Səqifədən sonra yaradılan “İslam” və daha sonrakı siyasi hakimiyyətlər Peyğəmbər modelindən uzaqlaşsa və Qurana zidd idarəçilik yürütsə də Əhli-Beytin yaşatdığı mənəvi, intellektual və elmi dinamizm o qədər güclü idi ki, o sistemlər daxilindən belə bəşəriyyəti işıqlandıran bir İslam sivilizasi doğuldu.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra onun qoyduğu rəhbərlik yolu davam etdirilmədi. Səqifədə baş verən siyasi dönüşlə Peyğəmbərin (s) qoyduğu İlahi rəhbərlik xəttindən üz döndərildi və İslamın adından çıxış edən siyasi hakimiyyət formalaşdı.

Lakin burada çox mühüm bir həqiqət odur ki, siyasi hakimiyyət İslamı öz adına keçirə bildi, amma İslamın özünü məhv edə bilmədi.

Çünki İslam bir hakimiyyət sülaləsi deyildi. Onun mənbəyi Quran, rəhbərlik xətti isə Peyğəmbərin (s) qoyduğu İlahi yol idi. Bu yolun ən mühüm daşıyıcısı isə Əhli-Beyt (ə) oldu.

Təthir ayəsi: Peyğəmbər irsinin davamlılıq nöqtəsi

Quran Əhli-Beyt haqqında buyurur:

“Həqiqətən, Allah siz Əhli-Beytdən hər cür çirkinliyi aradan qaldırmaq və sizi tərtəmiz etmək istəyir.” (Quran, 33:33)

Bu ayə Əhli-Beytin Peyğəmbərin (s) ailəsi kimi sadəcə qohumluq bağını deyil, xüsusi İlahi mövqeyini göstərən əsas Qurani dəlillərdən biridir.

Məhz buna görə Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra İslamın elmi, mənəvi və əxlaqi irsinin davamını yalnız siyasi hakimiyyət tarixində axtarmaq doğru deyil. Hakimiyyət başqa yola getdi, irs isə Əhli-Beytdə yaşadı.

Əhli-Beyt məktəbi Quranı həyatın mərkəzində saxladı, elm, ağıl, hikmət, əxlaq və ədaləti bir-birindən ayırmadı. Sonrakı əsrlərdə bu məktəbin yetişdirdiyi və təsir göstərdiyi elm mühiti İslam sivilizasiyasının böyük intellektual yüksəlişlərindən birinə çevrildi.

Təqib olunan məktəb necə dünyaya elm verdi?

Burada tarixin ən böyük paradokslarından biri meydana çıxır.

Əhli-Beyt siyasi hakimiyyətin kənarlaşdırıldı, ardınca gələn imamlar təqib edildi, nəzarətdə saxlanıldı, həbs və təzyiqlərlə üzləşdi. Lakin onların yaydığı elm və Quran düşüncəsini məhv etmək mümkün olmadı.

İmam Məhəmməd Baqir (ə) və İmam Cəfər Sadiq (ə) dövründə Əhli-Beyt məktəbinin elmi fəaliyyəti xüsusilə genişləndi. Bu məktəbdə Quran, hüquq, əxlaq və etiqadla yanaşı, düşüncə və təbiətin dərk edilməsi məsələləri də müzakirə olunurdu.

Beləliklə, Təthir ayəsinin göstərdiyi Əhli-Beyt xətti yalnız keçmişin xatirəsi kimi qalmadı, onun elmi-mənəvi irsi sonrakı nəsillərin düşüncə dünyasına təsir göstərdi.

Bu irsin təsiri ilə formalaşan böyük İslam elmi mühitindən isə riyaziyyat, tibb, astronomiya, optika, fəlsəfə və digər sahələrdə dünya tarixinin mühüm alimləri yetişdi.

Əl-Xarəzmi riyaziyyatın inkişafına böyük töhfələr verdi. İbn Heysəm optika və eksperimental yanaşma sahəsində mühüm əsərlər yaratdı. İbn Sina tibb və fəlsəfədə əsrlərlə təsir göstərən irs qoydu. Əl Biruni astronomiya, coğrafiya və təbiət elmlərində mühüm araşdırmalar apardı.

Bu böyük elmi ənənənin formalaşmasında Azərbaycanın alim və mütəfəkkirləri də mühüm rol oynadılar. Əbülhəsən Bəhmənyar fəlsəfə və məntiqdə, Xətib Təbrizi dilçilik və ədəbiyyatşünaslıqda, Nizami Gəncəvi fəlsəfi-etik fikrin və humanist dünyagörüşünün inkişafında, Nəsirəddin Tusi riyaziyyat, astronomiya, fəlsəfə və məntiq sahələrində, Məhəmməd Füzuli isə fəlsəfi, humanist və ədəbi düşüncənin zənginləşməsində mühüm irs yaratdılar.

Bu elmi irs sonradan müxtəlif yollarla Avropaya keçdi və Qərbin intellektual inkişafına təsir göstərdi.

Beləliklə, bir vaxtlar siyasi baxımdan sıxışdırılan bir sivilizasiya elm vasitəsilə sərhədləri aşdı. Siyasi hakimiyyət isə bu elmi sonradan özünə sərmayə etdi.

Burada daha bir tarixi paradoks meydana çıxır. Əhli-Beytə qarşı siyasi təzyiq göstərən hakimiyyətlər zaman keçdikcə bu elmi və mədəni yüksəlişdən öz hakimiyyətlərinin nüfuzunu artırmaq üçün istifadə etməyə başladılar.

Elm onların yaratdığı dəyər deyildi. Onlar artıq mövcud olan elmi-mədəni irsdən istifadə edirdilər. Bu fərqi unutduqda tarix tamamilə başqa cür görünür, sanki siyasi hakimiyyət İslam sivilizasiyasını yaratmış olur.

Halbuki daha doğru oxunuş budur:

Hakimiyyət elmi özünə tabe etməyə çalışdı, elm isə hakimiyyətin sərhədlərini aşdı.

Əhli-Beyti təqib edən siyasi sistemlər belə, onun məktəbində yetişən və İslam sivilizasiyasında formalaşan elmə ehtiyac duyurdular. Bu isə həmin məktəbin tarixi gücünün ən böyük paradokslarından biridir.

İslamın nuru siyasi hakimiyyətlə məhdudlaşmadı

İslamın böyük sivilizasiya yaratmasının səbəbini yalnız hökmdarların saraylarında, dövlət xəzinələrində və siyasi qərarlarında axtarmaq düzgün deyil. Bu sivilizasiyanın kökündə Quranın “oxu”, "düşün", "müşahidə et", "ağlını işlət", "yer üzündə və göylərdə olanlara nəzər sal" çağırışları dayanır. Bu ruh Peyğəmbərin (s) məktəbində formalaşdı və onun vəfatından sonra siyasi xətt dəyişdirilsə də, bu ruh ölmədi. Əhli-Beyt onu yaşatdı, təqib olundu, lakin susmadı. Siyasi hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı, lakin elm yolundan uzaqlaşmadı və nəticədə həmin nur bir siyasi sistemin sərhədlərində qalmadı, dünyaya yayıldı.

Ən böyük tarixi paradoks

Bəlkə də İslam tarixinin ən böyük paradoksu budur ki, Peyğəmbərin (s) yolundan siyasi baxımdan üz döndərənlər hakimiyyət qazandılar, Peyğəmbərin (s) irsini davam etdirən Əhli-Beyt isə hakimiyyətdən məhrum edildi.

Lakin əsrlərin sonunda hansı tərəfin daha böyük iz buraxdığına baxdıqda mənzərə dəyişir.

Hakimiyyətlər gəldi və getdi, sülalələr dəyişdi, saraylar dağıldı, amma Quranın yaratdığı elm və hikmət ənənəsi yaşadı.

Əhli-Beyt məktəbinin daşıdığı bu irs İslam dünyasının intellektual yüksəlişində mühüm rol oynadı və həmin yüksəlişin məhsulları müxtəlif yollarla başqa xalqlara, o cümlədən Avropaya çatdı. Beləcə, siyasi hakimiyyətin qarşısını almağa çalışdığı yol elm vasitəsilə dünyaya açıldı.

Nəticə: hakimiyyət dəyişdi, irs qaldı

Səqifə ilə başlayan siyasi dönüş İslam tarixinin istiqamətini dəyişdi.

Burada Peyğəmbərin (s) gətirdiyi İslamın mənəvi, əxlaqi və elmi mahiyyətini siyasi hakimiyyətin taleyi ilə eyniləşdirmək olmaz, çünki İslamın həqiqəti hakimiyyətlərin ömründən böyükdür.

Peyğəmbərin (s) irsi Əhli-Beyt məktəbində yaşadı. Quranın Təthir ayəsi ilə xüsusi mövqeyi göstərilən bu məktəb Quranın nurunu, elmini, hikmətini və əxlaqını nəsildən-nəslə daşıdı.

Əhli-Beyti təqib edən siyasi hakimiyyətlər isə sonda həmin irsin yaratdığı elmə möhtac oldular və ondan öz hakimiyyətlərinin güclənməsi üçün istifadə etdilər.

Bu, tarixin acı, lakin ibrətamiz paradoksudur:

Onlar Əhli-Beyti hakimiyyətdən uzaqlaşdıra bildilər, amma onların irsini tarixdən uzaqlaşdıra bilmədilər. Peyğəmbərin (s) qoyduğu yolu siyasi güclə kölgələndirməyə çalışdılar, amma Quranın yaratdığı elm nurunu söndürə bilmədilər. Hakimiyyət ötəri, həqiqətin irsi isə daimidir. Bəlkə də, tarixi hadisənin ən möhtəşəm nəticəsi budur:

Səqifədə siyasi yol dəyişdirildi, Əhli-Beyt isə İlahi yolu yaşatdı və həmin yolun nuru əsrləri aşaraq dünyaya elm verdi.

Səqifə ilə Peyğəmbərin (s) qoyduğu İlahi rəhbərlik yolu devrilsə də, İslamın Quran əsasında formalaşdırdığı elm və mənəviyyat Əhli-Beyt məktəbində yaşadı və sonrakı “İslam intibahı” məhz həmin irsin təzahürü oldu.

Tarixin bəzi dövrlərində hadisələrin zahiri mənzərəsi ilə həqiqi səbəbləri bir-birindən ayırmaq xüsusilə vacibdir.

İslam tarixində belə bir yanlış təsəvvür yaranıb ki, Peyğəmbərin (s) vəfatından sonrakı siyasi hadisələr və sonrakı hakimiyyətlər İslam sivilizasiyasının əsas yaradıcısı olmuşlar. Halbuki bu yanaşma İslamın mənbəyi ilə onun adından sonradan qurulan siyasi sistemləri bir-birinə qarışdırır.

Peyğəmbər (s) dünyadan köçərkən yalnız Quranə və Əhli-Beyti deyil, Quran əsasında formalaşmış bütöv bir həyat, əxlaq, elm və mənəviyyat sistemi qoyub getmişdi.

Səqifə ilə bu yolun rəhbərlik xəttindən üz döndərildi və Peyğəmbərin (s) qoyduğu İlahi istiqamətin yerini siyasi hakimiyyət tutdu. Lakin İslamın özü devrilmədi. Çünki İslam siyasi hakimiyyətin deyil, Allahın dinidir.

Peyğəmbərin (s) qoyduğu irs isə Əhli-Beyt (ə) məktəbində yaşadı.

Quranın Təthir ayəsi Əhli-Beytin xüsusi İlahi mövqeyini göstərir. Məhz bu məktəb Peyğəmbərin (s) Quran, elm, hikmət, əxlaq və mənəviyyat irsini davam etdirdi.

Buna görə sonrakı əsrlərdə meydana çıxan böyük İslam elmi-mədəni yüksəlişini siyasi hakimiyyətlərin uğuru kimi deyil, Əhli-Beyt məktəbində yaşadılan Quran əsaslı elmi-mənəvi irsin təzahürü kimi oxumaq lazımdır.

İslamın intibahı hakimiyyətin deyil, Əhli Beyt irsin təzahürüdür

İslamın intibahını yaradan siyasi hakimiyyət deyildi, İslamın intibahı Əhli-Beytin yaşatdığı elmi-mənəvi irsin təzahürü idi.

Bu irs müxtəlif elm sahələrində inkişaf etdi, müxtəlif alimlər və məktəblər vasitəsilə genişləndi və nəhayət İslam dünyasının hüdudlarını aşaraq başqa sivilizasiyalara çatdı.

Beləliklə, Avropaya çatan elm Səqifədən sonra yaranmış siyasi sistemin bəhrəsi kimi deyil, Peyğəmbərin (s) gətirdiyi Quranın və onun Əhli-Beyt məktəbində qorunub inkişaf etdirilən elmi-mənəvi irsinin nəticəsi kimi dəyərləndirilməlidir.

Əhli-Beyti təqib edən hakimiyyətlərin sonradan bu elmi yüksəlişdən istifadə etməsi isə ayrıca tarixi paradoksdur. Onlar yaradıcısı olmadıqları irsdən hakimiyyətlərini gücləndirmək üçün faydalandılar.

Səqifə → səbəb deyil, yolun siyasi baxımdan devrilməsi;
Əhli-Beyt → həmin yolun davamı;
İslam intibahı → Əhli-Beytin yaşatdığı Quran əsaslı irsin təzahürü;
Avropaya elm → həmin irsin dünyaya yayılması.

Beləliklə, İslamın elmi və mənəvi nuru söndürülmədi, çünki onu yaşadan Əhli-Beyt məktəbi vardı. Bu məqam İslam tarixinin ən böyük ziddiyyətlərindən və ən maraqlı tərəflərindən biridir. Səqifə hadisəsindən sonra Peyğəmbərin qoyduğu mənəvi və ilahi xətt zədələndi, onun xilafət və imperiya ambisiyaları, yəni siyasi hakimiyyət tutdu.

Buna baxmayaraq, İslam sivilizasiyası elmdə, fəlsəfədə və texnologiyada bəşəriyyətə, xüsusilə də qaranlıq dövrünü yaşayan Avropaya işıq saçan bir "İslamın intibah dövrü"nü - "Qızıl Əsr"i bəxş etdi.

Bu paradoksal dövrü bir neçə mühüm amillə şərh etmək olar:

Quranın siyasi hakimiyyətdən uca olan elm əmri

Siyasi rəhbərlər (istər Əməvilər, istərsə də Abbasilər) çox vaxt Quranın ədalət və imamət prinsiplərindən uzaqlaşsalar da, Quranın elmə, təfəkkürə və kainatı dərk etməyə yönəlmiş ayələrinin qarşısını ala bilmədilər. İslam cəmiyyətində elm adamları siyasi xətdən asılı olmayaraq, Hz Məhəmmədin "Elm möminin itirilmiş malıdır, harada tapsa götürsün" və "Alimin mürəkkəbi şəhidin qanından üstündür" prinsiplərini rəhbər tutdular. Yəni, elmi intibah sarayların deyil, İslamın fitrətində olan oxumaq və araşdırmaq əmrinin nəticəsi idi.

Siyasi hakimiyyətlərin "legitimlik" axtarışı

Səqifədən sonra hakimiyyəti ələ keçirən sülalələr xalqın gözündə dini və mənəvi legitimliyini itirmişdilər. Xüsusilə Abbasilər dövründə xəlifələr bu boşluğu doldurmaq və "böyük, sivil dövlət" imici yaratmaq üçün elmə və mədəniyyətə böyük sərmayə qoymağa başladılar. Bağdadda "Beytül-Hikmə" (Müdriklik Evi) yaradıldı. Yunan, hind, fars elmi mənbələri ərəb dilinə tərcümə edildi. Siyasi hakimiyyət zalım olsa da, öz nüfuzunu qorumaq üçün alimlərə azad mühit və maddi dəstək verməyə məcbur oldu.

Əhli-Beytin (ə) elmi inqilabı və zəmin hazırlaması

İslamın elmi intibahının təməlini qoyan ən mühüm amillərdən biri də məhz Peyğəmbər xəttinin real varisləri olan Əhli-beyt imamları idi. İmam Məhəmməd Baqir (ə) və xüsusilə İmam Cəfər Sadiq (ə) Mədinədə minlərlə tələbənin təhsil aldığı nəhəng bir elm ocağı qurdular. Siyasi təzyiqlərdən uzaq olan bu elm məktəbində təkcə dini elmlər deyil, kimya, astronomiya, riyaziyyat və fəlsəfə və başqa elmlər də tədris olunurdu. Müasir kimyanın atası sayılan Cabir ibn Həyyan məhz İmam Cəfər Sadiqin (ə) tələbəsi idi. Bu elmi dalğa sonradan bütün İslam dünyasına yayıldı.

Avropaya və Qərbə elm işığının ötürülməsi

İslam dünyası elmi zirvəyə daşıyarkən, Avropa "qaranlıq əsrlər"i yaşayır, kilsə elmi və sərbəst düşüncəni boğurdu. Müsəlmanlar isə bu dövrdə bəşəriyyətə böyük dahilər qazandırdılar:

İbn Sina (Avicenna): Tibb elminin qanunlarını yazdı, kitabları 500 il Avropa universitetlərində fundamental dərslik oldu.

Əl-Xarəzmi: Cəbr elminin əsasını qoydu, riyaziyyata "sıfır"ı və alqoritmi gətirdi.

İbn Rüşd (Averroes): Aristotel fəlsəfəsini yenidən şərh edərək Avropada İntibahın (Renessansın) fəlsəfi təməlini qoydu.

Müsəlman Əndəlüs (İspaniya) dövləti və Siciliya əmirliyi: Bu dövlətlər vasitəsilə elmi biliklər Avropaya keçdi. Qərb dünyası gigiyenanı, xəstəxanaları, universiteti, rəsədxanaları və müasir elmi metodologiyanı müsəlmanlardan öyrəndi.

Nəticə

Mərkəzi siyasi hakimiyyət Peyğəmbər modelindən uzaqlaşsa və Qurana zidd idarəçilik yürütsə də, İslamın gətirdiyi mənəvi, intellektual və elmi dinamizm o qədər güclü idi ki, o sistemin daxilindən belə bəşəriyyəti işıqlandıran bir sivilizasiya doğuldu.

Əgər Səqifədən sonra Peyğəmbərin qoyduğu real ədalət və elm xətti (Hz. Əlinin idarəçilik modeli) davam etsəydi, İslam dünyasının elmi və bəşəri inkişafı yəqin ki, bundan qat-qat daha humanist, ədalətli və mükəmməl olardı.


© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.