İntellektual yüksəlişdən ədalətli cəmiyyətə və davamlı sivilizasiyaya

Təhsil sağlam təfəkkürlü cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran ən mühüm amillərdən biridir. İnsan yalnız məlumat toplamaqla kamilləşmir. Əsas məsələ əldə etdiyi biliyi anlamaq, düşünmək, doğru ilə yanlışı ayırmaq və bu biliyi məsuliyyətlə həyata tətbiq etməkdir. Əks halda insan natamam yetişir, cəmiyyət zəifləyir, dövlətin dayaqları sarsılır.

Bu baxımdan Qurani-Kərimə yalnız dini məlumatlar toplusu kimi deyil, insanın düşüncə və davranışını formalaşdıran əsas mənbə kimi yanaşmaq mümkündür.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Quran əsas istiqamət, təhsil anlama vasitəsidir

Qurani yanaşmada bilik insanı düşünməyə, dərk etməyə və məsuliyyət daşımağa yönəltməlidir. Təhsilin məqsədi yalnız məlumat vermək deyil; düşünən, sorğulayan, vicdanlı və məsuliyyətli insan yetişdirməkdir.

Bu baxımdan:

Quran — istiqamət verən əsas mənbədir.
Təhsil — onu anlama və tətbiq etmə vasitəsidir.

Bu iki anlayış bir-birindən ayrıldıqda ciddi problemlər meydana çıxır. Mətn anlaşılmadıqda onun yerini kor-koranə təqlid, yanlış yozum və manipulyasiya tuta bilər.

Nəticədə:

* mətn yanlış başa düşülür;
* manipulyasiyaya zəmin yaranır;
* zidd və bir-birini inkar edən nəticələr meydana çıxır;
* cəmiyyətdə parçalanma dərinləşir.

Deməli, sağlam təhsil yalnız bilik verməməli, düşünmə qabiliyyəti və mənəvi məsuliyyət formalaşdırmalıdır.

Təhsil + dəyər = kamil insan

Sağlam təhsil:

* düşünməyi öyrədir;
* sual vermək və araşdırmaq mədəniyyəti yaradır;
* vicdanı formalaşdırır;
* məsuliyyət hissini gücləndirir;
* insanı öz qərarlarının nəticələrini dərk etməyə hazırlayır.

Beləliklə, sağlam cəmiyyət üçün doğru təhsil, doğru təhsil üçün isə doğru istiqamət lazımdır.

Qurani baxışda bu istiqamətin əsas meyarlarından biri ədalətdir.

Quran və bəşəri sivilizasiya

İnsanlıq tarixində sivilizasiya və mədəniyyət çox vaxt maddi inkişaf, texnologiya, iqtisadi güc və hərbi qüdrətlə ölçülüb. Lakin bunların heç biri təkbaşına sivilizasiyanın davamlılığına zəmanət vermir.

Tarix göstərir ki, maddi baxımdan güclü cəmiyyət ədaləti itirdikdə daxildən zəifləyə, ictimai etimadı itirə və nəticədə öz dayaqlarını sarsıda bilər.

Deməli, texnologiya sivilizasiyanın imkanlarını artırır, lakin onun istiqamətini insanın dəyər sistemi müəyyən edir.

Qurani baxımdan sivilizasiya yalnız maddi tərəqqi deyil. O, insanın daxili kamilliyi, ictimai ədalət və məsuliyyət üzərində qurulan həyat tərzidir.

Mədəniyyət isə cəmiyyətin düşüncə tərzini, davranışlarını və dəyərlərini əks etdirir. Əgər bu dəyərlərin təməlində ədalət yoxdursa, mədəniyyət zahirən inkişaf etmiş görünsə də, mahiyyətini itirə bilər.

Qurani prinsip baxımından bu təməlin əsas elementləri bunlardır:

* ədalət;
* məsuliyyət;
* dürüstlük;
* insanın ləyaqətinin qorunması.

Burada ardıcıllıq xüsusilə əhəmiyyətlidir:

Əvvəl insan formalaşır.
Sonra cəmiyyət formalaşır.
Sonra dövlət və onun institutları yaranır.
Nəhayət, bütün bunların üzərində sivilizasiya qurulur.

Bu səbəbdən: bilik + ədalət = davamlı sivilizasiya.

Bilik güc yarada bilər. Lakin ədalət yoxdursa, həmin güc insanlığın xeyrinə deyil, onun əleyhinə də istifadə oluna bilər.

Sağlam sivilizasiyanın Qurani modeli

Qurani prinsipə əsaslanan sağlam cəmiyyətin formalaşmasını belə ifadə etmək olar:

Vicdanlı insan → düşünən cəmiyyət → ədalətli qanun → məsuliyyətli dövlət → davamlı sivilizasiya.

Bu modeldə:

* insan vicdanlı yetişdirilməlidir;
* təhsil düşüncəni formalaşdırmalıdır;
* qanun ədalət üzərində qurulmalıdır;
* dövlət həmin ədaləti qoruyan mexanizmə çevrilməlidir.

Beləliklə, mədəniyyət ədalətdən qidalanır, sivilizasiya isə həmin ədalətin davamlı ictimai formasına çevrilir.

İnsan nə qədər kamilləşərsə, onun fərdi və ictimai məsuliyyəti də bir o qədər yüksələr. Sağlam insan sağlam cəmiyyətin, sağlam cəmiyyət isə davamlı sivilizasiyanın əsasını təşkil edir.

Əli ibn Əbu Talib: insan, vicdan və ədalət

Əli ibn Əbu Talibin irsində insanın əxlaqı, mənəvi məsuliyyəti, ədaləti, hakimiyyətin sərhədləri, vicdan və özünütərbiyə məsələləri xüsusi yer tutur. Onun rəhbərliyi ilə əxlaqın, mənəvi məsuliyyətin bir-birindən ayrılmaması bu fikirlərin yalnız nəzəri mülahizə deyil, həyatın içində sınanmış prinsiplər kimi dərk edilməsinə imkan verir.

Əli ibn Əbu Talib: “Əgər ədəbin nə olduyğunu dərk etsəydiniz, Allahdan ruzi yox ədəb dilərdiniz."

Əxlaq — insan dəyərinin əsası

Məhz burada əl-Xarəzminin insanın dəyər və əxlaqını məşhur “bir və sıfırlar” məsəli ilə xarakterizə etməsi diqqətəlayiqdir. Bu fikrin insan dəyərlərinin prioritetini obrazlı şəkildə izah edir:

Əgər insanın əxlaqı varsa, bu 1 rəqəmidir. İnsan həm də gözəldirsə, 1-in yanına bir sıfır əlavə olunur və 10 olur. Əgər o, həm də varlıdırsa (və ya ağıllıdırsa), bir sıfır da artır və 100 olur. Əgər o, həm də soylu və ya nəcabətlidirsə, daha bir sıfır artır və 1000 olur. Lakin əvvəldəki 1 (yəni əxlaq və mənəviyyat) yox olarsa, insanın heç bir qiyməti qalmır, geriyə yalnız dəyərsiz sıfırlar qalır.

Yəni əsas olan itirilərsə, qalanların dəyəri də mənasını itirir.

Bu məntiqi belə ifadə etmək olar:

Əxlaq — əsasdır.
Gözəllik, sərvət, mövqe və nəsil — əlavə dəyərlərdir.

İslam dövlət modeli deyil, ilk növbədə insan modelidir

Qurani baxışın mühüm nəticələrindən biri budur ki, cəmiyyətin dəyişməsi yalnız siyasi quruluşun dəyişdirilməsi ilə baş vermir.

Əsas dəyişiklik insandan başlayır:

İnsan Allaha təslim olur → ədaləti mənimsəyir → məsuliyyətli davranır → sağlam cəmiyyət formalaşır.

Bu baxımdan əsas prinsip belə ifadə edilə bilər:

Sistem insanı deyil, insan sistemi formalaşdırır.

Çünki əxlaqsız və məsuliyyətsiz insanlardan ibarət ən mükəmməl siyasi sistem belə zamanla öz mahiyyətini itirə bilər. Vicdanlı və məsuliyyətli insanlar isə ədalətli institutların yaranmasına və yaşamasına zəmin yaradırlar.

Ədalət sisteminin üç dayağı

Sağlam cəmiyyətin davamlılığı üçün üç əsas sütun bir-birini tamamlamalıdır:

1. Vicdan — daxili nəzarət

İnsan qanundan qorxduğu üçün deyil, haqqı anladığı üçün zülmdən çəkinməlidir.

2. Qanunun aliliyi — xarici nizam

Heç bir şəxs, hakimiyyət və qurum qanundan üstün olmamalıdır.

3. Əxlaq və təhsil — formalaşdırıcı baza

Vicdanlı insan öz-özünə yaranmır. Onun formalaşmasında ailə, təhsil, mədəniyyət və ictimai mühit mühüm rol oynayır.

Beləliklə:

Vicdan insanın daxilində ədaləti qoruyur.
Qanun ədaləti cəmiyyətdə qoruyur.
Təhsil isə hər ikisini formalaşdırır.

Bu üçü birlikdə işləmədikdə sistemin dayanıqlılığı zəifləyir.

Nəticə

Qurani-Kərimin təhsil sistemində öyrədilməsi yalnız dini məlumatların ötürülməsi kimi başa düşülməməlidir. Əsas məqsəd Quranın düşünmə, dərk etmə, sorğulama, məsuliyyət və ədalət prinsiplərinin insanın dünyagörüşünün formalaşmasında rol oynamasıdır.

Quranı öyrənmək yalnız mətni oxumaq deyil, onun mənasını anlamağa çalışmaq, insan və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti dərk etməkdir.

Bu baxımdan sağlam inkişafın ardıcıllığı belədir:

Quran → təhsil → düşünən insan → vicdanlı cəmiyyət → ədalətli dövlət → davamlı sivilizasiya.

Sivilizasiyanın həqiqi gücü yalnız texnologiyada, sərvətdə və siyasi qüdrətdə deyil. Onun əsl gücü insanının keyfiyyətindədir.

Çünki insanın vicdanı zəifləyirsə, qanun yalnız məcburiyyətə çevrilir, qanun ədalətdən uzaqlaşırsa, dövlət öz mahiyyətini itirir, dövlət ədaləti qoruya bilmirsə, sivilizasiyanın zahiri parıltısı onun daxili çöküşünü gizlədə bilmir.

Ona görə də davamlı sivilizasiyanın başlanğıc nöqtəsi nə texnologiya, nə sərvət, nə də hakimiyyətdir. Başlanğıc nöqtəsi insandır. İnsanı formalaşdıran əsas vasitələrdən biri isə təhsildir. Təhsilə istiqamət verən əsas meyar isə ədalətdir.

Bu mənada Qurani təhsil yalnız keçmişi öyrədən deyil, sağlam düşünən insan, sağlam cəmiyyət və ədalətli gələcək formalaşdıran bir təhsil modelidir.

QURAN, SAĞLAM TƏFƏKKÜR VƏ SİVİLİZASİYA

Əgər Quran təhsil sisteminə yalnız dini məlumat kimi daxil edilərsə, onun cəmiyyətə verə biləcəyi əsas dəyər məhdudlaşdırılmış olar. Quranın təhsil sistemindəki əsl rolu insanı yalnız inandırmaq deyil, düşündürmək, sorğulamaq, dərk etdirmək və məsuliyyətli davranışa yönəltməkdir.

Çünki Quran insanın düşüncəsini özündən asılı vəziyyətə salan bir kiab deyil, əksinə, insanı düşünməyə çağıran bir meyardır.

Məhz buna görə Quranın mövhumata çevrilməsinin qarşısını almağın ən təsirli yolu onu insanın düşüncə dünyasından uzaqlaşdırmaq deyil, düzgün şəkildə tədris etməkdir.

Quran təhsil sistemindən kənarda qaldıqda onun haqqında təsəvvürləri başqa mənbələr formalaşdırmağa başlayır. İnsan Quranın özünü oxumadan onun haqqında danışa, hətta Quran adına müxtəlif inancları qəbul edə bilər. Beləliklə, Quranın yerini onun haqqında yaradılmış təsəvvürlər tutur.

Bu isə çox təhlükəli bir vəziyyət yaradır:

Quranın özü bir tərəfdə qalır, Quran adı altında yaranmış mövhumatlar isə onun yerini tutur.

Deməli, problem yalnız Quranın yanlış təfsir olunması deyil. Daha böyük problem insanın Quranı özü anlamaq imkanından məhrum edilməsidir.

Quran mövhumatın deyil, təfəkkürün mənbəyidir

Qurani təhsilin əsas məqsədi insana hazır hökmlər əzbərlətmək deyil. Məqsəd ona düşünmək, müqayisə etmək, dəlil axtarmaq və nəticə çıxarmaq qabiliyyəti qazandırmaqdır.

Bu baxımdan Qurani təhsil üç mərhələyə əsaslanmalıdır:

Oxumaq → anlamaq → tətbiq etmək.

İnsan Quranı oxuyub onun mənasını anlamırsa, mətn onun üçün sadəcə səslənən sözlər toplusuna çevrilə bilər. Anlama olmadan isə Quranın insanın düşüncəsinə, əxlaqına və davranışına təsiri məhdudlaşır.

Buna görə:

Quranı əzbərləyən insan hələ Quranı dərk etmiş insan demək deyil.
Quranı dərk edən insan isə onun prinsiplərini həyatında tətbiq etməyə başlayır.

Burada təhsilin əsas missiyası ortaya çıxır. Təhsil Quranı insanın əlindən almaq və onun yerinə hazır dini qənaətlər qoymaq üçün deyil, insanı Quranla birbaşa düşünə bilən şəxsiyyətə çevirmək üçün lazımdır.

Mövhumata qarşı ən güclü müdafiə savadlı təfəkkürdür

Mövhumat yalnız məlumatsızlıqdan yaranmır. İnsan bəzən çox şey bilir, lakin bildiklərini sorğulamaq və müqayisə etmək qabiliyyətinə malik deyil.

Bu səbəbdən mövhumata qarşı mübarizənin əsas vasitəsi yalnız qadağa deyil, düşünən insan yetişdirməkdir.

Düşünən insan:

* hər deyilənə inanmaz;
* iddianın dəlilini soruşar;
* mənbəni araşdırar;
* Quranla ziddiyyəti müəyyən etməyə çalışar;
* dini ad altında təqdim olunan hər fikri avtomatik olaraq müqəddəsləşdirməz;
* insan sözünü Allahın sözü ilə eyniləşdirməz.

Beləliklə, Qurani təhsil insanı dini manipulyasiyadan da qoruyan intellektual immunitet formalaşdırır. Bu, məsələnin ən mühüm nöqtəsidir.

Quranın müqəddəsləşdirilməsi ilə Quranın anlaşılması eyni şey deyil

Quranı əlçatmaz, yalnız müəyyən şəxslərin izah edə biləcəyi sirli mətnə çevirmək insanı Qurandan uzaqlaşdırır.

Qurani təhsilin məqsədi isə əksinə, insanla Quran arasında birbaşa düşüncə əlaqəsi yaratmaqdır.

Quranı müqəddəs hesab etmək onun anlaşılmasına maneə olmamalıdır, əksinə, müqəddəs hesab edilən Kitabı daha ciddi şəkildə anlamaq məsuliyyəti yaratmalıdır.

Bu yanaşma Quranın mövhumata çevrilməsinin qarşısını alan əsas intellektual mexanizmdir.

Təfəkkürdən sivilizasiyaya

Qurani təhsilin nəticəsi yalnız fərdi dindarlıq olmamalıdır.Təhsil insanı düşünməyə, ədalətli olmağa və məsuliyyət daşımağa öyrədirsə, bunun ictimai nəticəsi də olmalıdır.

Ardıcıllıq belədir:

Quran → təhsil → təfəkkür → əxlaq → ədalət → sağlam cəmiyyət → ədalətli dövlət → sivilizasiya.

Burada sivilizasiya təsadüfi nəticə deyil. O, insanın daxili keyfiyyətlərinin ictimai sistemə çevrilməsidir.

Vicdanlı insan ədalətli münasibət, ədalətli münasibətlər sağlam ictimai mühit yaradır. Sağlam ictimai mühit isə ədalətli institutların yaranmasına imkan verir. Öz növbəsində ədalətli institutlar dövlətin və cəmiyyətin dayanıqlığını gücləndirir.

Beləliklə, sivilizasiyanın başlanğıcı texnologiyada deyil, insanın təfəkküründə və əxlaqında yerləşir.

Quran və sivilizasiyanın əsas fərqi

Maddi inkişaf insanın nə qədər gücə sahib olduğunu göstərir.

Mənəvi və intellektual inkişaf isə insanın həmin gücdən necə istifadə etdiyini müəyyənləşdirir.

Texnologiya güc verir, elm imkan, iqtisadiyyat sərvət, dövlət təşkilatlanma yaradır.

Lakin bütün bunların istiqamətini insanın dəyər sistemi müəyyən edir. Əgər bu istiqamət ədalətdirsə, güc insanlığın xidmətinə çevrilir. Əgər ədalət yoxdursa, ən yüksək texnologiya belə zülmün vasitəsinə çevrilə bilər.

Bu səbəbdən Qurani sivilizasiya yalnız “inkişaf etmiş cəmiyyət” anlayışı deyil. Qurani sivilizasiya biliyin ədalətlə birləşdiyi cəmiyyətdir.

Burada Quranın təhsil sistemində öyrədilməsinin əsl məqsədi daha aydın görünür.

Məqsəd yeni bir mövhumat sistemi yaratmaq deyil, məqsəd insanı mövhumatdan qoruyacaq düşüncə mədəniyyəti yaratmaqdır.

Məqsəd dini insanın ağlının qarşısına qoymaq deyil, məqsəd insanın ağlını Quranın qarşısında işlətməkdir.

Məqsəd insanı hansısa dini qurumdan asılı etmək deyil, məqsəd insanı haqqı özü araşdıran, dəlili özü qiymətləndirən və məsuliyyəti özü daşıyan şəxsiyyətə çevirməkdir.

Beləliklə, Quranın təhsil sistemində yeri onun mövhumata çevrilməsinin deyil, mövhumatdan azad edilməsinin vasitəsi olur.

Çünki Quranın cəmiyyətə təsiri onun yalnız oxunması ilə deyil, anlaşılması və həyatın ədalət meyarına çevrilməsi ilə meydana çıxır.

Bu isə təhsildən başlayır.

Düşünən insan — sağlam cəmiyyətin,
sağlam cəmiyyət — ədalətli dövlətin,
ədalətli dövlət isə davamlı sivilizasiyanın təməlidir.

Deməli, Qurani təhsilin son məqsədi yalnız Quranı bilən insan yetişdirmək deyil. Quranla düşünən insan yetişdirməkdir.

Məhz belə insan Quranı mövhumat obyektinə çevirməz, onu həyatın, ədalətin, məsuliyyətin və insan ləyaqətinin meyarı kimi dərk edər.

QURANİ MAARİF VƏ SİVİLİZASİYANIN MƏNƏVİ TƏMƏLİ

Əgər Quran təhsil sistemindən kənarda qalırsa, insan Quranı birbaşa öyrənmək və anlamaq imkanından məhrum olur. Bu zaman Quranın yerini Quran haqqında yaradılmış təsəvvürlər, şərhlər, rəvayətlər və zamanla onlara əlavə olunan mövhumat və yozumlar tuta bilər.

Beləliklə, problem yalnız Quranın yanlış anlaşılması deyil; daha təhlükəli olanı Quranın özünün arxa plana keçirilməsi və onun yerinə Quran adı altında formalaşdırılmış düşüncə sisteminin qoyulmasıdır.

Quranın təhsil sistemində öyrədilməsinin əsas məqsədi də məhz burada ortaya çıxır.

Məqsəd uşağa və ya gəncə hazır dini qənaətləri əzbərlətmək deyil. Məqsəd onu Quranı oxuyan, anlayan, sual verən, düşünən və nəticə çıxaran şəxsiyyət kimi yetişdirməkdir.

Çünki Quran insanı düşüncədən məhrum etmir, düşünməyə çağıran müqəddəs kitabdır.

Ona görə də:

Quranı bilmək — onun mətnini tanımaqdır.
Quranı anlamaq — onun mənasını dərk etməkdir.
Quranla düşünmək isə onun prinsiplərini həyatın meyarına çevirməkdir.

Əgər təhsil yalnız birinci mərhələdə dayanırsa, Quran insanın yaddaşında qala bilər, amma düşüncəsində yaşamaya bilər. Əgər ikinci mərhələdə insan Quranın mənasını dərk etməyə başlayır. Üçüncü mərhələdə isə Quran insanın düşüncə və davranış meyarına çevrilir. Məhz bu mərhələ mövhumata qarşı ən güclü müdafiədir.

Çünki Quranla düşünən insan hər bir iddianı Quranın özü ilə müqayisə edə bilər. O, dini ad altında deyilən hər fikri avtomatik olaraq haqq hesab etməz; mənbəni, məntiqi və nəticəni araşdırar.

Belə insan üçün Quran qorxuducu və əlçatmaz bir sirr deyil, düşüncəyə istiqamət verən meyardır.

Burada təhsilin missiyası da dəyişir:

Təhsil insanı Quranın ətrafında yaradılmış mövhumatlara bağlamamalı, insanı Quranın özünə qaytarmalıdır.

Beləliklə, Quranın təhsil sisteminə daxil edilməsi dini təbliğat məsələsindən daha geniş bir məsələdir. Bu, intellektual təhlükəsizlik məsələsidir.

Çünki Quranı bilməyən insan Quran adına deyilən hər şeyi Quran hesab edə bilər. Quranı bilən insan isə ən azı həmin iddianı Quranın özü ilə müqayisə etmək imkanına malikdir.

Quranı anlayan insan isə yalnız eşitdiyinə deyil, dərk etdiyinə əsaslanır. Quranla düşünən insan isə mövhumatı həqiqətdən ayırmaq üçün daxili meyar qazanır.

Beləliklə, Qurani təhsilin nəticəsi yalnız dini bilik deyil:

Qurani təhsil → sağlam təfəkkür → mövhumata qarşı intellektual immunitet → məsuliyyətli insan → sağlam cəmiyyət.

Sağlam cəmiyyət isə öz növbəsində ədalətli dövlətin və davamlı sivilizasiyanın əsasını yaradır.

Süni intellekt üzərində nəzarətin itirilməsi və insanın dəyərsizləşməsi

Əgər Sİ üzərində nəzarət itirilərsə, etik dağılma baş verə bilər. Etik dağılma isə nəticədə insanın öz dəyərini və mənəvi məsuliyyətini itirməsinə gətirib çıxarar.

Sİ-nin qərarvermə sürəti, analiz qabiliyyəti və məqsədyönümlülüyü insanın dərk edə biləcəyi həddi aşan mərhələyə çatdıqda, insan artıq sistemi proqramlaşdıran və istiqamətləndirən tərəf deyil, sadəcə onun fəaliyyətini müşahidə edən tərəfə çevrilə bilər.

Belə bir vəziyyətdə cəmiyyət iki təbəqəyə bölünmək təhlükəsi ilə üzləşər:

— Sİ-ni idarə edən çox kiçik elita;
— Sİ tərəfindən idarə olunan geniş kütlə — iqtisadi və sosial baxımdan getdikcə daha çox asılı vəziyyətə düşən insanlar.

Bu mənzərə “texnoloji feodalizm” modelini xatırladır. Çünki texnoloji üstünlüyə sahib olan kiçik qrup cəmiyyət üzərində misilsiz idarəetmə gücü əldə edə bilər. Belə bir güc etik prinsiplərdən məhrum olduqda, insan üzərində faktiki olaraq “ilahi gücə” bənzər hakimiyyət formalaşdıra bilər.

Daha təhlükəli mərhələ isə insanla Sİ arasındakı sərhədin aradan qalxmasıdır. Məsələn, şüurun texnoloji sistemə köçürülməsi kimi ideyalar reallaşarsa, insanın fərdi kimliyi, mənəvi məsuliyyəti və “mən” anlayışının özü yeni suallar qarşısında qala bilər.

O zaman ən fundamental sual — “Mən kiməm?” yalnız fəlsəfi deyil, ontoloji problemə çevrilər.

Bəşəriyyət üçün əsas təhlükə Sİ-nin insandan daha ağıllı olması deyil. Əsas təhlükə odur ki, insan öz qərarvermə iradəsini, mənəvi məsuliyyətini və kimliyini texnologiyaya təhvil versin.

Çünki insanı insan edən yalnız onun düşünmək qabiliyyəti deyil, seçmək, məsuliyyət daşımaq və doğru ilə yanlış arasında mənəvi seçim etmək qabiliyyətidir.

Texnologiya insanın əlində vasitə olaraq qaldıqca sivilizasiyanı gücləndirir, insan texnologiyanın idarə etdiyi obyektə çevrildikdə isə sivilizasiya öz mahiyyətini itirməyə başlayır. Bu təhlükənin qarşısını yalnız Sİ ilə rəqabətdə qalib gələ biləcək təhsil ala bilər.

İnsanın Sİ-nin edə bilmədiyi və ya etməməli olduğu əsas funksiyaları məqsəd müəyyənləşdirmək, dəyər seçmək, etik məsuliyyət daşımaq, doğru ilə yanlışı ayırmaq və qərarın nəticəsinə cavabdeh olmağı özündə qorumasıdır.

Sİ insanın intellektini əvəz etməyə başladığı gün deyil, insan öz intellektini Sİ-yə təhvil verdiyi gün təhlükəyə çevriləcək. Buna görə gələcəyin təhsili Sİ-dən istifadə etməyi öyrədən deyil, insanı Sİ qarşısında düşünən, seçən və məsuliyyət daşıyan subyekt kimi saxlayan təhsil olmalıdır. Yəni bu təhlükənin qarşısını yalnız Sİ ilə rəqabətdə qalib gələ biləcək təhsil ala bilər.

Bu təhsilin fəlsəfi əsası isə Qurani-Kərimdədir. Quranın insanı düşünməyə, dərk etməyə, araşdırmağa və elm əldə etməyə çağıran təfəkkür sistemi vaxtilə İslam sivilizasiyasının elmi yüksəlişinin də mənəvi-intellektual zəminini yaratmışdı.

İslamın intibah dövrünün alimləri bu təfəkkürün praktik davamı idilər. Lakin həmin elmi-intellektual xəttin sonrakı əsrlərdə davamlılığının zəifləməsi ilə İslam dünyasının sivilizasiya dinamizmi də tədricən zəiflədi.

İndi məsələ keçmişi təkrarlamaq deyil. Məsələ həmin təfəkkür xəttini Sİ əsrinin tələblərinə uyğun yenidən qurmaqdır.

Çünki gələcəyin qalibi ən güclü Sİ-yə sahib olan deyil, Sİ-ni idarə edə biləcək ən güclü insan təfəkkürünü yetişdirən cəmiyyət olacaq.

Mədəniyyətlə sivilizasiyanın fərqi

Mədəniyyət insanın necə yaşaması, düşünməsi və davranmasıdır. Dil, ədəb, əxlaq, incəsənət, adət-ənənə, dünyagörüşü və gündəlik həyat tərzi mədəniyyətə daxildir.

Sivilizasiya həmin mədəni və intellektual potensialın institutlara, elmə, təhsilə, hüquqa, texnologiyaya və dövlət-cəmiyyət sisteminə çevrilmiş inkişaf səviyyəsidir.

Sadə desək, mədəniyyət insanı, sivilizasiya isə insanın yaratdığı sistemi formalaşdırır.

Elm sivilizasiyanı yüksəldə bilər, amma əxlaq və ədəb olmadan həmin sivilizasiya insan üçün təhlükəyə də çevrilə bilər.

Mədəniyyət bəşərin mənəvi təməli, sivilizasiya isə həmin təməlin ictimai-tarixi nəticəsidir.