Qurani-Kərimin təqdim etdiyi vahid ilahi din — Hz. Nuhdan Hz. Məhəmmədə qədər

İslamın tarixini Məhəmməd peyğəmbərin (s) həyatından və VII əsrdə baş verən hadisələrdən başlatmaq, əslində, İslam anlayışını onun Qurani mahiyyətindən ayırmaqdır. Çünki İslam Məhəmmədlə başlamamışdır.

Quranın özünün verdiyi məlumata görə, İslam Allahın insanlığa peyğəmbərlər vasitəsilə göndərdiyi vahid ilahi dindir. Məhəmməd (s) bu dinin banisi deyil, onun son elçisi, Quran isə həmin ilahi yolun son vəhyidir. Hz. Məhəmməd Peyğəmbər (s) yeni bir din yaratmır, Allahın bütün peyğəmbərləri vasitəsilə gələn vahid ilahi yolu təsdiq edib tamamlayır.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

İslamın həqiqi tarixini insanların yazdığı sonrakı dini tarixlərdə deyil, Quranın özündə axtarmaq lazımdır.

Allahın dini birdir

Bu həqiqətin ən aydın ifadələrindən biri Şura surəsinin 13-cü ayəsidir:

“Allah Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi sizə din olaraq müəyyən etdi…”

Ayənin davamı isə məsələnin mahiyyətini tamamlayır:

“Dini doğru-dürüst qoruyun və onda parçalanmayın.” (42:13)

Bu ayə qarşısında çox sadə, lakin çox böyük bir sual yaranır:

Əgər Allah Nuh, İbrahim, Musa, İsa və Məhəmmədə (s) eyni dini müəyyən edibsə, onda bunlar beş ayrı ilahi din ola bilərmi?

Xeyr.

Elçilər müxtəlifdir, dövrlər müxtəlifdir, vəhyin mərhələləri müxtəlifdir, lakin din birdir. Bu din Qurani-Kərimin dili ilə İslamdır — Allaha təslimiyyət.

Deməli, İslamın tarixi Məhəmməddən (s) başlamır. İslamın tarixi Hz. Nuhdan başlayıb Hz. Məhəmmədə qədər uzanan ilahi vəhy tarixidir.

İbrahim nə yəhudi idi, nə də xristian

Quran bu məsələdə daha bir prinsipial həqiqəti ortaya qoyur:

“İbrahim nə yəhudi idi, nə də xristian. Lakin o, hənif və müsəlman idi…” (3:67)

Bu ayə dini tarix haqqında formalaşmış təsəvvürləri kökündən dəyişir.

İbrahim Musadan və İsadan əvvəl yaşamışdı.

Deməli, “müsəlman” anlayışını yalnız Məhəmməd peyğəmbərdən (s) sonra yaranmış tarixi dini kimliyin adı kimi başa düşmək Quranın öz ifadəsi ilə uyğun gəlmir.

İbrahim müsəlman idi, çünki Allaha təslim idi.

“İslam” isə bir etnik mənsubiyyət, siyasi quruluş və ya sonradan yaranmış dini təşkilatın adı deyil. İslam — insanın Allaha təslimiyyətidir.

Bəs yəhudilik və xristianlıq?

Burada çox mühüm bir fərqi qorumaq lazımdır. Musa və İsa Allahın göndərdiyi peyğəmbərlərdir. Onlara verilən vəhy ilahidir. Lakin peyğəmbərlərin gətirdiyi ilahi dinlə, sonrakı insanların həmin din ətrafında formalaşdırdıqları tarixi dini kimliyi eyniləşdirmək olmaz. Quran İbrahimi məhz buna görə “nə yəhudi, nə də xristian” adlandırır.

Deməli, məsələ Musaya və İsaya hörmət edib-etməmək deyil, əksinə Musanı və İsanı Allahın göndərdiyi peyğəmbərlər kimi qəbul etmək Allahın vahid vəhy zəncirini qəbul etməkdir.

Quran möminə belə bir mövqe verir:

“Biz Allahı, bizə nazil edilənə, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və nəvələrə nazil edilənə, Musaya və İsaya verilənə… iman etdik.” (2:136)

Deməli, Quran özündən əvvəlki vəhyləri kənara atmır. Onları vahid ilahi tarix daxilində təsdiqləyir.

Parçalanma Allahdan deyil

Əgər Allahın dini birdirsə, bəs bu qədər dini ayrılıq haradan meydana gəldi?

Quran Bəqərə surəsi, 213-cü ayəsində cavabı açıq verir:

“İnsanlar vahid ümmət idilər…” (2:213)

Sonra ixtilaf yarandı.

Deməli:

Vahidlik — ilahi başlanğıcdır.
Parçalanma — insan müdaxiləsinin nəticəsidir.

Şura 42:13-də Allah dini müəyyən etdikdən dərhal sonra:

“Onda parçalanmayın!” — deyə xəbərdarlıq edir.

Bu isə çox mühüm həqiqəti göstərir. Allah din göndərir, bəndələr isə onu parçalaya bilirlər.

Ona görə dini parçalanmaların mövcudluğu Allahın bir neçə din göndərdiyini sübut etmir. Əksinə, Quranın məntiqində bu, insanların ilahi dinə münasibətində yaranmış ixtilafın nəticəsidir.

Quran — vahid vəhy tarixinin son mərhələsi

Məhəmməd peyğəmbərin (s) gətirdiyi Quran əvvəlki vəhylərlə əlaqəni kəsmir.

Maidə 5:48-də Quran özündən əvvəlki kitabları təsdiqləyən və onların üzərində meyar olan kitab kimi təqdim edilir. Bu, son dərəcə mühüm məsələdir.

Quranın gəlişi: “Əvvəlki peyğəmbərlərin dini səhv idi, indi yeni din gəldi” demək deyil, əksinə vahid ilahi yol son vəhy ilə təsdiqlənir, qorunur və tamamlanır.

Məhz buna görə Maidə 5:3-də buyurulur:

“Bu gün sizin üçün dininizi kamil etdim…”

Buradakı kamilləşmə yeni bir Allahın, yeni bir dinin və ya əvvəlkiləri ləğv edən başqa bir ilahi sistemin yaranması deyil. Vahid ilahi dinin sonuncu vəhy mərhələsində tamamlanmasıdır.

Quranın əsas çağırışı: parçalanmayın

Əgər Quran özündən əvvəlki ilahi vəhyi təsdiqləyirsə, peyğəmbərləri bir-birindən ayırmırsa və dini vahid təqdim edirsə, onda onun bəşəriyyətə əsas çağırışlarından biri də təbiidir:

“Hamınız Allahın ipindən möhkəm yapışın və parçalanmayın.” (3:103)

Başqa bir yerdə:

“Dinlərini parçalayıb firqələrə ayrılanlarla sənin heç bir əlaqən yoxdur.” (6:159)

Burada Quranın məqsədi açıq görünür, yəni dini çoxaltmaq deyil, dini parçalanmadan qorumaq.

Deməli, Quranın gəlişi bəşəriyyətə daha bir dini kimlik əlavə etmək üçün deyil. Allahın vahid dinini yenidən onun ilkin ilahi mahiyyəti ilə ortaya qoymaq üçündür.

İlahi din və bəndələrin dini

Burada ən mühüm sərhəd yaranır. İlahi din və Allahın nazil etdiyi din.

Bəndələrin dini — insanların Allahın nazil etdiyinə əlavə etdiyi, ondan çıxardığı və onun ətrafında yaratdığı sistemlər.

Bu ikisini qarışdırmaq ən böyük problemlərdən biridir. Çünki insanın yaratdığı dini sistem zamanla Allahın adına danışmağa başlayanda, bəndənin sözü ilahi hökm kimi təqdim olunur.

Beləliklə, Allahın dini bəndəni Allaha yönəldir, bəndələrin yaratdığı dini sistem isə bəzən insanı dinin özünə, onun qurumuna, rəhbərinə və ənənəsinə tabe edir.

Bu zaman Allahın dini ilə Allahın adından yaradılmış din arasında fərq itir. Məhz Quranın meyar olması bu fərqi yenidən görünən edir.

Bu günkü dini qarşıdurmalar nə uğrundadır?

Bu baxımdan bu gün müxtəlif dini adlar altında baş verən qarşıdurmaları avtomatik olaraq “Allahın dini uğrunda mübarizə” adlandırmaq olmaz. Əgər Allahın dini birdirsə və Allah parçalanmanı qadağan edirsə, onda bu qarşıdurmaların mühüm hissəsi Allahın dini uğrunda deyil, Allahın adından hakimiyyət uğrundadır.

Allahın dini tövhid, haqq, ədalət və məsuliyyət tələb edir. Allahın adından hakimiyyət iddiası isə dini kimliyi hakimiyyət vasitəsinə çevirə bilər.

Beləliklə, Allah məqsəd olmaqdan çıxıb hakimiyyət iddiasının vasitəsinə çevrilir. Bu isə ilahi dinin mahiyyətinin tam əksidir.

Müsəlman kimdir?

Bu mərhələdə əvvəl verdiyimiz sual öz həqiqi cavabını tapır: Müsəlman kimdir?

Müsəlman müəyyən tarixi siyasi sistemin, məzhəbin və ya dini qurumun üzvü olmaqla müəyyən edilmir.

Qurani mənada müsəlman Allaha təslim olan insandır. Buna görə müsəlmanlıq insanı başqalarından üstün edən etiket deyil. Müsəlmanlığın fərqi adında deyil, ədalətindədir, çünki Allaha təslimiyyət iddiası haqq və ədalətlə təsdiqlənməlidir.

İman isə əmələ çevrilməlidir. Saleh əməl məhz burada öz yerini tutur: haqqı yalnız bilmək deyil, onu həyata keçirmək.

Beləliklə müsəlmanlıq insanlığın təsdiqidir, saleh əməl isə bu təsdiqin sübutudur.

Bəşəri birlik haradan başlayır?

Bəşəri birliyi yaratmaq üçün insanları bir-birinin dini kimliyinə qarşı qoymaq lazım deyil, əksinə, onları eyni ilahi meyar qarşısında düşünməyə çağırmaq lazımdır.

Allah nə nazil edib — biz nə yaratmışıq?

Bu sual çox şeyi dəyişir, çünki məsələ artıq “Mənim dinim doğrudur, sənin dinin yanlışdır” mübahisəsindən çıxır.

Məsələ belə olur:

Allahın vəhyi nə deyir?
İnsan onun üzərinə nə əlavə edib?
İnsan ondan nəyi çıxarıb?
Və Allahın “parçalanmayın” əmrinə nə qədər əməl etmişik?

Belə baxış yəhudini, xristianı və müsəlmanı bir-birinə düşmən kimi deyil, eyni ilahi həqiqət qarşısında məsul olan bəndələr kimi görməyə imkan verir.

49:13-də insanların xalqlara və qəbilələrə ayrılmasının məqsədi də düşmənçilik deyil, bir-birini tanımaqdır.

Deməli müxtəliflik — Allahın yaratdığıdır, dini düşmənçilik — insanın yaratdığıdır.

İslamın əsl tarixi

Beləliklə, “İslamın tarixi” dedikdə nə siyasi xronologiyanı, nə məzhəblərin tarixini, nə də sonrakı dini institutların tarixini nəzərdə tuturuq. İslamın tarixi Quranın bizə göstərdiyi vəhy tarixidir.

Hz. Nuhdan başlayır.
Hz. İbrahimdən keçir.
Hz. Musaya çatır.
Hz. İsa ilə davam edir.
Hz. Məhəmmədlə (s) tamamlanır.

Bu yolun başlanğıcında vahid Allah, ortasında vahid vəhy, sonunda isə tamamlanmış Quran vardır.

Şura surəsi, 13-cü ayə bu yolun təməlini qoyur.

Bəqərə surəsi, 213-cü ayə insanların bu yoldan parçalanmasını göstərir.

Maidə surəsi 48-ci ayə, əvvəlki vəhylərlə əlaqəni qoruyur.

Maidə surəsi, 3-cü ayə dinin tamamlandığını bildirir.

Ali İmran surəsi, 103-cü ayə və Ənam surəsi, 159-cu ayə isə parçalanmanı rədd edir.

Bütün bu ayələr birlikdə oxunduqda ortaya çox mühüm bir nəticə çıxır:

Allahın dini birdir — İslamdır. Onu müxtəlif “dinlərə” ayıran Allah deyil, bəndələrdir.

Nəticə: Allahın dini birdir

İslamın tarixini insanlığın son iki min ildə yaratdığı dini sistemlərin tarixindən ayırmadan Quranın İslam anlayışını dərk etmək mümkün deyil.

İslam Məhəmmədlə (s) başlamayıb. O, Allahın insanlığa göndərdiyi vahid din kimi Hz. Nuhdan Hz. Məhəmmədə qədər uzanan ilahi vəhy yoludur. Məhəmməd (s) bu yolun son elçisi, Quran isə həmin yolun son vəhyidir.

Maidə surəsi, 3-cü ayədə din tamamlanır. Bundan sonra insanların yaratdığı siyasi, məzhəbi və institusional din formaları Allahın nazil etdiyi dinin özü ilə eyniləşdirilə bilməz. Ona görə ən mühüm həqiqət budur:

Allahın dini birdir — İslamdır.

Peyğəmbərlər onun elçiləri, vəhy kitabları onun tarixi mərhələləri, Quran isə onun son və tamamlanmış ilahi bəyanıdır. Və bəşəriyyət qarşısında duran məsələ yeni bir dini seçmək deyil. Allahın dinini insanların yaratdığı dinlərdən ayırmaqdır.

Çünki:

Allah dini göndərdi — bəndələr onu parçaladı.
Allah haqqı qoydu — bəndələr öz mənafelərini onun adına danışdırdılar.
Allah ədaləti əmr etdi — bəndələr Allahın adından hakimiyyət davası apardılar.

Quranın çağırışı isə bu qarışıqlığın içindən bizi yenidən başlanğıca qaytarır:

Allaha — vahid Allaha.
Vəhyə — vahid ilahi həqiqətə.
Haqqa — dəyişməz meyara.
Ədalətə — insanlığın real ölçüsünə.

İslamın əhəmiyyəti də məhz bundadır, insanlığı yeni bir dini parçalanmaya deyil, Allahın vahid dininin şüuruna qaytarmaq.