Quranı insandan uzaqlaşdırmaq, yoxsa insanı Quranla tanış etmək?

Güclü dövlət yalnız güclü ordu, iqtisadiyyat və siyasi institutlarla qurulmur. Dövlətin əsl gücü onun arxasında dayanan cəmiyyətin sağlamlığı ilə ölçülür. Sağlam cəmiyyət isə yalnız maddi rifah içində yaşayan insanların məcmusu deyil. Sağlam cəmiyyət düşünən, vicdanlı, məsuliyyətli və haqq ilə nahaqqı ayırd edə bilən insanlardan formalaşır.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Burada mühüm bir sual ortaya çıxır:

Belə bir insanı necə yetişdirmək olar?

Təhsil, əlbəttə, bunun əsas vasitələrindən biridir. Lakin təhsilin insana yalnız məlumat verməsi kifayət etmir. İnsan biliyə sahib olmaqla yanaşı, həmin bilikdən necə istifadə etməyi, gücdən sui-istifadə etməməyi, başqasının haqqına girməməyi və öz davranışına görə məsuliyyət daşımağı da öyrənməlidir.

Məhz bu nöqtədə Qurani-Kərimin insan və cəmiyyət haqqında ortaya qoyduğu prinsiplər diqqətəlayiq əhəmiyyət qazanır.

Quran insanı yalnız ibadət edən varlıq kimi təqdim etmir. O, düşünən, seçən, məsuliyyət daşıyan və öz əməlinə görə cavab verən insan modeli ortaya qoyur.

Bu baxımdan Quranın cəmiyyət üçün əhəmiyyətini yalnız dini ayinlərlə məhdudlaşdırmaq onun məzmununu daraltmaq olardı.

Dünyəvilik Quranı qadağan etmək deyil

Din dövlətdən ayrı olmalıdır. Bu prinsip vətəndaşın vicdan və etiqad azadlığının təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət heç bir dini etiqadı və ya məzhəbi öz siyasi ideologiyasına çevirməməlidir.

Lakin dünyəvilik başqa bir şeyi də ifadə etməməlidir, yəni insanın dini mənbələri öyrənmək hüququnun məhdudlaşdırılmasını.

Quranı öyrənmək dini dövlət yaratmaq deyil. Əksinə, insanın Quranı özü oxumasına, onun məzmununu anlamasına və haqqında müstəqil düşünməsinə imkan vermək dini manipulyasiyanın qarşısını almağın ən sağlam yollarından biri ola bilər.

Çünki insan bilmədiyi mənbənin adından danışan şəxsin təsirinə daha asan düşür.

Mənbəni insanın əlindən almaq onu manipulyasiyadan qorumur. Mənbəni insanın özünə vermək isə onu manipulyasiyadan qorumaq imkanını artırır.

Bu səbəbdən dövlətin vəzifəsi Quranı təbliğ etmək deyil; Quranın təhrif olunmadan öyrənilməsi üçün vətəndaşa imkan yaratmaq ola bilər.

İnancın gücü və manipulyasiya təhlükəsi

İnanc insan şüuruna təsir edən ən güclü mənəvi qüvvələrdən biridir.

Sağlam inanc insanı mərhəmətə, ədalətə, dürüstlüyə və məsuliyyətə yönəldə bilər. Lakin insanın müqəddəs hesab etdiyi dəyərlər təhrif edilərək onun şüuruna yeridildikdə həmin inanc manipulyasiya vasitəsinə də çevrilə bilər. Ən təhlükəli məqam da məhz budur.

İnsan müəyyən bir yanlışlığı həqiqət və müqəddəs vəzifə kimi qəbul edərsə, onu yönləndirmək asanlaşır. Ona görə də dini manipulyasiya adi informasiya manipulyasiyasından daha təhlükəli ola bilər: burada təsir yalnız ağla deyil, insanın vicdanına və müqəddəs hesab etdiyi dəyərlərə yönəlir.

Belə bir insan hətta öz dövlətinə, cəmiyyətinə və həmvətənlərinə qarşı yönəldilərkən belə, etdiyini yanlışlıq deyil, “haqq uğrunda mübarizə” hesab edə bilər.

Deməli, dövlət təhlükəsizliyinin mühüm məsələlərindən biri yalnız təhlükəli ideologiyalarla mübarizə aparmaq deyil, insanın belə ideologiyaların təsirinə düşməsinin qarşısını əvvəlcədən almaqdır.

Bunun ən mühüm vasitələrindən biri isə düşünən və mənbəni özü tanıyan insan yetişdirməkdir.

Quran və insanın daxili məsuliyyəti

Qurani yanaşmada dəyişiklik əvvəlcə insanın özündən başlayır.

İnsan yalnız qanundan qorxduğu üçün düzgün davranırsa, qanunun olmadığı yerdə davranışını dəyişə bilər. Lakin insanın daxilində haqq və ədalət anlayışı formalaşıbsa, xarici nəzarət zəiflədikdə belə onun vicdanı fəaliyyətini davam etdirir.

Bu, qanunun əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, sağlam cəmiyyət üçün hər ikisi lazımdır:

Vicdan — daxili nəzarət.
Qanun — xarici nəzarət.

Vicdan insanı zülmdən çəkindirir, qanun isə zülmün qarşısını hüquqi mexanizmlərlə alır.

Buna görə ədalətli dövlət yalnız yaxşı insanların ümidinə buraxıla bilməz. Dövlət qanunun aliliyini təmin etməli, heç kimin qanundan üstün olmadığı bir sistem qurmalıdır.

Hakimiyyət də qanuna tabedir. Şəxs dəyişə bilər, hakimiyyət dəyişə bilər, siyasi sistemlər dəyişə bilər. Lakin prinsip dəyişməməlidir. Heç kim qanundan üstün deyil.

Ədalət şəxslərin yaxşı niyyətindən asılı qaldıqda zəifləyir, prinsipə və qanunun aliliyinə bağlandıqda isə institusional xarakter qazanır.

Quranın cəmiyyətə verdiyi əsas dərs

Quranın insan və cəmiyyət haqqında mesajını bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, bu belə ola bilər:

Əvvəl insan formalaşır, sonra cəmiyyət.

Vicdanlı insan sağlam ailə və sağlam sosial münasibətlər yaradır. Sağlam cəmiyyət isə ədalətli institutların formalaşmasına zəmin yaradır. Ədalətli institutlar dövlətin gücünü şəxslərdən asılı olmaqdan çıxarıb prinsiplərə bağlayır.

Beləliklə insan → cəmiyyət → institut → dövlət ardıcıllığının ilk halqası zəifdirsə, sonrakı halqaların uzun müddət sağlam qalması çətinləşir.

Quran təhsildə: əzbər deyil, dərk

Qurani-Kərimin tədrisi də məhz bu məqsədə xidmət etməlidir. Quranı şagirdə yalnız əzbərlətmək kifayət deyil. Əsas məsələ onun mətnini anlamaq, ayələrin bir-biri ilə əlaqəsini görmək, düşünmək və nəticə çıxarmaqdır.

Təhsil insanı sual verməkdən qorxutmamalıdır. Əksinə, sağlam təhsil insana düşünməyi, araşdırmağı və eşitdiyi fikri mənbə ilə müqayisə etməyi öyrətməlidir.

Quranın tədrisinin məqsədi də belə bir düşüncə mədəniyyətinə xidmət edə bilər. Quranı insana qəbul etdirmək yox, insanı Quranın özü ilə tanış etmək. Yəni insan Quranı özü oxusun, özü düşünsün, özü sual versin və özü nəticə çıxarsın.

Belə insanın qarşısına “Quran belə deyir” adı ilə hər hansı fikir qoyulduqda onun həmin iddianı Quranın özü ilə müqayisə etmək imkanı olacaq. Bu isə dini manipulyasiyaya qarşı ən güclü müdafiələrdən biridir.

Quran və güclü dövlət

Güclü dövlət yalnız güclü idarəçilikdən yaranmır. Onun arxasında güclü cəmiyyət dayanmalıdır. Güclü cəmiyyət isə yalnız maddi imkanlarla deyil, insan kapitalı ilə formalaşır.

İnsan kapitalının ən mühüm hissəsi isə düşüncə, məsuliyyət və mənəvi dayanıqlıqdır. Bu baxımdan Qurani-Kərimin təhrifsiz tədrisi dövlətin dini idarə etməsi anlamına gəlmir. Əksinə, dövlətin vətəndaşın düşüncə azadlığını və dini mənbəni öyrənmək hüququnu təmin etməsi kimi başa düşülə bilər.

Dövlət Quranın tərəfi olmamalıdır. Dövlət insanın tərəfi olmalıdır, insanın düşünmək, öyrənmək və həqiqəti axtarmaq hüququnun.

Quran isə həmin axtarışın mühüm mənbələrindən biri kimi insanın qarşısında açıq olmalıdır.

Quranı insanlardan uzaqlaşdırmaqla xurafatın qarşısını almaq mümkün deyil. İnsanı Quranla tanış etmədən onun adına danışanların qarşısını almaq da mümkün deyil.

Əgər insan Quranı bilmirsə, onun adından danışan hər kəsə inanmaq məcburiyyətində qala bilər. Əgər insan Quranı özü oxuyur, anlayır və düşünürsə, artıq onun qarşısında müqayisə etmək üçün mənbə var.

Bu, yalnız dini məsələ deyil.

Bu, insanın düşüncə azadlığı məsələsidir.

Bu, sağlam cəmiyyət məsələsidir.

Bu, dövlətin mənəvi-intellektual təhlükəsizliyi məsələsidir.

Və nəhayət, bu, gələcəyin insanını necə yetişdirmək məsələsidir.

Din dövlətdən ayrı olmalıdır. Lakin insan Quranından ayrı düşməməlidir.

Çünki dövlət dini idarə etməklə güclənmir, düşünən, məsuliyyətli və sağlam vətəndaş yetişdirməklə güclənir.

Qurani-Kərimin təhrifsiz tədrisinin məqsədi də məhz budur: insanı kiminsə inancının ardınca sürüklənən varlığa deyil, öz ağlı, vicdanı və məsuliyyəti ilə haqqı axtaran vətəndaşa çevirmək.

Yekun: Güclü dövlətin ən möhkəm dayağı düşünən insandır

Dövlətin həqiqi gücü yalnız onun ordusunda, iqtisadiyyatında və siyasi institutlarında deyil. Bu gücün ən dərin təməli insanın şüurunda, vicdanında və dövlətinə qarşı məsuliyyətində formalaşır. Sağlam vətəndaş olmayan yerdə ən mükəmməl qanunlar belə öz-özünə sağlam cəmiyyət yarada bilməz.

İnsanın şüuruna yanlış inanc yeridildikdə isə təhlükə daha da dərinləşir. Çünki insanı yalnız fikirləri ilə deyil, müqəddəs hesab etdiyi dəyərlərlə də idarə etmək mümkün olur. Belə bir insanın vicdanına saxta həqiqət təqdim edilərsə, o, hətta öz dövlətinə və cəmiyyətinə qarşı yönəldilən hərəkəti belə haqq naminə mübarizə hesab edə bilər.

Deməli, dövlət təhlükəsizliyinin ən mühüm məsələlərindən biri insanı inancdan uzaqlaşdırmaq deyil, yanlış inancın insan üzərində hakimiyyət qurmasının qarşısını almaqdır.

Bunun yolu isə Quranı insanlardan gizlətmək deyil. Əksinə, Quranı insanın özünə qaytarmaqdır.

Qurani-Kərimin təhrifsiz, obyektiv və düşünməyə əsaslanan şəkildə tədrisi məhz bu baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır. İnsan özünün inandığı mənbəni tanıdıqca, həmin mənbənin adından danışanlara kor-koranə tabe olmaq ehtiyacı azalır. O, eşitdiyi hər fikri mənbə ilə müqayisə etməyi, sual verməyi və düşünməyi öyrənir.

Belə insanı manipulyasiya etmək daha çətindir.

Belə vətəndaşdan sağlam cəmiyyət yaranır.

Sağlam cəmiyyətdən isə güclü dövlət.

Burada dünyəviliklə Quran arasında ziddiyyət axtarmağa ehtiyac yoxdur. Dünyəvi dövlət Quranı dövlət ideologiyasına çevirməməlidir. Lakin dünyəvilik vətəndaşın Qurandan xəbərsiz saxlanılması da demək deyil.

Dövlət dini idarə etməməlidir, insanın düşüncə və vicdan azadlığını qorumalıdır.

Quran isə heç kimin şəxsi mülkiyyəti, siyasi aləti və ya dini monopoliyası deyil. O, insanın qarşısında açıq olan ilahi mənbədir. Onu oxumaq, öyrənmək, anlamaq və haqqında düşünmək heç bir siyasi və ya dini qrupun inhisarında ola bilməz.

Bu baxımdan Qurani-Kərimin təhrifsiz tədrisi dini dövlət yaratmaq layihəsi deyil. Bu, düşünən insan yetişdirmək layihəsidir.

Çünki dövlət üçün ən təhlükəsiz vətəndaş kor-koranə itaət edən deyil, haqqı və nahaqqı ayırd edə bilən, qanunun aliliyinə hörmət edən, başqasının haqqını öz haqqı qədər qiymətləndirən və öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan vətəndaşdır.

Quranın insana verdiyi ən böyük imkanlardan biri də budur: insanı düşünməyə, seçməyə və seçiminin məsuliyyətini daşımağa çağırmaq.

Ona görə də məsələyə yalnız “Quran tədris olunmalıdırmı?” sualı ilə yanaşmaq kifayət deyil.

Daha böyük sual budur:

Biz gələcəyin insanını necə yetişdirmək istəyirik?

Mənbəni bilməyən və başqalarının dediyinə inanan insanmı?

Yoxsa oxuyan, düşünən, sorğulayan, vicdanı ilə qərar verən və həqiqəti mənbədən yoxlayan insanmı?

Əgər məqsədimiz sağlam cəmiyyət, ədalətli dövlət və təhlükəsiz gələcəkdirsə, cavab aydındır.

Quranı insandan uzaqlaşdırmaq deyil, insanı Quranın özü ilə tanış etmək lazımdır.

Çünki yanlış inancı susdurmağın ən etibarlı yolu inancı qadağan etmək deyil — həqiqi mənbəni insanın qarşısına qoymaqdır.

Güclü dövlətin sərhədlərini ordusu qoruyur, qanunları nizamını qoruyur, iqtisadiyyatı dayanıqlığını təmin edir. Lakin onun ən dərin təhlükəsizlik xəttini düşünən, vicdanlı və məsuliyyətli vətəndaş qoruyur.

Belə vətəndaşı yetişdirmək isə dövlətin gələcəyinə qoyulan ən böyük sərmayələrdən biridir.

Qurani-Kərimin təhrifsiz tədrisi də bu sərmayənin mənəvi-intellektual dayaqlarından biri ola bilər.

Dünyəvi dövlət Quranı yox, dini dövlət ideologiyasına çevirməməlidir! Quran dinin konstitusiyasıdır. Onun qayəsi, məğzi, mənası ƏDALƏTDİR! Din, bu ədalət qanunu həyata keçirən bir təşkilat roluni oynayır. O, səhv də edə bilər..!

Hz. Əlidən soruşurlar ki, dövlətdə din nədir?

Cavab verir: Din dövlətin ədalətidir, ədaləti yoxdursa dini də yoxdur!

Quran — prinsip və meyar, din — həmin prinsipləri həyata keçirməyə çalışan insan qurumu, dövlət isə cəmiyyətin hüquqi-siyasi idarəetmə sistemidir. Buna görə dini təşkilat da səhv edə bilər, Quran isə onun səhvlərinin meyarı ola bilər.

Quran, din və dövlət: meyar kimdir?

Dünyəvi dövlətin Quranı dövlət dini ideologiyasına çevirməməsi ilə Quranın cəmiyyətdən uzaqlaşdırılması eyni şey deyil.

Quran bir siyasi partiyanın, dini qurumun və ya hakimiyyətin ideologiyası deyil. O, insan və cəmiyyət üçün ilahi prinsip və meyardır.

Bu mənada Quranı dinin konstitusiyası kimi xarakterizə etmək mümkündür: konstitusiya dövlətin özünü deyil, dövlətin fəaliyyət göstərməli olduğu əsas hüquqi prinsipləri müəyyən etdiyi kimi, Quran da dini fəaliyyətin hansı mənəvi və ədalət prinsiplərinə söykənməli olduğunu müəyyən edən əsas meyardır.

Quranın qayəsi onun məğzi, mənası isə ədalətdir.

Dini qurum isə bu prinsipləri həyata keçirməyə çalışan insan təşkilatıdır. İnsan təşkilatı olduğu üçün səhv edə bilər, yanlış qərar verə bilər, hətta öz məqsədindən uzaqlaşa bilər. Buna görə də dini qurumun fəaliyyəti Quranın meyarı ilə qiymətləndirilməlidir; Quran dini qurumun davranışı ilə ölçülməməlidir.

Əgər dini təşkilat ədalətdən uzaqlaşırsa, onun “dini” adlandırılması həmin ədalətsizliyi haqq qazandıra bilməz. Əksinə, onun Quranın prinsiplərinə nə qədər uyğun olub-olmaması sorğulanmalıdır.

Hz. Əliyə aid edilən məşhur ifadə də məhz bu məntiqi son dərəcə yığcam şəkildə ifadə edir:

“Dövlətin dini onun ədalətidir; ədaləti yoxdursa, dini də yoxdur.”

Bu fikir dinin adını deyil, mahiyyətini önə çəkir.

Deməli, dövlətin üzərində hansı adın yazılması deyil, onun insanlara necə münasibət göstərməsi, hüququ necə qoruması və ədaləti necə təmin etməsi əsasdır.

Ədalət yoxdursa, dini şüarlar dövləti ədalətli etmir. Quranın adı çəkilməklə zülm ədalətə çevrilmir. Dini qurumun mövcudluğu ilə də onun fəaliyyətinin ilahi prinsiplərə uyğunluğu avtomatik təmin olunmur.

Meyar təşkilat deyil prinsipdir. Meyar ad deyil ədalətdir.

Bu baxımdan dünyəvi dövlətin əsas vəzifəsi dini öz siyasi hakimiyyətinin alətinə çevirmək deyil. Onun vəzifəsi insanın hüququnu, vicdanını, düşüncə azadlığını və ədalətli ictimai nizamı qorumaqdır.

Qurani-Kərimin təhrifsiz tədrisinin əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır: insan dini təşkilatın nə dediyini bilməklə kifayətlənməməli, Quranın özünün nə dediyini də bilməlidir.

Çünki mənbəni bilməyən insan təşkilatın ardınca gedir.

Mənbəni bilən insan isə təşkilatın fəaliyyətini də mənbənin meyarı ilə qiymətləndirə bilir.

Beləliklə, Quran dini dövlət yaratmaq üçün deyil, insanı və cəmiyyəti ədalətə yönəltmək üçün öyrənilməlidir.

Dinin insan tərəfindən həyata keçirilməsi mümkündür və insan səhv edə bilər. Lakin məhz buna görə Quranın təhrifsiz tədrisi zəruridir: insanın yaratdığı dini təsəvvürlər Quranın meyarı ilə yoxlanılmalıdır.

Bu yanaşma həm dünyəviliyi, həm dini azadlığı, həm də ədaləti bir-birinə qarşı qoymur, onları eyni əsasda birləşdirir:

Dövlət — hüququ qoruyur.
Din — ədaləti həyata keçirməyə xidmət edir.
Quran — ədalətin meyarını müəyyən edir.
İnsan — bütün bunların məsuliyyətli daşıyıcısıdır.

Bu zəncirin ən mühüm halqası yenə insandır.

Çünki ədaləti bilən, amma onu yaşamayan insanla ədalətli dövlət qurmaq mümkün deyil.

Ona görə də Qurani-Kərimin təhrifsiz tədrisi yalnız dini bilik məsələsi deyil. Bu, insanın öz meyarını tanıması, dini manipulyasiyadan qorunması, ədaləti dərk etməsi və nəticədə sağlam cəmiyyətin formalaşması məsələsidir.

Güclü dövlətin ən etibarlı dayağı isə qorxudan itaət edən insan deyil — ədaləti dərk etdiyi üçün ədalətin tərəfində dayanan insandır.

Quran → meyar; din → insan tərəfindən həyata keçirilən sistem; dövlət → hüquqi idarəetmə; ədalət → hamısını birləşdirən əsas prinsip.

Quran meyardır, din onu həyata keçirməyə çalışan insan sistemidir, dövlət isə ədaləti hüquqi qaydada təmin edən ictimai institutdur.

Beləliklə, məqalənin əsas dayağı artıq aydındır:

Quran — meyar.
Ədalət — məqsəd.
İnsan — daşıyıcı.
Din — həyata keçirən sistem.
Dövlət — hüquqi təminat.
Təhsil — şüurlandıran vasitə.
Sağlam cəmiyyət — nəticə.
Güclü dövlət — bu nəticənin siyasi dayağı.

Bütün bunların mərkəzində bir fikir dayanır:

İnsanı Quranın özündən uzaqlaşdırmaq onu dini manipulyasiyadan qorumur, əksinə, Quranı təhrifsiz şəkildə insanın özünə tanıtmaq onu manipulyasiyadan qoruyur.