Ən-Nisa surəsinin 59-cu ayəsinin Quranın daxili məntiqi, Əhli-Beytin haqq rəhbərlik baxımından təhlili

Qurani-Kərimin ən-Nisa surəsinin 59-cu ayəsi İslam düşüncəsinin ən mühüm rəhbərlik məsələlərindən birini ortaya qoyur:

“Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Rəsula itaət edin və sizdən olan əmr sahiblərinə itaət edin. Əgər bir şey barəsində ixtilafa düşsəniz, onu Allaha və Rəsula qaytarın — əgər Allaha və Axirət gününə inanırsınızsa. Bu, daha xeyirlidir və nəticə etibarilə daha gözəldir.” (ən-Nisa, 4:59)

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Ayənin ilk baxışdan sadə görünən bu ifadəsi — “ulil-əmr minkum”, yəni “sizdən olan əmr sahibləri” əsrlər boyu böyük mübahisələrin mərkəzində olmuşdur.

Əsas sual isə budur:

“Sizdən olan əmr sahibləri” kimlərdir?

Adi siyasi hakimlərmi? Alimlərmi? Cəmiyyətin seçdiyi rəhbərlərmi? Yoxsa Peyğəmbərin ardınca haqq rəhbərliyi daşımaq üçün Allahın müəyyən etdiyi şəxslər — Əhli-Beytmi?

Bu sualın cavabını yalnız sonrakı siyasi və məzhəbi ənənələrdə deyil, ilk növbədə Quranın özündə axtarmaq lazımdır.

“İman gətirənlər” kimlərdir?

Ayə “Ey müsəlmanlar!” demir. Ayə:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا

“Ey iman gətirənlər!” — deyə müraciət edir.

Quranda iman sadəcə insanın özünü müsəlman adlandırması ilə eyniləşdirilmir. Əl-Hucurat surəsinin 14-cü ayəsində bədəvilərin “iman gətirdik” deməsinə belə cavab verilir:

“De: Siz iman gətirmədiniz. ‘Təslim olduq’ deyin. Çünki iman hələ qəlblərinizə daxil olmamışdır.” (əl-Hucurat, 49:14)

Deməli, Qurani baxımdan “iman gətirənlər” ifadəsini yalnız zahiri mənsubiyyət kimi qəbul etmək doğru deyil. Burada Allahın həqiqətinə inanmaqla yanaşı, həmin imanı davranış və sədaqətlə təsdiq edən insanlar nəzərdə tutulur.

Bu halda ikinci ifadənin mənası da xüsusi əhəmiyyət qazanır:

“minkum” — “sizdən olan”, “sizin içinizdən olan”.

Beləliklə, ayədə söhbət təsadüfi hakimlərdən deyil, müraciət edilən mömin icmanın öz içindən olan əmr sahiblərindən gedir.

Lakin burada əsas sual yenə qalır:

Hər hakim “sizdən olan” hesab edilə bilərmi?

“Ulil-əmr” kimdir?

Ərəb dilində أُولِي الْأَمْرِ — ulil-əmr “əmr sahibləri”, “əmr və səlahiyyət sahibi olanlar”, “idarə və hökm sahibi olanlar” mənasını ifadə edir.

مِنكُمْ — minkum isə “sizdən”, “sizin aranızdan”, “sizin içinizdən” deməkdir.

Buna görə ifadənin zahiri mənası “Sizdən olan əmr sahiblərinə itaət edin.” şəklindədir.

Burada mühüm məqam budur: Quran sadəcə “hakimlərə itaət edin” demir. “Sizdən olan” şərtini əlavə edir. Bu şərt təsadüfi deyil.

Əgər hər siyasi hakim avtomatik olaraq “ulil-əmr” hesab edilirsə, onda zalım, haqqsız və Allahın əmrinə qarşı çıxan bir hakim də bu kateqoriyaya daxil edilməli olur. Halbuki Quranın ümumi məntiqi belə bir nəticəni qəbul etmir.

Quran buyurur:

“Zalımlara meyl etməyin…” (Hud, 11:113)

və başqa bir yerdə:

“Mənim əhdim zalımlara çatmaz.” (əl-Bəqərə, 2:124)

Deməli, Qurani rəhbərlik anlayışında hakimiyyətin özü insanı haqlı rəhbər etmir. Rəhbərlik haqq, ədalət və ilahi əmanət əsasında olmalıdır.

4:58 və 4:59 — iki ayə, bir rəhbərlik prinsipi

4:59 ayəsini ondan dərhal əvvəlki 4:58-ci ayədən ayırmaq ciddi məna itkisinə səbəb olur.

4:58-də belə buyurulur:

“Həqiqətən, Allah sizə əmanətləri öz sahiblərinə verməyi və insanlar arasında hökm etdiyiniz zaman ədalətlə hökm etməyi əmr edir.”

Sonra 4:59 gəlir:

“Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Rəsula itaət edin və sizdən olan əmr sahiblərinə itaət edin…”

Burada ardıcıllıq diqqətəlayiqdir: Əmanət → ədalət → rəhbərlik → itaət.

Deməli, Qurandakı rəhbərlik anlayışı hakimiyyət əldə etməkdən əvvəl əmanətə layiq olmaq və ədalətlə hökm etmək prinsipinə bağlanır. Bu baxımdan “ulil-əmr”i sadəcə “hakimiyyət sahibi” kimi tərcümə etmək ayənin mənəvi və hüquqi çərçivəsini daralda bilər.

“Ətiu” sözünün iki dəfə işlədilməsi nə deyir?

Ayənin ərəb mətnində belədir:

أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ

Burada:

Allaha itaət edin — ətiullaha
Rəsula itaət edin — və ətiur-rəsul
ulil-əmrə… — və ulil-əmr…

“Ətiu” felinin Allah və Rəsul üçün ayrıca təkrar olunması, “ulil-əmr” qarşısında isə ayrıca təkrar edilməməsi Quranın qrammatik quruluşunda mühüm məqamdır.

Bu, “ulil-əmr”in itaətinin Allah və Rəsulun itaətindən müstəqil, ayrıca və özbaşına bir itaət olmadığını göstərən mühüm dil arqumentidir.

Başqa sözlə, ulil-əmrə itaət Allah və Rəsula itaət prinsipi daxilində başa düşülməlidir.

Bu halda adi siyasi hakimə, hətta Allahın hökmünə qarşı çıxsa belə, mütləq itaət anlayışı Quranın məntiqinə uyğun gəlmir.

Əhli-Beyt bu mənzərədə harada dayanır?

Quranın Əhli-Beyt haqqında ən mühüm ifadələrindən biri Əhzab surəsinin 33-cü ayəsindədir:

“Allah yalnız siz Əhli-Beytdən çirkinliyi uzaqlaşdırmaq və sizi tamamilə təmizləmək istəyir.” (əl-Əhzab, 33:33)

Bu ayə Əhli-Beyti xüsusi təmizlik və seçilmişlik kontekstində təqdim edir.

Əgər 4:59-da itaət ediləcək şəxslər möminlərin içindən olmalıdırsa, əmanətə layiq və
ədalətli olmalıdırsa, Allah və Rəsula itaətdən ayrılmamalıdırsa, onda Əhli-Beytin Quran daxilindəki xüsusi mövqeyi “ulil-əmr” məsələsində ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır.

Beləliklə, bu yanaşmaya görə “ulil-əmr minkum” adi hakimiyyət sahiblərini deyil, Peyğəmbərin haqq yolunu davam etdirən, elm və təmizliklə seçilən rəhbərlik xəttini ifadə edir.

Bu xəttin ən mühüm daşıyıcısı isə Əhli-Beytdir.

Quranın rəhbərlik anlayışı: ilahi təyinat və zülm

Quran rəhbərlik məsələsində yalnız siyasi hakimiyyəti nəzərdə tutmur.

Əl-Bəqərə surəsinin 124-cü ayəsində İbrahimə belə bildirilir:

“Mən səni insanlara imam edəcəyəm.”

İbrahim soruşur:

“Nəslimdən də?”

Allah cavab verir:

“Mənim əhdim zalımlara çatmaz.”

Bu ayə çox mühüm bir prinsip ortaya qoyur:

İmamət sadəcə siyasi hakimiyyət deyil və zalım olmaq insanı ilahi rəhbərlik məqamına layiq etmir.

Əs-Səcdə 24-də isə Allahın əmri ilə doğru yola yönəldən rəhbərlərdən danışılır:

“Onları səbir etdikləri üçün, Bizim əmrimizlə doğru yola yönəldən rəhbərlər etdik.”

Bunun əksi isə əl-Qəsəs 41-də göstərilir:

“Biz onları oda çağıran rəhbərlər etdik…”

Beləliklə, Quranda iki fərqli rəhbərlik modeli görünür:

Allahın əmri ilə haqq yola yönəldən rəhbərlik və insanları zülmə və azğınlığa aparan rəhbərlik. Bu iki rəhbərliyi eyniləşdirmək Quranın öz təsnifatını pozmaq deməkdir.

Səqifədən sonra dəyişən nə oldu?

Peyğəmbərin vəfatından sonra rəhbərlik məsələsi dini prinsipdən siyasi hakimiyyət probleminə çevrildi. Əhli-Beytin rəhbərlik məsələsində kənarda qalması ilə siyasi hakimiyyət arasında yeni münasibət yarandı. Sonrakı tarixdə hakimiyyətin legitimliyini qorumaq üçün “hakimə itaət” anlayışının dini əsaslandırılması xüsusi əhəmiyyət qazandı.

Əməvilər dövründə bu proses daha da gücləndi. Əhli-Beytlə siyasi hakimiyyət arasında açıq qarşıdurmalar meydana çıxdı. Müaviyə və sonrakı Əməvi hakimiyyəti dövründə Əliyə və Əhli-Beytə qarşı aparılan siyasi mübarizə dini-siyasi mühitə də təsir göstərdi.

Burada əsas məsələ təkcə bir hökmdarın və ya bir sülalənin siyasəti deyildi.

Məsələ daha dərin idi:

Kim Allahın adı ilə itaət tələb edə bilər?

Əgər hakimiyyət sahibi özünü “ulil-əmr” elan edirsə, onda onun itaətə layiq olduğunu kim müəyyən edir?

Hakimiyyət özü?

Alimlər?

Xalq?

Yoxsa Quranın müəyyən etdiyi meyarlar?

Qurani baxımdan cavab aydındır:

Hakimiyyət haqqın meyarı deyil; haqq hakimiyyətin meyarıdır.

“Ulil-əmr”in “hakimlər” kimi ümumiləşdirilməsi

Sonrakı təfsir ənənəsində “ulil-əmr” ifadəsi müxtəlif formalarda izah edildi. Bəzi yanaşmalarda siyasi rəhbərlər, bəzi yanaşmalarda alimlər, bəzi yanaşmalarda isə hər iki qrup nəzərdə tutuldu.

Bu müxtəliflik özü göstərir ki, ifadənin mənası sadə şəkildə “hakimlər” sözü ilə bitmir.

Xüsusilə problem ondadır ki, tarixdə hakimiyyətlərin dəyişməsi ilə “itaət ediləcək rəhbər” anlayışı da dəyişirdi.

Əgər “ulil-əmr” hər dövrün hakimidirsə, onda bir-birinə qarşı çıxan hakimlərin hamısı eyni ayənin əmr sahibi ola bilməz.

Bu zaman Quranın öz meyarlarına qayıtmaq zərurəti yaranır:

Əmanət.
Ədalət.
İman.
Haqq.
Allah və Rəsula itaət.

Bu meyarlara zidd olan hakimiyyət özünü yalnız siyasi güc hesabına “ulil-əmr” elan edə bilməz.

Səqəleyn: Quran və Əhli-Beytin ayrılmazlığı

Peyğəmbərə aid edilən məşhur Səqəleyn hədisi də bu məsələdə mühüm mənbə kimi təqdim olunur.

Hədisin məşhur məzmununda Peyğəmbərin ümmət arasında iki ağır əmanət — Allahın Kitabı və Əhli-Beyti qoyduğu və bunlardan yapışanların azmayacağı bildirilir.

Bu baxışda 4:59 ilə Səqəleyn arasında məna əlaqəsi belə qurulur:

Allaha itaət → Allahın Kitabına bağlılıq

Rəsula itaət → Rəsulun gətirdiyi haqq yola bağlılıq

Ulil-əmrə itaət → bu haqq yolu daşıyan Əhli-Beyt xəttinə bağlılıq

Beləliklə, Quran və Əhli-Beyt bir-birindən ayrılan iki rəqib mənbə deyil, Quranın rəhbərliyinin Peyğəmbərdən sonra qorunması məsələsinin iki tərəfi kimi anlaşılır.

Rəhbərlik şəxsi hakimiyyət deyil, əmanətdir

4:58–59-un ən mühüm mesajlarından biri də budur:

Rəhbərlik mülk deyil — əmanətdir və Allah “Əmanətləri öz sahiblərinə verin.” buyurur.

Bu prinsip bütün siyasi tarix üçün meyardır. Çünki rəhbər xalqın sahibi deyil. Rəhbər Allah qarşısında məsul olan əmanətçidir. Hakimiyyət insanın şəxsi mülkünə çevrildikdə Qurani rəhbərlik prinsipi pozulur.

Buna görə Qurani sistemdə:

heç kim qanundan üstün ola bilməz;
rəhbərlik şəxsi mənfəət vasitəsinə çevrilə bilməz;
nəsil, tayfa və siyasi güc haqqın ölçüsü ola bilməz;
elm və ədalət rəhbərliyin əsas şərtlərindən olmalıdır.

Qaim: haqq rəhbərliyin və ədalətin yenidən ayağa qalxması

Bu nöqtədə “Qaim” anlayışı ortaya çıxır.

Quranda “Mehdi” xüsusi şəxs adı kimi keçmir. Buna görə Qaim və Mehdi anlayışının Qurani əsaslarını araşdırarkən rəvayətlə Quran ayəsini bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Lakin Quranın özündə haqqın ayağa qalxması, ədalətin bərqərar olması və saleh insanların yer üzündə varis edilməsi ilə bağlı güclü prinsiplər mövcuddur.

Əl-Hədid 25: “…insanlar ədalətlə ayağa qalxsınlar deyə…”

Əl-Qəsəs 5: “Biz yer üzündə zəif sayılanlara lütf etmək, onları rəhbərlər etmək və onları varislər etmək istəyirdik.”

Ən-Nur 55 isə iman gətirib saleh əməl edənlərə yer üzündə möhkəmlik vədindən danışır.

Əl-Ənbiya 105-də: “Yer üzünə Mənim saleh bəndələrim varis olacaqlar.”deyilir.

Zülm əbədi deyil. Haqqın bərpası Allahın qoyduğu qanunlardan biridir. Bu mənada Qaim anlayışı yalnız bir şəxsin siyasi hakimiyyətə gəlməsi kimi deyil, haqqın, ədalətin və Qurani sistemin yenidən ayağa qalxması kimi də başa düşülə bilər.

Rəvayət ənənəsində bu anlayış konkret şəxs — Əhli-Beytdən olan Qaim və Mehdi ilə əlaqələndirilmişdir.

Qurani səviyyədə isə əsas məna daha böyükdür:

Qaimlik — haqqın ayağa qalxmasıdır.

Allahın nuru və haqqın bərpası

Əs-Saff surəsinin 8-ci ayəsində buyurulur:

“Onlar Allahın nurunu ağızları ilə söndürmək istəyirlər. Halbuki kafirlər istəməsələr də, Allah Öz nurunu tamamlayacaqdır.”

Bu ayə haqqın siyasi və ideoloji təzyiqlərlə məhv edilə bilməyəcəyini bildirən güclü Qurani prinsip kimi oxuna bilər.

Tarixdə Quranın adı ilə qurulan sistemlər Qurana zidd ola bilər. Eyni zamanda, dinin adı ilə edilən siyasət ilahi hökm ola bilməz.

Hakimin özünü “ulil-əmr” adlandırması onu avtomatik olaraq Allahın itaət edilməsini əmr etdiyi rəhbərə çevirmir. Ölçü yenə Qurandır.

Qurani sistemin beş əsas dayağı

Qurandakı rəhbərlik anlayışı yalnız siyasi hakimiyyətlə məhdudlaşmır. O, bütöv bir ictimai-mənəvi sistemdir.

Ədalət

“Ədaləti qoruyun…” (ən-Nisa, 4:135)

Elm

“Heç bilənlərlə bilməyənlər bir olarmı?” (əz-Zümər, 39:9)

Əmanət

“Əmanətləri öz sahiblərinə verin.” (ən-Nisa, 4:58)

Şura

“Onların işləri öz aralarında şura ilədir.” (əş-Şura, 42:38)

Bərabərlik

“Allah yanında ən hörmətliniz ən təqvalı olanınızdır.” (əl-Hucurat, 49:13)

Beləliklə:

Ədalət — sistemin əsasıdır.
Elm — onun düşüncəsidir.
Əmanət — məsuliyyətidir.
Şura — qərar mexanizmidir.
Bərabərlik — insan anlayışıdır.

Salat: forma, yoxsa şüurlu əlaqə?

Qurani sistem yalnız rəhbərlik məsələsi ilə bitmir. Eyni problem ibadət anlayışında da ortaya çıxır.

Quranda “salat” sözü işlədilir. Sonrakı dillərdə bunun qarşılığı kimi fars mənşəli “namaz” sözü geniş yayılmışdır. Lakin “salat” sözünün Qurandakı bütün istifadələrini yalnız bir fiziki rituala endirmək mümkün deyil.

Məsələn, Tövbə 103-də salat Allahın Peyğəmbər tərəfindən insanlar üçün etdiyi dua və mənəvi dəstəklə əlaqələndirilir.

Digər ayələrdə isə salat müəyyən vaxtlarda yerinə yetirilən ibadət kimi təqdim olunur.

Deməli, salatın həm ibadət, həm dua, həm də Allahla şüurlu əlaqə tərəfi vardır.

Quranın Ənkəbut 45-də verdiyi meyar xüsusilə əhəmiyyətlidir:

“Həqiqətən, salat çirkin və pis əməllərdən çəkindirir.”

Bu ayə göstərir ki, salatın məqsədi yalnız müəyyən bədən hərəkətlərinin təkrarlanması deyil. Əgər insan ibadət edir, lakin həmin ibadət onun əxlaqına, düşüncəsinə və davranışına təsir etmirsə, onda salatın Qurani məqsədi ilə forması arasında ciddi fərq yaranır.

Məun surəsində isə xəbərdarlıq edilir:

“Vay halına o salat edənlərin ki, onlar öz salatlarından qafildirlər.” (əl-Maun, 107:4–5)

Deməli, forma ilə mahiyyət eyni şey deyil.

Salatın ruhu dərk, diqqət, zikr, məsuliyyət və əxlaqi dəyişiklikdir.

Fiziki ibadət bu mənəvi məzmunu daşıdığı zaman öz məqsədinə çatır.

Əsas məsələ: Quranı ölçü kimi saxlamaq

Burada bütün mövzuları birləşdirən əsas prinsip ortaya çıxır.

Əgər rəhbərliyin meyarını hakimiyyət müəyyən edirsə, dinin meyarını hakim müəyyən edirsə, Quranın mənasını siyasi hakimiyyət müəyyən edirsə və ibadətin mahiyyətini sonrakı ənənə müəyyən edirsə, onda Quranın özü artıq meyar olmaqdan çıxıb, hakimiyyətin şərh etdiyi mətnə çevrilir.

Qurani yanaşma isə bunun əksini tələb edir:

Hakim Quranla ölçülməlidir.
Alim Quranla ölçülməlidir.
Rəvayət Quranla ölçülməlidir.
Tarixi hadisə Quranın prinsipləri ilə qiymətləndirilməlidir.
İbadətin forması onun Qurani məqsədinə görə dəyərləndirilməlidir.

Bu baxımdan 4:59-un ən mühüm cümləsi yalnız “itaət edin” deyil.

Ayənin sonunda Allah mübahisə yarananda belə buyurur:

“Onu Allaha və Rəsula qaytarın.”

Deməli, ixtilafın son hakimi siyasi hakim deyil. Mənbə Allaha və Rəsula qaytarılmalıdır. Quranın qorunması baxımından isə bu, Allahın Kitabına qayıtmaq deməkdir.

“Ulil-əmr” kimdir?

Ən-Nisa 59-u Quranın bütöv məntiqi daxilində oxuduqda “ulil-əmr”i sadəcə “hakimlər” kimi təqdim etmək kifayət etmir. Ayənin quruluşu rəhbərlik üçün bir sıra meyarlar ortaya qoyur:

“Ey iman gətirənlər” — müraciət həqiqi iman sahiblərinədir.

“Sizdən olan” — rəhbərlik həmin mömin cəmiyyətin içindən olmalıdır.

“Əmr sahibləri” — rəhbərlik və məsuliyyət sahibi olan şəxslərdir.

“Allaha və Rəsula itaət” — onların itaəti Allah və Rəsulun itaətindən müstəqil deyil.

“İxtilaf etsəniz, Allaha və Rəsula qaytarın” — son meyar siyasi hakimiyyət deyil, ilahi rəhbərlikdir.

Quranın digər ayələri ilə birlikdə götürüldükdə isə rəhbərliyin əsas xüsusiyyətləri daha da aydınlaşır:

ədalət, elm, əmanət, təmizlik və haqq.

Bu meyarlar Əhli-Beytin Quran daxilindəki xüsusi mövqeyi ilə birləşdirildikdə, “ulil-əmr minkum” ifadəsinin Əhli-Beyt rəhbərliyi ilə əlaqələndirilməsi üçün güclü Qurani məntiq formalaşır.

Bu baxışa görə problem təkcə bir ayənin necə tərcümə olunmasında deyil. Problem daha dərindir:

Quranın rəhbərlik etdiyi bir ümmətmi olacağıq, yoxsa hakimiyyətin Quranı özünə tabe etdiyi bir ümmət?

Əgər rəhbər Quranın üzərində dayanırsa, Quran artıq rəhbər deyil.

Əgər hakim Quranla ölçülmürsə, hakimiyyət əmanət deyil, mülkə çevrilir.

Əgər alim Quranla ölçülmürsə, elm hakimiyyətin alətinə çevrilir.

Əgər ibadət dərk və əxlaqdan ayrılırsa, forma mahiyyətin yerini tutur.

Və əgər Əhli-Beytin haqq rəhbərlik xətti siyasi tarixdə kölgələnirsə, bu, Quranın özünün yox, Quranla insan hakimiyyəti arasındakı münasibətin problemidir.

Buna görə 4:59 yalnız “itaət ayəsi” deyil. O, itaətin kimə, hansı şərtlə və hansı meyarla mümkün olduğunu göstərən rəhbərlik ayəsidir.

Allah — mənbədir.
Rəsul — ilahi mesajın canlı daşıyıcısıdır.
Əhli-Beyt — bu haqq yolunun davamlılığı məsələsində əsas Quran bağlamlarından biridir.
Quran — bütün iddiaların meyarıdır.
Ədalət — rəhbərliyin məqsədidir.
Əmanət — hakimiyyətin mahiyyətidir.

Belə baxdıqda Qaim də yalnız bir şəxsin hakimiyyətə gəlməsi kimi deyil, haqqın yenidən ayağa qalxması — Qurani ədalətin, elmin, əmanətin və insan ləyaqətinin bərpası kimi anlaşılır.

Haqqın üzərinə tarix boyu kölgə salmaq mümkün olmuşdur. Lakin Quranın öz prinsipinə görə:

“Allah Öz nurunu tamamlayacaq.” (əs-Saff, 61:8)

Deməli, məsələ yalnız bir rəhbərin kimliyi deyil. Məsələ insanlığın yenidən öz həqiqi meyarına — Allaha və Onun Kitabına qayıtmasıdır.

“ULİL-ƏMR”DƏN “HAKİMƏ İTAƏT”Ə: HAQQ RƏHBƏRLİYİNİN TARİXİ QIRILMASI

Ən-Nisa surəsinin 59-cu ayəsindəki “ulil-əmr minkum” ifadəsinin mahiyyəti müəyyənləşdirildikdən sonra qarşıya daha ciddi bir sual çıxır:

Əgər Quran itaəti hər hakimə deyil, müəyyən meyarlara cavab verən “ulil-əmr”ə bağlayırsa, tarixdə bu anlayış necə “hakim kimdirsə, ona itaət et” formasına gətirildi?

Bu suala cavab vermək üçün Quranın özündən tarixə keçmək, lakin tarixi Quranın yerinə qoymamaq lazımdır.

Çünki tarixdə baş verən hadisələr Quranın hökmünü dəyişmir. Əksinə, Quranın meyarı ilə tarix qiymətləndirilir.

Peyğəmbərdən sonra əsas məsələ hakimiyyət deyil, rəhbərliyin mənbəyi idi

Peyğəmbərin vəfatı ilə müsəlman cəmiyyətinin qarşısında yalnız “kim dövlət başçısı olacaq?” sualı dayanmadı.

Əsas sual bundan daha böyük idi:

Peyğəmbərdən sonra haqq rəhbərliyin meyarı nə olacaq?

Əgər rəhbərlik Allahın müəyyən etdiyi bir əmanətdirsə, onu siyasi razılaşma ilə dəyişmək mümkün deyil.

Əgər rəhbərlik sadəcə ictimai-siyasi vəzifədirsə, onda onu insanların seçməsi və ya siyasi gücün müəyyən etməsi mümkün hesab edilə bilər.

Beləliklə, Peyğəmbərdən sonrakı ilk siyasi hadisələr əslində sonrakı İslam düşüncəsinin istiqamətini müəyyən edən böyük bir ayrılma nöqtəsinə çevrildi.

Bu baxımdan Səqifə yalnız bir xəlifə seçimi məsələsi kimi deyil, rəhbərliyin mənbəyi haqqında prinsipial dönüş kimi qiymətləndirilə bilər.

Bir tərəfdə ilahi təyinat və Peyğəmbərdən gələn rəhbərlik xətti, digər tərəfdə isə siyasi seçim və ictimai hakimiyyət anlayışı dayanırdı.

Əhli-Beytin kənarda qalması yalnız siyasi nəticə deyildi

Rəhbərlik məsələsində Əhli-Beytin mövqeyinin zəifləməsi təkcə siyasi hakimiyyətin dəyişməsi demək deyildi.

Bu, həm də Quranın və Peyğəmbərin gətirdiyi rəhbərlik modelinin sonrakı nəsillərə necə ötürüləcəyi məsələsini ortaya çıxardı.

Əgər Peyğəmbərin ailəsi ilahi mesajın canlı şahidləri və onun elmi-mənəvi davamçıları kimi qəbul edilirsə, onların kənarda qalması ilə birlikdə başqa bir nüfuz mənbəyi meydana çıxmalı idi.

Bu nüfuz mənbəyi tədricən hakimiyyət → saray → rəsmi alim → rəsmi təfsir xəttinə çevrilə bilərdi.

Beləliklə, dini anlayışın siyasi hakimiyyətlə münasibəti getdikcə dəyişməyə başladı.

Əsas təhlükə də məhz burada idi:

Hakim Quranla ölçülmək əvəzinə, Quranın hakimiyyəti legitimləşdirməsi üçün istifadə olunmağa başlaya bilərdi.

Əməvilər dövründə siyasi hakimiyyətlə dini legitimlik birləşdi

Əməvilər hakimiyyətə gəldikdən sonra siyasi hakimiyyət artıq sadəcə dövlət idarəçiliyi məsələsi olaraq qalmadı. Hakimiyyətin davamlılığı üçün onun dini baxımdan da əsaslandırılması lazım gəlirdi.

Burada “itaət” anlayışı xüsusi əhəmiyyət qazandı.

Çünki bir hökmdarın hakimiyyətini qorumasının ən sadə yolu belə bir düşüncə yaratmaqdır:

“Hakimiyyətə qarşı çıxmaq dinə qarşı çıxmaqdır.”

Bu yanaşma qəbul edildikdə siyasi itaətsizlik avtomatik olaraq dini itaətsizlik kimi təqdim edilə bilər.

Beləliklə, Qurandakı itaət anlayışının siyasi hakimiyyət üçün istifadə olunması mümkün hala gəlir. Lakin burada fundamental fərq var:

Quranın əmr etdiyi itaət haqqın daxilində olan itaətdir; hakimiyyətin tələb etdiyi itaət isə özünü haqqın yerinə qoyduqda siyasi itaətə çevrilir.

Bu ikisini eyniləşdirmək Quranın rəhbərlik prinsipini dəyişdirmək deməkdir.

Əhli-Beytə qarşı siyasi mübarizə dini yaddaşa da təsir etdi

Əməvilər dövrünün ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri Əhli-Beytlə hakimiyyət arasında dərin siyasi qarşıdurmanın yaranması idi.

İmam Hüseynin Kərbəlada öldürülməsi bu qarşıdurmanın ən faciəli nəticəsi oldu.

Əgər bir tərəfdə Peyğəmbərin nəvəsi, Əhli-Beytin nümayəndəsi dayanırdısa, digər tərəfdə dövlət hakimiyyəti dayanırdı.

Bu hadisə İslam tarixində çox ağır bir sual doğurdu:

Əgər hakimiyyət həmişə itaət edilməli olan dini rəhbərlikdirsə, onda Peyğəmbər ailəsinə qarşı çıxan hakimiyyət necə qiymətləndirilməlidir?

Kərbəla bu suala tarixlə cavab verdi. Hakimiyyətin əlində güc olması onun avtomatik olaraq haqq sahibi olması demək deyil.

Məhz buna görə Kərbəla yalnız siyasi hadisə deyil, haqq rəhbərliklə siyasi hakimiyyət arasındakı fərqin simvoluna çevrildi.

“Hakimə itaət” ideologiyasının əsas ziddiyyəti

Əgər “ulil-əmr” sadəcə siyasi hakim deməkdirsə, onda belə bir nəticə meydana çıxır:

Hakimiyyət dəyişdikcə “Allahın itaət edilməsini əmr etdiyi rəhbər” də dəyişir.

Bir gün Əməvi hakimidir, sonra başqa bir sülalə gəlir.

Daha sonra Abbasilər, sonra başqa siyasi hakimiyyətlər.

Bu halda Qurandakı ilahi rəhbərlik anlayışı siyasi hakimiyyətin dəyişən adına çevrilir. Bu isə ciddi məntiqi problem yaradır.

Allahın əmr etdiyi rəhbərlik siyasi hakimiyyətin dəyişən formasından asılı ola bilməz.

Çünki siyasi hakimiyyət dəyişkəndir. Qurani haqq isə dəyişməzdir.

Deməli, “ulil-əmr” anlayışını hər dövrün hakimiyyətinə avtomatik tətbiq etmək ayənin ilahi meyarını siyasi dəyişkənliyə tabe etmək deməkdir.

Abbasilər: Əhli-Beyt adı ilə gəlib Əhli-Beytdən uzaqlaşmaq

Abbasilər hakimiyyətə gələndə Əhli-Beyt sevgisi mühüm siyasi şüarlardan biri idi. Lakin hakimiyyət əldə edildikdən sonra Əhli-Beyt ailəsinin siyasi və ictimai təsiri yenə məhdudlaşdırıldı.

Bu hadisə tarixdə mühüm bir dərs qoydu:

Əhli-Beytin adını siyasi legitimlik üçün istifadə etmək Əhli-Beytin haqq rəhbərliyini qəbul etmək demək deyil.

Beləliklə, “Əhli-Beyt” adı ilə “Əhli-Beytin rəhbərliyi” arasında fərq yarandı.

Birincisi siyasi şüara çevrilə bilər.

İkincisi isə hakimiyyətin özünü də Quranın qarşısında məsul vəziyyətə gətirir.

Məhz buna görə Əhli-Beyt rəhbərliyi siyasi hakimiyyət üçün təhlükəli idi.

Çünki haqq rəhbərlik qəbul ediləndə hakimiyyət artıq özünü mütləq hakim kimi təqdim edə bilməz.

Hakimiyyətin dini legitimliyə ehtiyacı necə yarandı?

Siyasi hakimiyyətin qarşısında həmişə eyni problem dayanır:

İnsanlara niyə mənə itaət etməli olduqlarını necə izah etmək?

Qılınc müəyyən müddət hakimiyyəti qoruyur.

Lakin yalnız qorxu ilə qurulan hakimiyyət uzunmüddətli sabitlik yarada bilməz. Ona görə siyasi hakimiyyətin dini legitimliyə ehtiyacı yaranır.

Əgər cəmiyyətə “bu hakimiyyət Allahın qoyduğu nizamın bir hissəsidir” deyilsə, itaət artıq sadəcə siyasi məcburiyyət deyil, dini vəzifə kimi qəbul edilə bilər.

Beləliklə, “itaət” siyasi sabitliyin ən güclü ideoloji vasitələrindən birinə çevrilir.

Burada təhlükəli çevrilmə baş verir: Quran → itaət → haqq rəhbərlik zənciri
hakimiyyət → itaət → dini legitimlik zəncirinə çevrilir.

Məhz bu nöqtədə ayənin siyasi məqsədlə istifadəsi ilə Quranın öz mənası arasında fərq yaranır.

Alimin müstəqilliyi niyə həlledici idi?

Hakimiyyətin dini legitimliyə ehtiyacı varsa, dini şərh edən şəxslərin müstəqilliyi həyati əhəmiyyət daşıyır.

Müstəqil alim “hakim Quranın hökmünə tabedir” deyə bilər. Hakimiyyətə bağlı alim isə “Quran hakimə itaəti tələb edir” deyə bilər.

Bu iki cümlə zahirən oxşar görünsə də, mahiyyətcə tamamilə fərqlidir.

Birincidə Quran → hakim münasibəti var.

İkincidə hakim → Quranın şərhi münasibəti yaranır.

Əgər ikinci münasibət üstünlük qazanarsa, Quranın rəhbərliyi zəifləyir.

Bu səbəbdən dini elmin siyasi hakimiyyətdən asılı vəziyyətə düşməsi yalnız elm məsələsi deyil, Quranın ictimai hakimiyyəti məsələsidir.

4:59-un ən təhlükəli təhrif forması

Ayənin ən təhlükəli şəkildə dəyişdirilmiş siyasi oxunuşu belə təsəvvür edilə bilər:

“Allah və Rəsula itaət edin, sonra da hakimiyyət sahibinə itaət edin.”

Belə oxunuşda “ulil-əmr”in əsas xüsusiyyətləri aradan qalxır.

“Kimdir?” sualının yerini: “kim hakimdirsə, odur.” cavabı tutur.

Bu zaman:

ədalət ikinci plana keçir;
elm ikinci plana keçir;
əmanət ikinci plana keçir;
iman ikinci plana keçir;
haqq rəhbərlik ikinci plana keçir.

Yerdə yalnız hakimiyyət qalır.

Beləliklə, Qurandakı rəhbərlik anlayışı siyasi itaət mexanizminə çevrilir.

Quranın buna qarşı qoyduğu meyar

Quran isə rəhbərliyi başqa cür təsvir edir.

Əmanət: 4:58

İtaət: 4:59

İmamət və zalımlıq: 2:124

Allahın əmri ilə rəhbərlik: 32:24

Zalım rəhbərlik: 28:41

Ədalətlə hökm: 38:26

İnsanların ədalətlə ayağa qalxması: 57:25

Bu ayələri bir-birindən təcrid etmək əvəzinə birlikdə oxuduqda Quranın rəhbərlik fəlsəfəsi meydana çıxır:

Rəhbərlik güc deyil, əmanətdir.

İtaət kor itaət deyil, haqq daxilində itaətdir.

İmamət siyasi titul deyil, ilahi məsuliyyətdir.

Hakimiyyət haqqın meyarı deyil.

Haqq hakimiyyətin meyarıdır.

Buradan Qaim anlayışına keçid yaranır.

Əgər tarix boyu haqq rəhbərliklə siyasi hakimiyyət arasında ayrılma baş veribsə, növbəti sual təbii olaraq ortaya çıxır:

Haqq rəhbərlik tarixdə məğlub edilə bilərmi?

Quranın cavabı — xeyr.

Zülm müəyyən dövr hakim ola bilər, haqqın daşıyıcıları zəiflədilə bilər və ədalət sistemi dağıdıla bilər. Lakin bunlar haqqın özünün yox olması demək deyil.

Əl-Qəsəs 5-də Allah “Yer üzündə zəif sayılanlara lütf etməyi, onları rəhbərlər etməyi və onları varislər etməyi” istədiyini bildirir.

Əl-Ənbiya 105-də isə saleh bəndələrin yer üzünə varis olmasından danışılır.

Ən-Nur 55-də iman və saleh əməl sahiblərinə yer üzündə möhkəmlik vəd edilir.

Əl-Hədid 25-də peyğəmbərlərin göndərilməsinin məqsədlərindən biri insanların ədalətlə ayağa qalxması kimi göstərilir.

Bu ayələrdə ortaq bir xətt var: zülm son söz deyil.

Qaim: haqqın ayağa qalxması

“Qaim” anlayışının Qurani mahiyyətini araşdırarkən mühüm bir fərq qoymaq lazımdır.

“Mehdi” adı Quranda konkret şəxs adı kimi keçmir.

“Qaim” də Quranda sonrakı rəvayət ənənəsindəki konkret imamın xüsusi adı kimi təqdim edilmir.

Lakin Quran dəfələrlə haqqın ayağa qalxmasından, ədalətin bərqərar olmasından, salehlərin varis edilməsindən, zəiflərin rəhbərliyə gətirilməsindən və Allah nurunun tamamlanmasından danışır.

Bu baxımdan Qaim anlayışının ən dərin Qurani mənası haqqın yenidən ayağa qalxmasıdır.

Rəvayət ənənəsində bu anlayış Əhli-Beytdən olan konkret rəhbərlə əlaqələndirilmişdir. Qurani səviyyədə isə onun mahiyyəti daha genişdir:

Qaim zülmün qarşısında ədalətin, cəhalətin qarşısında elmin, xəyanətin qarşısında əmanətin və siyasi dinçiliyin qarşısında Quranın yenidən ayağa qalxmasıdır.

“Qaim” yalnız gələcək hadisə deyil

Əgər Qaim anlayışını yalnız gələcəkdə baş verəcək fövqəltəbii hadisə kimi qəbul etsək, Quranın sosial və mənəvi mesajının böyük hissəsi diqqətdən kənarda qala bilər.

Quranın göstərdiyi qanun daha ümumidir:

Haqq ayağa qalxmalıdır və bu ayağa qalxma insanın düşüncəsində başlayır. Sonra əxlaqda görünür və cəmiyyətə keçir. Daha sonra idarəçiliyə təsir edir.

Beləliklə, Qaimlik yalnız bir şəxsin gəlişini gözləmək deyil. Haqqın öz yerinə qaytarılması prosesidir.

Bu baxımdan Qaim anlayışı Quranın yenidən dərk edilməsi, Əhli-Beytin elmi irsinin yenidən qiymətləndirilməsi, ədalətin hakimiyyətin əsasına çevrilməsi, əmanətin sahibinə qaytarılması və insanın siyasi və dini manipulyasiyadan azad olması kimi başa düşülə bilər.

Haqq rəhbərlikdən Qurani sistemə

Beləliklə, əvvəlki sualımıza qayıdırıq:

“Ulil-əmr” niyə bu qədər mühümdür?

Çünki məsələ yalnız bir ayənin tərcüməsi deyil. Məsələ rəhbərliyin mənbəyidir.

Əgər rəhbərliyin mənbəyi siyasi gücdürsə, güc → hakimiyyət → itaət modeli yaranır.

Əgər rəhbərliyin mənbəyi Allahın müəyyən etdiyi haqqdırsa, Allah → vəhy → haqq rəhbərlik → ədalət modeli yaranır.

Birinci modeldə insan hakimiyyətin obyektinə, ikinci modeldə hakimiyyət insan qarşısında məsuliyyət daşıyan əmanətə çevrilir.

Quranın məqsədi isə insanı insana qul etmək deyil. İnsanı Allah qarşısında məsul, azad və ədalətli varlıq kimi formalaşdırmaqdır.

Son nəticə

Beləliklə, məsələni bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar:

Ən-Nisa 4:59-da problem “itaət etmək” deyil; problem itaətin kimə və hansı meyarla edilməsi məsələsidir.

Quranın məntiqində:

Allaha itaət — mütləqdir.

Rəsula itaət — ilahi mesaj daxilindədir.

Ulil-əmrə itaət — həmin haqq xəttindən müstəqil deyil.

Buna görə hər siyasi hakim avtomatik olaraq “ulil-əmr” ola bilməz.

Əhli-Beytin Quran daxilindəki xüsusi mövqeyi isə bu rəhbərlik məsələsini sırf siyasi hakimiyyət müstəvisindən çıxarıb elm, təmizlik, əmanət və haqq rəhbərlik müstəvisinə keçirir.

Tarixin sonrakı mərhələlərində hakimiyyətin dini legitimliyə ehtiyacı “itaət” anlayışını siyasi sabitlik vasitəsinə çevirə bildi. Lakin Quranın meyarı dəyişmədi.

Hakimiyyət, sülalələr, təfsirlər, siyasi ideologiyalar dəyişə bilər. Amma Allahın ədalət prinsipi dəyişmir.

Buna görə haqq rəhbərliyin bərpası da yalnız müəyyən bir siyasi sülalənin hakimiyyətə gəlməsi deyil. Bu, Quranın yenidən meyar olması, ədalətin yenidən ayağa qalxması, və əmanətin sahibinə qaytarılmasıdır. Bu, insanın hakimiyyət qarşısında deyil, haqq qarşısında məsuliyyət daşımasıdır. Məhz bu mənada Qaim anlayışının ən dərin mahiyyəti ortaya çıxır. Qaim haqqın ayağa qalxmasıdır.

Şəxsiyyət müstəvisində bu anlayış Əhli-Beyt ənənəsində müəyyən bir rəhbərlə əlaqələndirilə bilər. Qurani prinsip müstəvisində isə onun mahiyyəti daha genişdir:

Zülmün qarşısında ədalətin, cəhalətin qarşısında elmin, xəyanətin qarşısında əmanətin və təhrifin qarşısında Quranın yenidən ayağa qalxması.

Beləliklə, mübarizənin son məqsədi sadəcə “kim hakim olacaq?” sualına cavab vermək deyil.

Əsas sual budur:

“Hakimiyyət kimin qarşısında hesab verəcək?”

Qurani cavab isə dəyişməzdir:

Hakimiyyət də, alim də, cəmiyyət də Allahın qarşısında.