Quranın hökmü, yoxsa sonradan yaradılmış dini təsəvvür?

İslam dünyasında geniş yayılmış təsəvvürə görə, Peyğəmbər (ə) “Merac” gecəsində göylərə yüksəlmiş, yeddinci qatda Allahla görüşmüş, əvvəlcə ona əlli vaxt namaz əmr edilmiş, sonra isə müxtəlif müraciətlər nəticəsində bu say beş vaxta endirilmişdir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Bu təsəvvür bu gün beş vaxt namazın ilahi əsası kimi təqdim edilir.

Lakin sadə bir sual ortaya çıxır:

Bütün bunlar Quranda harada deyilir?

Bu suala cavab vermək üçün sonrakı rəvayətləri deyil, əvvəlcə Quranın özünü oxumaq lazımdır.

Allah göyün hansısa qatında deyil

“Merac” süjetinin ən mühüm problemi hadisənin özündən əvvəl Allah haqqında formalaşdırılmış təsəvvürlə bağlıdır.

Rəvayət edilən süjetdə Peyğəmbərin göylərin qatlarını keçərək Allahın hüzuruna çatdığı və Onunla görüşdüyü təsəvvür edilir. Beləliklə, Allah sanki göyün müəyyən qatında yerləşən və fiziki olaraq yanına gedilən bir varlıq kimi təqdim olunur.

Quran isə Allahı belə tanıtmır:

“Gözlər Onu dərk etməz, O isə gözləri dərk edər.” (6:103)

“Onun heç bir bənzəri yoxdur.” (42:11)

“O, Əvvəldir və Axırdır, Zahirdir və Batindir… (57:3)

“De: O Allah Təkdir. Allah Saməddir. O, doğmamış və doğulmamışdır. Heç bir şey Ona tay deyil.” (112:1–4)

Allah anlayışını “yeddinci göydə yerləşən hökmdar” təsəvvürünə çevirmək olmaz.

Allah göylərin və yerin Yaradıcısıdır. Onu yaradılmış məkanın daxilində yerləşən bir varlıq kimi təsəvvür etmək Quranın təqdim etdiyi Allah anlayışı ilə uyğun gəlmir.

İsra surəsi, 1-ci ayə nə deyir?

“Merac” haqqında danışılarkən ən çox istinad edilən ayə İsra surəsinin 1-ci ayəsidir:

“Qulunu gecə vaxtı Məscidül-Həramdan ətrafını bərəkətli etdiyimiz Məscidül-Əqsaya aparan Allah pakdır…” (17:1)

Lakin ayənin özündə diqqət çəkən əsas məqam budur:

yeddinci göy yoxdur;

Allah ilə görüş yoxdur;

Allahı görmək yoxdur;

əlli salat yoxdur;

əllinin beşə endirilməsi yoxdur.

Bunların heç biri 17:1-də deyilmir.

Daha mühüm məsələ isə 17-ci surə – İsra surəsinin bütöv məzmunudur.

Ayənin ardınca gələn 17:2–7-də Musa, İsrail oğulları, Kitab, onların yer üzündə törətdikləri fəsad və bunun nəticələri haqqında danışılır. Deməli, 17:1-i dərhal sonrakı “Merac” süjetinin başlanğıcı kimi qəbul etmək əvəzinə, əvvəlcə onun surənin daxili məzmunu ilə əlaqəsi araşdırılmalıdır.

Quranın bir ayəsini sonrakı rəvayət süjetinin başlanğıcı hesab edib həmin süjetə uyğunlaşdırmaq əvəzinə, ayənin öz mətninə və surənin bütöv məzmununa tabe olmaq lazımdır.

“Məscidül-Əqsa” məsələsi

Burada daha bir mühüm tarixi sual ortaya çıxır.

Əgər 17:1-dəki “əl-Məscidül-Əqsa” mütləq bugünkü Qüdsdəki konkret məscid kimi anlaşılırsa, onda soruşmaq lazımdır:

Peyğəmbərin sağlığında bu məscid hansı bina idi?

Qüdsdə bu gün “Məscidül-Əqsa” adı ilə tanınan kompleksin formalaşması Peyğəmbərin vəfatından sonrakı tikinti mərhələləri ilə bağlıdır. Əbdülməlik ibn Mərvan dövründə 691-ci ildə Qübbətüs-Səxrə inşa edilmişdir; Əqsa kompleksinin indiki memarlıq forması da sonrakı tikinti və yenidənqurma mərhələləri ilə formalaşmışdır.

Deməli, “17:1-dəki Məscidül-Əqsa = Peyğəmbərin dövründə mövcud olan bugünkü konkret məscid binası” nəticəsi ayənin özündən çıxmır. Bu, ayrıca tarixi və təfsiri iddiadır.

Beləliklə, 17:1-i sonrakı “Merac” hekayəsinin coğrafi başlanğıcı kimi təqdim etməzdən əvvəl bu tarixi məsələ də həll edilməlidir.

“Salat” nədir?

Burada daha fundamental bir məsələyə diqqət yetirmək lazımdır.

Quranda işlənən söz “salat”dır. “Namaz” ərəb sözü deyil, fars mənşəli sözdür. Sonrakı dini terminologiyada Qurandakı salat anlayışının qarşılığı kimi işlədilmişdir.

Lakin məsələ yalnız sözün mənşəyi deyil.

Salatı bu gün “namaz” adı ilə tanınan müəyyən ritualın tam sinonimi qəbul etmək Quranın məna dairəsini daraltmaqdır.

Quranda salat sözü müxtəlif kontekstlərdə işlənir:

“Həqiqətən, Allah və Onun mələkləri Peyğəmbərə salat edirlər…” (33:56)

Buradakı salatı beş vaxt qılınan ritual namaz kimi başa düşmək mümkün deyil.

Deməli, Qurandakı “salat” anlayışı bugünkü “namaz” anlayışından daha geniş məna sahəsinə malikdir.

Salat Allaha yox, insana lazımdır, Allahın insanın ibadətinə ehtiyacı yoxdur.

Quran bunu açıq şəkildə bildirir:

“Kim şükür etsə, öz xeyrinə şükür etmiş olar, kim nankorluq etsə, şübhəsiz ki, Allah ehtiyacsızdır, tərifə layiqdir.” (31:12)

və

“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.” (35:15)

Deməli, salat Allahın ehtiyacını ödəmək üçün deyil.

İnsan salat vasitəsilə özünü Allah qarşısında təsdiq edir, imanını davranışa çevirir, Allahı xatırlayır və özünü doğru yolda saxlayır.

Bu baxımdan salatın mahiyyətini yalnız “müəyyən vaxtda, müəyyən hərəkətləri, müəyyən sayda təkrarlamaq” şəklinə salmaq Quranın daha geniş məzmununu daraltmaqdır.

Salatın məqsədi insanı dəyişdirməkdir

Quran salatın insan həyatında hansı nəticəni yaratmalı olduğunu da açıq şəkildə göstərir:

“Kitabdan sənə vəhy olunanı oxu və salatı bərqərar et. Həqiqətən, salat həyasızlıqdan və pislikdən çəkindirir. Allahı zikr etmək isə daha böyükdür. Allah nə etdiklərinizi bilir.” (29:45)

Bu ayə salatın mahiyyətinə mühüm işıq salır. Burada əsas diqqət salatın sayına deyil, nəticəsinə yönəlir.

Salat insanı həyasızlıqdan və pislikdən çəkindirməlidir. Deməli, onu yalnız müəyyən vaxtlarda müəyyən hərəkətlərin təkrarlanmasına endirmək Quranın göstərdiyi məqsədi görünməz edir.

Salatın həqiqəti insanın davranışında özünü göstərməlidir. Bu məqam Məun surəsində daha da aydınlaşır.

“Vay halına o salat edənlərin ki, öz salatlarına qarşı qafillik edirlər*, onlar göstəriş edirlər və Məunu əsirgəyirlər.” (107:4–7)

Surə bundan əvvəl yetimi itələyən, yoxsulu yedirtməyə təşviq etməyən insanı göstərir.

Beləliklə, Quran iki tərəfdən eyni həqiqəti göstərir:

Ənkəbut 29:45 — salat insanı həyasızlıqdan və pislikdən çəkindirməlidir.

Məun 107:1–7 — zahirən salat edən insan yetimə, yoxsula və ehtiyac sahibinə münasibətdə mərhəmətsizdirsə, onun zahiri ibadəti Quranın meyarına uyğun deyil.

Deməli, ibadətin həqiqəti onun sayında və zahiri formasında deyil, insanı necə dəyişdirməsində görünür.

Bu baxımdan salat yalnız ritual hərəkətlər toplusu deyil, insanın imanını təsdiq edən, onu tərbiyə edən və davranışını dəyişdirən ilahi yönəlişdir.

Əlli salat necə beşə endirildi?

İndi rəvayət süjetinin əsas hissəsinə gəlirik.

Yayılmış təsəvvürə görə, Allah əvvəlcə Peyğəmbərə 50 vaxt salat əmr edir. Peyğəmbər geri qayıdır, yenidən müraciət edir və salatların sayı azaldılır. Bu proses təkrar olunur və nəticədə 5 vaxt qalır.

Burada çox ciddi sual yaranır:

Allahın hökmü niyə əvvəl 50 müəyyən edilir, sonra insanın müraciətləri nəticəsində 5-ə endirilir?

Bu təsəvvürdə Allahın hökmü sanki insanla aparılan razılaşma və bazarlıq nəticəsində dəyişdirilən bir miqdar kimi təqdim olunur.

Bu, Quranın Allah anlayışı ilə necə uzlaşır?

Quran Allahın hökmünü insanın bazarlıq etdiyi bir qərar kimi təqdim etmir.

Quran beş vaxt salatı Meracla bağlayırmı? Xeyr.

Quranda “Merac gecəsində sizə beş vaxt salat fərz edildi” deyə heç bir ayə yoxdur.

Deməli, “beş vaxt salat Meracda təyin edildi” ifadəsi Quran ayəsi deyil. Bu iddianın əsası sonrakı rəvayət ənənəsidir.

Burada məsələ həmin rəvayətin hansı kitabda “səhih” adlandırılması deyil. Əsas sual budur:

Quranda olmayan bir hökmü rəvayət Qurana əlavə edilə bilərmi?

Cavab aydındır: Xeyr.

Bir rəvayət tarixi və ya dini ənənə kimi araşdırıla bilər. Lakin ona “səhih” adı verilməsi onu Quran hökmünə çevirmir.

İkiqat daraltma

Burada daha bir mühüm məqam üzə çıxır.

Əvvəlcə Qurandakı geniş “salat” anlayışı sonrakı “namaz” anlayışı ilə tam eyniləşdirilir. Sonra isə bu “namaz”ın beş vaxtı Merac rəvayəti ilə əsaslandırılır.

Beləliklə, salat → namaz → beş vaxt şəklində bir zəncir yaranır.

Halbuki Quranda bu üç mərhələni bir-birinin tam sinonimi və eyni hökmün üç ifadəsi kimi təqdim edən belə bir formul yoxdur.

Əvvəl salatın mənası daraldılır, sonra daraldılmış anlayışın sayı sonrakı rəvayətlə müəyyən edilir, daha sonra isə bu sistem Quranın hökmü kimi təqdim olunur.

Meracın sürəti və qapının cəftəsi

Rəvayət edilən Merac süjetinin fövqəladəliyini göstərmək üçün xalq arasında istehzalı bir sual da verilir:

Peyğəmbər göylərin qatlarını keçib gedib-qayıtdığı halda, necə olur ki, çıxdığı qapının cəftəsi hələ də tərpənirmiş?

Bu, əlbəttə, Quran məlumatı deyil və tarixi fakt kimi təqdim edilə bilməz. Lakin rəvayət süjetinin necə fantastik detallarla zənginləşdirildiyini göstərən satirik ifadədir.

Quranın mətnindən uzaqlaşıb belə detallara keçdikcə artıq vəhyin özünü deyil, rəvayət təxəyyülünü müzakirə etməyə başlayırıq.

Əsas məsələ beş deyil

Məsələni yalnız “salat beşdir, yoxsa daha çoxdur?” sualına endirmək mövzunun mahiyyətini kiçiltməkdir.

Əsas sual budur ki, beş vaxt salatın ilahi əmr olduğunu sübut etmək üçün niyə Quranın özünə deyil, Merac rəvayətinə ehtiyac yaranır?

Əgər bu, dinin əsas və dəyişməz hökmüdürsə, onun əsası Quranda aydın şəkildə göstərilməlidir.

Quranın özündə isə “Meracda beş vaxt salat təyin edildi” hökmü yoxdur.

Bu halda sonrakı rəvayəti Quranın hökmü ilə eyniləşdirmək olmaz.

Nəticə

Quranın 17:1 ayəsi ilə sonrakı rəvayətlərin genişləndirdiyi “Merac” süjetini eyniləşdirmək olmaz.

Quranın özündə 17:1-də yeddinci qata qalxmaq, Allahı fiziki olaraq görmək, Allahın hüzurunda 50 salat əmri almaq, 50-ni 5-ə endirmək və Peyğəmbərin (ə) Allahla bu barədə “bazarlıq etməsi” yoxdur.

Bunların hamısını 17:1-ə əlavə etmək Quranın mətnində olmayan məlumatları Qurana aid etməkdir.

Daha mühüm olan isə Allah haqqında təsəvvürdür.

Quranın Allahı yaradılmış məkanın hansısa qatında oturan hökmdar deyil. Onunla görüşmək üçün göylərin yeddinci qatına fiziki səfər etmək və Onunla hökmün miqdarı barədə “bazarlıq” etmək Quranın Allah anlayışına aid deyil.

Salat da Allahın ehtiyacını ödəyən bir mərasim deyil. Allah insana möhtac deyil, insan Allaha möhtacdır. Salat insanın öz imanını təsdiq etməsi, Allahı xatırlaması, özünü tərbiyə etməsi və bu imanı həyatında yaşatması üçündür.

Ənkəbut 29:45-in göstərdiyi kimi, salat insanı həyasızlıqdan və pislikdən çəkindirməlidir. Məun surəsinin göstərdiyi kimi isə zahiri ibadət insanı yetimə, yoxsula və ehtiyac sahibinə qarşı mərhəmətsiz olmaqdan çəkindirmirsə, həmin zahiri forma öz-özlüyündə ibadətin həqiqətinə çevrilmir.

Salatı namaza, namazı beş vaxta, beş vaxtı da Merac rəvayətinə bağlayıb bütün bu sistemi quranın hökmü kimi təqdim etmək olmaz.

Quranın ölçüsü daha sadə və daha sərtdir:

Quranda olanı Quran kimi qəbul etmək, Quranda olmayanı isə “Quran belə deyir” adı ilə Qurana yükləməmək.

Quranı qorumaq — onu sonradan yaradılmış dini təsəvvürlərdən ayırmaqdır.

________________________________________________________________________________________________________________

* salatlarına qarşı qafillik edirlər — salatın tələbini bildiyi halda ona əməl etməmək, onu yalnız görüntü yaratmaq vasitəsinə çevirmək.

© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.