Günün mübarəkdir, yoxsa Allaha ibadətin?

“Cüməniz mübarək!” — bu gün geniş işlədilən dini təbriklərdən biridir. Bəs bu ifadə Qurandan gəlirmi? Quran “Cümə gününü” mübarək elan edirmi? Bu günün özü ibadət günüdürmü? Yoxsa Quranın dediyi tamam başqa bir məna daşıyır?

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Bu suallara cavab vermək üçün əvvəlcə ən sadə və etibarlı mənbəyə — Quranın özünə müraciət etmək lazımdır.

Çünki Quranda olmayan bir hökmü, adəti və ya inancı sonradan Qurana aid etmək Quranı izah etmək deyil. Bu, Qurana əlavə etməkdir. Quranı qorumağın yolu isə ona aid olmayanları ayırd etməkdir.

“Cümə” nə deməkdir?

“Cümə” — əl-Cumuə — ərəb dilində cəm olmaq, bir araya gəlmək, toplanmaq mənası daşıyan kökdən gəlir.

Quranın 62-ci surəsinin adı da “əl-Cumuə”dir. Surənin 9-cu ayəsində belə deyilir:

“Ey iman gətirənlər! Cümə günü salata çağırıldığınız zaman Allahın zikrinə yönəlin və alveri buraxın…” (62:9)

Burada diqqət edilməli ifadə “yəvm əl-cumuə” — “toplanma günü”dür.

Ayə günün özünü müqəddəsləşdirmir. İnsanlara günə sitayiş etməyi, günü təqdis etməyi və ya gün münasibətilə təbrikləşməyi əmr etmir.

Əksinə, ayənin məqsədi açıqdır:

çağırış → Allahın zikrinə yönəlmək → alveri dayandırmaq → salat.

Sonra nə baş verir?

Ən mühüm məqam 10-cu ayədədir:

“Salat başa çatdıqda isə yer üzünə yayılın və Allahın lütfündən axtarın…” (62:10)

Deməli, ibadət başa çatdıqdan sonra insan yenidən həyatın içinə qayıdır.

Quranın qurduğu ardıcıllıq belədir:

çağırış → toplanma → Allahın zikri və salat → salatın tamamlanması → yer üzünə yayılmaq → ruzi axtarmaq.

Burada məqsəd gün deyil — Allahın zikri və ibadətdir.

Toplanma isə məqsəd deyil, ibadət üçün vasitədir.

Bəs “Cüməniz mübarək!”?

Quranın heç bir yerində “Cüməniz mübarək olsun”, “Cümə günü müqəddəsdir” deyilmir.

Quran “bu günü təbrik edin”, “bu gün bütün günü ibadət məkanında qalın” demir.

Əgər “mübarək” ediləsi şey axtarılırsa, Quranın diqqət yönəltdiyi məhz Allahın zikri və ibadətdir.

Bu baxımdan “Cüməniz mübarək!” ifadəsi diqqəti ibadətdən günə keçirir.

Halbuki Quranın məzmununa daha uyğun ifadə: “Allaha ibadətin mübarək!” ola bilər.

Çünki mübarək olan təqvimdəki gün deyil, insanın Allaha yönəlməsidir.

Bəs azan gündə beş dəfə verilməlidirmi?

Burada da Quranın dediyi ilə sonrakı dini praktikanı qarışdırmamaq lazımdır.

Quranda “gündə beş dəfə azan verin” hökmü yoxdur.

62:9-da bir çağırışdan sonra baş verən hadisə konkret şəkildə təsvir edilir:

“Salata çağırıldığınız zaman…”

Sonra insanlar alveri buraxır, toplanır, ibadət edir və ibadət başa çatdıqdan sonra yenidən yer üzünə yayılırlar.

Bu ayələrdə beş dəfə çağırış, beş vaxt azan, yaxud səsgücləndirici ilə gündəlik ictimai çağırış barədə hökm yoxdur.

Bunları Qurana aid etmək üçün Quranın özündə belə bir göstəriş tapılmalıdır.

Toplanma yeri hökmən məsciddirmi?

62:9–10-da “məscid” sözü də yoxdur.

Ayə toplanma yerinin adını deyil, toplanmanın məqsədini göstərir: Allahın zikri və salat.

Allahın mülkü isə yalnız müəyyən bir bina ilə məhdudlaşmır: “Məşriq də, məğrib də Allahındır…” (2:115)

Deməli, ibadəti yalnız müəyyən tikiliyə bağlamaq da bu ayələrin özündən çıxan hökm deyil.

İbadət, yoxsa məcburi itaət?

Məsələ burada daha ciddi bir şəkil alır.

Əgər insanlara:

“Azanı eşitdin — məscidə getməlisən; getmədinsə kafirsən; kafirin cəzası ölümdür”

kimi bir zəncir təqdim edilirsə, artıq söhbət sadəcə ibadətə çağırışdan getmir. Burada çağırış məcburetmə mexanizminə çevrilir.

Halbuki Quranın prinsipi açıqdır: “Dində məcburiyyət yoxdur.” (2:256)

Quran insanı Allaha yönəldir, onu dini hakimiyyətin zoruna təslim etməyi əmr etmir.

İbadətin dəyəri də insanın qorxudan deyil, şüurlu şəkildə Allaha yönəlməsindədir.

Məsələ yalnız səs məsələsi də deyil

Gündə beş dəfə səsgücləndirici ilə ətrafı çağırış səsləri ilə doldurmaq məsələsində də sual yaranır:

Əgər Quran bunu əmr etmirsə, hansı əsasla bu, hamının üzərinə qoyulan məcburi ictimai davranışa çevrilir?

Üstəlik, gecə və səhər saatlarında belə səsli çağırışın yatanları, uşaqları, yaşlıları, xəstələri və istirahət edən insanları narahat etməsi mümkündür.

İbadətə çağırış insanlara əziyyət vermək vasitəsinə çevrilməməlidir.

Çünki Quranın məqsədi insanı Allaha yaxınlaşdırmaqdır, insanları bir-birinə əziyyət verməyə məcbur etmək deyil.

Əsas məsələ: Quranı qorumaq

Burada məsələ “Cümə” sözünə qarşı çıxmaq və ya insanların birgə ibadətinə etiraz etmək deyil.

Əksinə, məsələ Quranın dediyi ilə Qurana sonradan aid edilənləri ayırmaqdır.

Quran deyir:

toplanın — Allahı zikr edin — salatı yerinə yetirin — sonra yer üzünə yayılın və ruzinizi axtarın.

Mövhumat isə bunun üzərinə əlavə edə bilər:

günü müqəddəsləşdir — günün adını təbrik et — gündə beş dəfə səsli çağırış et — çağırışa tabe olmayanı günahkar və ya kafir elan et — onu məcbur et.

Bunların hamısını eyni mənbədən gəlirmiş kimi təqdim etmək olmaz.

Nəticə

Quranın 62:9–10 ayələrində “Cümə günü”nün müqəddəsliyi deyil, “toplanma günü”ndə Allahın zikri və salat üçün çağırış təsvir edilir.

Gün məqsəd deyil.
Toplanma məqsəd deyil.
Məkan məqsəd deyil.
Məqsəd — Allahı zikr etmək və Ona ibadətdir.

İbadət başa çatdıqda isə Quran insanı yenidən həyata qaytarır:

“Yer üzünə yayılın və Allahın lütfündən axtarın.” (62:10)

Ona görə də Quranın ruhunu bir cümlə ilə ifadə etmək istəsək:

“Cüməniz mübarək!” yox — “Allaha ibadətin mübarək!”

Çünki günü müqəddəsləşdirmək başqa şeydir, Allaha ibadəti uca tutmaq başqa.

Ən başlıcası Quranı qorumaq — Quranda olmayanı Qurana aid etməməkdən başlayır.

İbadətin mahiyyəti nədir?

Quranın “Cümə” surəsində insanlara Allahın zikrinə və salata yönəlmək, sonra isə yer üzünə yayılaraq həyatını davam etdirmək göstərilir. Məun surəsi isə bizə mühüm bir meyar verir — ibadətin zahiri görünüşü onun həqiqiliyinin sübutu deyil.

“Dini yalan sayanı gördünmü?

O, yetimi itələyib qovur, yoxsulu yedirtməyə təşviq etmir. Vay halına o salat edənlərin ki, öz salatlarından xəbərsizdirlər, onlar göstəriş edirlər və Məunu əsirgəyirlər.”(107:1–7)

Burada Quran çox ciddi bir həqiqəti ortaya qoyur:

İbadət insanı Allahın yaratdıqlarına qarşı mərhəmət, ədalət və məsuliyyətə gətirmirsə, onun zahiri formasının heç bir dəyəri yoxdur.

Deməli, məsələ neçə dəfə azan verilməsi, neçə nəfərin məscidə toplanması və kimin özünü daha dindar göstərməsi deyil.

Əsas məsələ budur:

Bu ibadət insanı yetimin, yoxsulun, zəifin və haqqı tapdananın yanında olmağa gətirirmi?

Məun surəsinin ölçüsü ilə baxanda, insanları məcburən məscidə doldurmaq, sonra isə onların haqqını, ehtiyacını və insan ləyaqətini görməmək ibadətin mahiyyətini qorumaq deyil, onun zahirində ilişib qalmaqdır.

Beləliklə, Cümə 62:9–10 ilə Məun 107:1–7 birlikdə oxunduqda ortaya çox mühüm nəticə çıxır:

Quranın məqsədi insanı sadəcə ibadət edən kütləyə çevirmək deyil, ibadət edən, düşünən, ədalətli və mərhəmətli insan yetişdirməkdir.

“Allahın zikrinə çağırılan insan məscidə sığışdırılmaq üçün deyil, Allahın yaratdığı həyata ədalət və mərhəmət gətirmək üçün çağırılır.”

“Cümə” → toplanma → Allaha ibadət → həyatda davam → Məun surəsinin meyarı → zahiri dindarlıq yox, insan və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət.

Quranı oxumadan Quranın yardımını, haqqı yaşamadan haqqın qələbəsini, ədaləti bərqərar etmədən Allahın yardımını gözləmək — insanın öz məsuliyyətini Allahın üzərinə qoymasıdır.

Quran insanları sadəcə bir yerə toplamağı deyil, Allahın zikri ilə insanı dəyişdirməyi istəyir.

Toplanma vasitədir, ibadət məqsəddir, ədalət və mərhəmət isə həmin ibadətin həyatda görünən nəticəsidir.

Allah “oxu!” deyir. İnsan isə oxumur, oxusa da anlamır, anlasa da yaşamır. Sonra da Allahdan kömək gözləyir. Halbuki ilahi yardımın qarşısında ilk məsuliyyət insanın öz üzərinə düşür: haqqı tanımaq, özünü dəyişmək və Allahın göstərdiyi yolla getmək.


© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.