Tale deyil, ilahi ölçü, hökm və insan məsuliyyəti

“Qəza və qədər” ifadəsi bu gün çox vaxt “insanın taleyi əvvəlcədən yazılıb” mənasında başa düşülür. Bu təsəvvürə görə insanın doğulması, həyatda qarşılaşacağı hadisələr, edəcəyi seçimlər və hətta günahları belə əvvəlcədən müəyyənləşdirilib və insan bunları dəyişmək gücündə deyil.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Əvvəlcə sual olunur: Quran həqiqətən belə bir “alın yazısı” anlayışı təqdim edirmi?

Bu suala cavab verməyin yolu sonrakı dini-kəlam terminologiyasından deyil, Quranın öz dilindən keçməlidir.

Bunun üçün “qədər” (قَدَر) və “qəza” (قَضَاء) sözlərinin Quranda necə işlədildiyinə baxmaq kifayətdir.

Qədər nədir?

Quranın ق د ر kökündən yaranan sözləri müxtəlif kontekstlərdə işlənir. Bu kökün əsas məna sahələrinə ölçü, miqdar, ölçmək, müəyyən etmək, imkan və qüdrət kimi anlayışlar daxildir.

Quranda “qədər” xüsusilə yaradılış və təbiət hadisələri ilə bağlı işlənərkən mənası aydın görünür.

إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ

“Həqiqətən, Biz hər şeyi bir ölçü ilə yaratdıq.”(Qəmər, 54:49)

Buradakı بِقَدَرٍ — bi-qadərin ifadəsi “ölçü ilə”, “müəyyən ölçü daxilində” mənasını verir.

Ayə “hər insanın taleyini əvvəlcədən yazdıq” demir.

Ayənin dediyi budur:

“Hər şeyi bir ölçü ilə yaratdıq.”

Bu isə yaradılışın nizamsız və təsadüfi deyil, ölçü və nizam daxilində olduğunu göstərir.

Suyun ölçüsü

Başqa bir ayədə deyilir:

وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ

“Göydən müəyyən ölçü ilə su endirdik…” (Muminun, 23:18)

Ər-Rəd 13:17-də isə eyni anlayış daha aydın görünür: فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا

Yəni sular vadilərdən öz ölçüsünə uyğun axır.

Burada “qədər” insanın şəxsi taleyi deyil, ölçü və miqdar anlayışıdır.

“Məlum bir ölçü ilə”

Hicr 15:21-də deyilir: وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ

“Biz onu yalnız məlum bir ölçü ilə endiririk.”

Burada da qədər açıq şəkildə müəyyən olunmuş ölçü mənasındadır.

Bu ayələri birlikdə oxuduqda nəticə aydınlaşır:

Qədər — ölçü, miqdar, müəyyənlik və nizam daxilində qurulmuş çərçivədir.

Bunu “alın yazısı” kimi tərcümə etmək Quranın sözünə sonradan yüklənmiş mənanı ayənin öz mənası kimi təqdim etməkdir.

Qəza nədir?

İndi ikinci anlayışa — qəzaya baxaq.

Quranın ق ض ي kökündən yaranan sözləri müxtəlif formalarda hökm vermək, qərarlaşdırmaq, bir işi yerinə yetirmək, sona çatdırmaq və tamamlamaq mənalarında işlənir.

Məsələn: وَإِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُونُ

“Bir işə hökm verdiyi zaman ona yalnız ‘Ol!’ deyər, o da olar.” (Bəqərə, 2:117)

Buradakı قَضَىٰ أَمْرًا ifadəsi bir işi hökmə bağlamaq, qərarlaşdırmaq məna sahəsindədir.

17:23-də isə: وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ

“Rəbbin hökm etdi ki, Ondan başqasına ibadət etməyəsiniz.”

Burada “qəza” açıq şəkildə hökm və əmr məzmunundadır.

Başqa ayələrdə وَقُضِيَ الْأَمْرُ ifadəsi “iş hökmə bağlandı”, “iş tamamlandı” mənalarında işlənir.

Deməli, Quranın öz istifadəsi göstərir:

Qəza — hökm, qərar, bir işin həyata keçirilməsi və ya tamamlanması mənasında işlənir.

Bu sözün bütün Qurani işlənmələrini “tale” kimi çevirmək mümkün deyil.

Qədər və qəza eyni şey deyil

Quranın nümunələri əsasında bu iki anlayışı bir-birindən ayırmaq mümkündür.

Qədər — ölçü, müəyyənlik və yaradılmış çərçivədir.

Qəza — hökmün, qərarın və ya işin həyata keçməsi və tamamlanmasıdır.

Bunlar əlaqəli anlayışlardır, lakin eyni məna daşımırlar.

Yaradılışın müəyyən ölçü və qanun daxilində qurulması — qədər, müəyyən edilmiş işin hökmə bağlanması, həyata keçməsi və tamamlanması — qəza mənasını daşıyır.

Bəs insan haradadır?

Ən mühüm məsələ burada başlayır.

İnsan hazır yaradılmış bir dünyanın daxilində yaşayır. O, kainatın əsas qanunlarını özü müəyyən etmir.

İnsan:

- hansı ailədə doğulacağını seçmir;
- fiziki quruluşunu özü müəyyən etmir;
- zaman və məkanı özü yaratmır;
- təbiət qanunlarını öz iradəsi ilə dəyişmir;
- həyat və ölüm qanunundan kənara çıxa bilmir.

Bunlar insanın şəxsi seçiminin nəticəsi deyil. Lakin bu çərçivənin daxilində insanın seçimi vardır.

Quran insanı passiv tale daşıyıcısı kimi deyil, seçən, çalışan və öz əməli ilə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir:

“İnsan üçün yalnız öz çalışdığı vardır.” (Nəcm, 53:39)

Bu ayə insanın öz səyi və əməli ilə əlaqəsini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Ər-Rəd 13:11-də isə deyilir:

“Həqiqətən, Allah bir qövm özlərində olanı dəyişməyincə, onların halını dəyişməz.”

Burada da insanın dəyişməsində öz fəaliyyətinin rolu göstərilir.

Deməli, Quranın insan modeli belədir:

Şərait verilə bilər — seçim insana aiddir.
İmkan verilə bilər — ondan istifadə insana aiddir.
Yol göstərilə bilər — istiqaməti seçmək insana aiddir.
Əməl insandan çıxır — nəticə də onun əməli ilə əlaqələnir.

Qədər insanın bəhanəsi deyil

“Qədər belə imiş” deyərək insanın öz əməlindən məsuliyyətdən yayınması Quranın məntiqinə uyğun deyil.

Əgər insan etdiyi hər şeyi “Mənə belə yazılmışdı” deyə izah edə bilsəydi, Quranın xəbərdarlıq, seçim, məsuliyyət, tövbə və əməlin qarşılığı haqqında bütün məntiqi mənasını itirərdi.

Quran isə insanın seçimini və qazancını dəfələrlə önə çəkir.

Deməli, qədər insanın məsuliyyətsizliyinə bəhanə deyil.

İnsan seçmədiyi şərtlərə görə deyil, öz iradəsi ilə etdiyi seçim və əmələ görə məsuliyyət daşıyır.

Qədər verilmiş dünya, iradə həmin dünyadakı seçimdir

Bunu bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar:

İnsan seçmədiyi bir dünyaya gəlir, lakin həmin dünya daxilində etdiyi seçimlərə görə məsuliyyət daşıyır.

İnsan doğulacağı ailəni seçmir, amma həmin ailədə necə insan olacağını formalaşdıran seçimlər edir.

İnsan təbiət qanunlarını müəyyən etmir, amma həmin qanunların verdiyi imkanlardan necə istifadə edəcəyini seçir.

İnsan həyatı özü yaratmır, amma ona verilmiş həyatın necə yaşanacağına öz əməlləri ilə təsir edir.

Bu, fatalizm deyil, çünki fatalizm deyir: “Nə yazılıbsa, o olacaq.”

Quranın məntiqi isə insanı məsuliyyətə çağırır: “Seç, çalış və etdiyinin nəticəsini daşı.”

Qədər və qəza insan iradəsini ləğv etmir

Quranın ortaya qoyduğu mənzərədə ilahi ölçü ilə insan iradəsi bir-birinə zidd deyil.

Kainatın öz qanunları və ölçüləri vardır. İnsan həmin hazır nizamın daxilində yaşayır.

Lakin insanın qarşısına seçimlər qoyulur, ona ağıl, imkan və yol göstərilir. O, seçim edir və əməl edir. Buna görə də məsuliyyət daşıyır.

Beləliklə, qədər insanın bütün seçimlərinin əvvəlcədən yazılmış olması deyil, insanın daxilində yaşadığı yaradılmış ölçü və nizamdır.

Qəza isə bu nizam daxilində hökmün, qərarın və ya işin həyata keçməsi və tamamlanması mənasındadır.

Nəticə

Quranın öz sözlərinə və onların müxtəlif ayələrdəki istifadəsinə əsaslandıqda, “qəza və qədər” anlayışını sonrakı dini məktəblərin formalaşdırdığı “alın yazısı” nəzəriyyəsi ilə eyniləşdirmək olmaz.

Quranda qədər çoxsaylı nümunələrdə ölçü, miqdar, müəyyənlik və yaradılmış nizam mənalarında işlənir.

Qəza isə hökm, qərar, həyata keçmə və tamamlanma anlamında işlənir.

Buna görə anlayışları belə təqdim etmək mümkündür:

Qədər — yaradılışın ölçüsü və nizamıdır.
Qəza — hökmün, qərarın və işin həyata keçib tamamlanmasıdır.
İradə — insanın bu yaradılmış çərçivə daxilində seçimidir.
Əməl — seçimin həyata keçməsidir.
Məsuliyyət — insanın öz seçiminə və əməlinə aiddir.

Deməli, Quranın qədər anlayışı “alın yazısı” deyil, yaradılışın ölçüsü, müəyyənliyi və nizamıdır.

Qəza isə insanı iradəsiz bir taleyə məhkum edən anlayış deyil, Quranda hökmün, qərarın, işin həyata keçirilməsi və tamamlanması mənasında işlənən anlayışdır.

Ən əsası isə insan seçmədiyi şərtlərin deyil, seçdiyi yolun və etdiyi əməlin məsuliyyətini daşıyır.

Quran insanı taleyinin əsiri kimi deyil, seçiminin məsulu kimi təqdim edir.


© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.