırır. Çünki insanın “mənim bədənim” deməsi ilə “mən bədənəm” deməsi eyni şey deyil.

Əgər insan öz bədənini obyekt kimi qavrayırsa, deməli, insanın “öz”ü ilə bədəni arasında ən azı fəlsəfi baxımdan fərqləndirmə mümkündür.

NDE hesabatları bu fərqi qeyri-adi dərəcədə canlı şəkildə ortaya qoyur.

AWARE: məsələ artıq reanimasiya otağına daxil olur

Sam Parnia və həmkarlarının AWARE tədqiqatı bu məsələyə daha obyektiv yanaşmağa çalışdı.

2014-cü ildə yayımlanan AWARE araşdırması ürək dayanması keçirmiş xəstələri çoxmərkəzli şəkildə araşdırdı. Sağ qalan və müsahibəni tamamlayan şəxslərin bir hissəsi ürək dayanması zamanı müxtəlif şüur təcrübələri bildirdi; təxminən 2%-i tam şüurlu olduqlarını və ürək dayanması/reanimasiya zamanı konkret müşahidələr yaşadıqlarını bildirmişdi.

Tədqiqatın mühüm tərəfi ondan ibarət idi ki, tədqiqatçılar yalnız şəxsi hekayələrə güvənməklə kifayətlənməyib, reanimasiya zamanı baş verənləri obyektiv şəkildə araşdırmaq üçün ayrıca yoxlama üsulları da tətbiq etmişdilər.

Sonrakı AWARE-II tədqiqatında isə CPR zamanı şüur və onun elektrokortikal göstəriciləri daha birbaşa araşdırıldı.

Beləliklə, məsələ artıq “insanlar belə bir şey gördüklərini deyirlər” səviyyəsində qalmır.

Elmi sual belə formalaşır: Ürək dayanması və reanimasiya zamanı insan şüurunun hansı formada fəaliyyət göstərə bilməsi mümkündür?

Ən mühüm məqam: “mən” bədəndən necə ayrılır?

Burada bizim Qurani araşdırmamızla elmi müşahidənin kəsişdiyi nöqtə yaranır.

İnsan deyir: “Mən özümü bədənimdən ayrı hiss etdim.”

Bu ifadənin fəlsəfi əhəmiyyəti böyükdür. Çünki insanın özünü yalnız bədənlə eyniləşdirməsi halında belə bir təcrübəni izah etmək çətinləşir.

NDE araşdırmaları bizə bunun qəti metafizik izahını vermir. Lakin onlar insanın “öz”ünü bədənindən fərqli şəkildə qavraya bildiyini sənədləşdirilmiş fenomen kimi qarşımıza qoyur.

Bu isə ruh haqqında Qurani düşüncəyə keçid üçün mühüm müşahidə materialıdır.

“Həyat icmalı” — bizim mövzumuz üçün ən mühüm xətt

NDE ədəbiyyatında təkrar olunan mövzulardan biri də “life review” — həyatın nəzərdən keçirilməsidir.

Burada insan keçmiş həyat hadisələrini xatırladığını bildirir. Lakin bizim üçün mühüm olan sadəcə “həyatını görməsi” deyil. Əsas sual odur ki, insan öz əməllərinə kənardan baxırmı, yoxsa onları nəticələri ilə birlikdə yaşayırmı?

NDE hesabatlarında bəzi şəxslər öz davranışlarını və onların başqa insanlara təsirini qeyri-adi dərinlikdə yaşadıqlarını bildirirlər. Bu fenomen NDE tədqiqatlarında ayrıca təsvir edilən əsas xüsusiyyətlərdəndir. (The New Yorker)

Məhz burada bizim Quranla əlaqəmiz başlayır:

“İnsan özünə qarşı şahiddir.” (75:14)

və

“Kitabını oxu! Bu gün özün özünə hesab çəkən kimi kifayətsən.” (17:14)

Bu iki ayənin yaratdığı mənzərə son dərəcə diqqətçəkəndir. Hesab üçün insanın özündən kənarda əlavə bir şahidə ehtiyac yoxdur. Çünki insan özü şahiddir.

Burada “cəza” anlayışı da yeni məna qazanır

Bizim əvvəlki araşdırmamızın əsas sualı bu idi: İnsan axirətdə öz əməli ilə necə üzləşir?

Əgər insanın “öz”ü ruhla bağlıdırsa və NDE təcrübələrində insan özünü bədənindən ayrı dərk etdiyini bildirirsə, onda axirətdəki mövcudluğu təsəvvür etmək artıq tamamilə anlaşılmaz görünmür.

Quranın məntiqində insan:

əməl edir → əməl onun kitabında qalır → insan öz əməlinə şahid olur → hesab verir → nəticəsi ilə qarşılaşır.

Bu baxımdan cənnət və cəhənnəmi yalnız “kənardan verilən mükafat və cəza” kimi təsəvvür etmək Quranın özünə şahidlik prinsipini kölgədə qoya bilər.

Quran isə deyir:

“Hər kəsin qazandığı yalnız özünə aiddir. (6:164 məzmunu)

və:

“Heç kimə zərrə qədər zülm edilməz.” (4:40; 21:47 məzmunu)

Beləliklə, axirət kor-koranə cəza sistemi deyil, ədalətli nəticə sistemidir.

Elmi fakt bizi hansı nəticəyə gətirir?

Burada sərhədi dəqiq qorumaq lazımdır.

NDE tədqiqatları sübut etmir ki:

* bütün NDE-lər ölüm sonrası həyatdır;
* Ruhun metafizik mahiyyəti artıq elmi şəkildə müəyyənləşdirilib;
* cənnət və cəhənnəmin mövcudluğu laboratoriyada faktlarla əsaslandırılıb.

Amma göstərir ki:

* ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılan bəzi insanlar strukturlaşdırılmış şüurlu təcrübələr bildirirlər;
* bu təcrübələrin bəzi xüsusiyyətləri müxtəlif insanlarda təkrar olunur;
* bədəndən kənar müşahidə və həyat icmalı kimi mövzular NDE tədqiqatlarının əsas komponentlərindəndir;
* bu hadisələr şüurun ölümə yaxın vəziyyətdə necə fəaliyyət göstərməsi barədə ciddi elmi suallar yaradır.

Deməli, bizim üçün ən dürüst nəticə budur:

NDE tədqiqatları Ruhun mövcudluğunu laboratoriya düsturu ilə sübut etmir, lakin insan şüurunu yalnız adi bədən fəaliyyəti ilə izah etməyin kifayət edib-etmədiyi sualını ciddi şəkildə qarşıya qoyur.

Burada Quranın “Ruh” anlayışı öz yerini tapır

Quran insanı yalnız ət, sümük və orqanlar toplusu kimi təqdim etmir. Allah insana Öz ruhundan üfürür və insan canlı, dərk edən varlığa çevrilir. Ölüm zamanı isə insanın nəfsinin alınmasından danışılır.

Məntiqi xətt burada belə tamamlanır:

Ruh → insanı canlı və şüurlu varlıq edir → insanın “Öz”ünü formalaşdırır → bədəndən ayrılır → insanın mövcudluğu bədənlə məhdudlaşmır → dirilmə ilə axirət mərhələsi başlayır → insan öz əməlləri ilə üzləşir → hesab verir.

Bu ardıcıllıq axirəti artıq kor-koranə qəbul ediləcək naməlum bir “sonrakı həyat” kimi deyil, insanın öz mövcudluğunun davamı və əməllərinin nəticəsi ilə qarşılaşdığı mərhələ kimi təsəvvür etməyə imkan verir.

Nəticə

Raymond Mudi insanlardan eşitdiyi təcrübələri sistemləşdirdi.

Van Lommel bu hadisələri ürək dayanmasından sonra reanimasiya edilmiş xəstələr üzərində prospektiv şəkildə araşdırdı. (PubMed⁠)

Parnia və AWARE qrupu isə şüur və yaddaş məsələsini reanimasiya prosesinin özündə araşdırmağa çalışdı. (PubMed⁠)

Bütün bunların bizə dediyi ən mühüm şey “ölümdən sonra həyat artıq elmi olaraq sübut olunub” cümləsi deyil.

Daha dərin sual: İnsan özünü yalnız bədəni ilə müəyyən edir?

Əgər insan öz bədənini “mənim bədənim” kimi dərk edə bilirsə, onda “mən” ilə “bədən” arasında fərq artıq fəlsəfi ehtimal olmaqdan çıxıb insan təcrübəsinin özündə araşdırılmalı məsələyə çevrilir.

Quran isə bu suala öz dili ilə daha əvvəl cavab istiqaməti verir:

İnsan yalnız bədən deyil.
Onun insanlığını daşıyan Ruh vardır.
Ölüm yoxluq deyil, mərhələ dəyişməsidir.
Dirilmə son deyil, hesab mərhələsinin başlanğıcıdır.
Hesab isə insanın özündən kənar bir sirr deyil — insan özü özünə şahiddir.

Beləliklə, axirəti anlamaq üçün əvvəlcə axirətin harada olduğunu deyil, axirətdə “kimin” mövcud olduğunu anlamaq lazımdır.

Cavab isə bizim araşdırmamızın mərkəzində dayanır:

Axirətdə mövcud olan “öz” — insanın bu dünyadakı əməllərindən ayrılmayan, onları daşıyan və nəticəsi ilə üzləşən şüurlu varlıqdır.

Bu məqamda “ruhun yolu” artıq sadəcə fəlsəfi sxem deyil; Quranın insan, ölüm, dirilmə və hesab haqqında verdiyi mənaların bir-birinə bağlandığı məntiqi xəttə çevrilir.

*NDE (Near-Death Experience) və ya Ölümə Yaxın Təcrübə, klinik ölüm keçirmiş, beyni və ya qəlbi müvəqqəti dayanmış insanların huşları özünə qayıtdıqdan sonra daddıqları dərin subyektiv, metafizik və transsendental yaşantılardır.

ardı var...

© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.