Qurani-tarixi araşdırma

İslam tarixində elə hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti hadisənin özündən daha çox, sonrakı tarixdə necə izah edilməsi ilə bağlıdır. Qədir-Xum da belə hadisələrdəndir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Qədir-Xum məsələsi əslində yalnız Hz. Əlinin (ə) kimliyi və ya onun Peyğəmbərə (s) yaxınlığı haqqında deyil. Əsas məsələ bundan daha böyükdür:

Peyğəmbər (s) özündən sonra İslam cəmiyyətinin rəhbərliyi məsələsini müəyyən etmişdimi? Əgər müəyyən etmişdisə, Peyğəmbərdən (s) dərhal sonra meydana çıxan siyasi hakimiyyət məsələsinə necə baxmalıyıq?

Bu suallara cavab vermək üçün sonrakı məzhəbi mübahisələrdən deyil, əvvəlcə hadisənin özündən, Quranın ifadələrindən və onların yaratdığı məntiqi əlaqədən çıxış etmək lazımdır.

Qədir-Xum: Nə üçün bütün karvan saxlanıldı?

Peyğəmbər (s) Vida Həccindən qayıdarkən Qədir-Xum adlanan yerdə böyük bir zəvvar karvanını saxladı və insanları bir yerə topladı. Bu, adi bir qarşılaşma və ya təsadüfi görüş deyildi. Peyğəmbər (s) insanlarla danışdı və Hz. Əli (ə) haqqında məşhur elanını verdi:

“Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”

Burada ilk diqqətçəkən məsələ hadisənin miqyasıdır. Əgər məqsəd yalnız Hz. Əliyə (ə) şəxsi sevgi və hörmət bildirmək idisə, nə üçün böyük bir karvan dayandırılmalı, insanlar yenidən toplanmalı və bu münasibət ümumi şəkildə elan edilməli idi? Şəxsi məhəbbət üçün belə bir ictimai toplantının keçirilməsi məntiqə uyğun gəlmir. Deməli, Qədir-Xumda deyilən sözün ictimai məzmunu vardı. Məsələ də məhz burdan başlayır.

“Mövla” — sadəcə dostmu?

Qədir-Xum hadisəsinin bütün mübahisəsi bir sözün üzərində qurulub: “mövla”.

“Mövla” ərəb dilində çoxmənalı sözdür, "yaxınlıq", "himayə", "dostluq" və "rəhbərlik" kimi müxtəlif mənalar daşıya bilər. Buna görə məsələnin həlli yalnız lüğətə baxmaqla mümkün deyil. Əsas məsələ sözün hansı kontekstdə və hansı cümlə quruluşunda işlədildiyidir.

Peyğəmbərin (s) ifadəsi diqqətəlayiqdir:

“Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”

Burada əvvəlcə Peyğəmbərin (s) öz mövqeyi ortaya qoyulur, sonra həmin mövqe Hz. Əli (ə) ilə eyniləşdirilir.

Əgər “mövla” burada yalnız “dost” deməkdirsə, sual yaranır:

Peyğəmbərin öz mövqeyinin bu cümlənin başlanğıcında xüsusi olaraq qeyd edilməsinin məqsədi nə idi?

Çünki Peyğəmbərin (s) insanlarla münasibətindəki şəxsi dostluq anlayışı ilə onun ümmət üzərindəki ictimai rəhbərliyi eyni şey deyil və bu səbəbdən Qədir-Xumdakı “mövla”nı yalnız “dost” mənasına sığışdırmaq hadisənin ictimai kontekstini izah etmir. Əksinə, hadisənin məzmunu göstərir ki, burada vilayət və rəhbərlik mənası ciddi şəkildə ön plana çıxır.

Maidə 5:67-ci ayədə "çatdırılmalı" olan nə idi?

Qədir-Xum hadisəsinin Qurani baxımdan ən mühüm açarlarından biri Maidə surəsinin 67-ci ayəsidir:

“Ey Rəsul! Rəbbindən sənə nazil ediləni çatdır. Əgər bunu etməsən, Onun risalətini çatdırmamısan…”

Ayənin ifadəsi son dərəcə ağırdır. Burada Peyğəmbərə (s) sadəcə bir məlumatı insanlara çatdırmaq tapşırılmır. Ayə həmin "çatdırılmanı" risalətin yerinə yetirilməsi ilə əlaqələndirir. Deməli, söhbət adi və ikinci dərəcəli bir məsələdən getmir.

"Burada əsas sual yaranır: Risalətin yerinə yetirilməsi ilə bu dərəcədə sıx əlaqələndirilən və Peyğəmbərin (s) çatdırmalı olduğu həmin məsələ nə idi?"

Qədir-Xum hadisəsi ilə 5:67-ci ayə arasında qurulan əlaqə bu suala konkret cavab verir. Söhbət Hz. Əlinin (ə) vilayətinin elanından gedirdi.

Beləliklə, Qədir-Xum artıq yalnız tarixi rəvayət deyil, Qurandakı “çatdırılmalı olan mühüm əmr”in elanı idi.

Maidə 5:3 — “Bu gün dininizi kamilləşdirdim”

Maidə surəsinin 3-cü ayəsində isə daha böyük bir ifadə ilə qarşılaşırıq:

“Bu gün dininizi sizin üçün kamilləşdirdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyəndim.”

Buradakı “bu gün” təsadüfi ifadə deyil.

Din nə ilə kamilləşdi?

Namaz, oruc, zəkat və həcc kimi əsas ibadətlər artıq İslamın tərkibində idi. Deməli, dinin kamilləşməsi ifadəsini yalnız yeni bir ibadət hökmünün gəlməsi ilə izah etmək kifayət etmir.

Din yalnız fərdi ibadətlərdən ibarət deyil. O, eyni zamanda cəmiyyətin gələcəkdə necə istiqamətləndiriləcəyini də müəyyən edir.

Qədir-Xumda Hz. Əlinin (ə) vilayətinin elan edilməsi və bunun ardınca “dinin kamilləşməsi” ifadəsinin gəlməsi bir məna zənciri yaradır:

çatdırılmalı mühüm əmr → vilayətin elan edilməsi → dinin kamilləşməsi.

Beləliklə, dinin kamilliyi yalnız hökmlərin sayının tamamlanması deyil, rəhbərlik prinsipinin də müəyyənləşməsi kimi anlaşılır.

Üç açar bir yerdə

Bu üç məsələni ayrı-ayrılıqda deyil, birlikdə nəzərdən keçirəndə mənzərə daha aydın görünür:

Maidə 5:67:
Peyğəmbər (s) mühüm bir əmri çatdırmalıdır, əks halda risaləti çatdırmış sayılmır.

Qədir-Xum:
Bu mühüm elan Hz. Əlinin (ə) vilayətinin elan edilməsi ilə bağlıdır: “Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”

Maidə 5:3:
Bu mərhələdən sonra: “Bu gün dininizi kamilləşdirdim…”

Beləliklə, ortaya sadə, lakin çox ciddi bir məntiqi xətt çıxır:

Risalətin çatdırılması → Vilayətin elan edilməsi → Dinin kamilləşməsi.

Bu zəncir "Qədir-Xum"u İslam tarixinin sıradan hadisə olmadığını göstərir.

Bəs niyə bu əlaqə mövcud Quranda zahirən bir yerdə görünmür? Burada daha mürəkkəb bir sual ortaya çıxır.

Əgər 5:67, Qədir-Xum və 5:3 ayələri arasında belə mühüm əlaqə varsa, nə üçün bu əlaqə Quranda gözlə görünən ardıcıllıqda bir yerdə təqdim edilmir?

Bu sualın cavabını axtararkən bir mühüm həqiqəti nəzərə almaq lazımdır ki, mövcud Qurandakı ayələrin ardıcıllığı ayələrin nazilolma ardıcıllığı ilə eyni deyil. Deməli, məsələyə yalnız bugünkü surə və ayə sırasından baxmaq kifayət etmir.

Burada üç ayrı məsələ araşdırılmalıdır:

1. Ayələrin nazilolma zamanı;
2. Ayələrin mushəfdəki yerləşdirilməsi;
3. Erkən İslam tarixində həmin ayələrin necə izah edilməsi.

Məhz bu nöqtədə Quran, tarix və məntiq bir-birindən ayrılmamalıdır. Çünki əgər tarixi hadisə ilə Qurani ifadələr arasında müəyyən əlaqə varsa, həmin əlaqənin sonrakı tarixdə necə izah edilməsi də araşdırılmalıdır.

Qədir-Xumdan Səqifəyə

Qədir-Xumun əhəmiyyəti Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra daha aydın görünür.

Əgər Peyğəmbər (s) özündən sonra Hz. Əlinin (ə) vilayətini elan etmişdisə, onun vəfatından dərhal sonra ortaya çıxan əsas sual belə olmamalı idi:

“Kim rəhbər olacaq?”

Çünki bu sualın cavabı artıq elan edilmiş olmalı idi. Lakin tarixdə bunun əvəzinə başqa bir hadisə — Səqifə meydana çıxdı.

Beləliklə, tarixdə iki fərqli rəhbərlik modeli üz-üzə gəlir:

Qədir-Xum — Peyğəmbərin elan etdiyi rəhbərlik prinsipi.

Səqifə — siyasi iradə ilə formalaşdırılan hakimiyyət modeli.

Bu baxımdan Səqifə sadəcə yeni rəhbərin seçilməsi haqqında siyasi toplantı kimi qiymətləndirilə bilməz. Əgər Qədir-Xumda Hz. Əlinin (ə) vilayəti elan edilmişdisə, Səqifə həmin elan edilmiş rəhbərlik xəttindən kənarda yeni bir siyasi istiqamətin başlanğıcı olur.

Hadisələrin sonrakı istiqaməti

Səqifədən sonra baş verən hadisələr artıq ayrı-ayrı hadisələr kimi deyil, bir-biri ilə əlaqəli tarixi proses kimi araşdırılmalıdır.

Hakimiyyətin xilafət formasında qurulması, sonrakı siyasi qarşıdurmalar, Müaviyə dövründə hakimiyyətin sülalə xarakteri alması, Siffin hadisəsi və nəhayət Kərbəla.

Bunların hər biri ayrıca araşdırma mövzusudur. Bütün hallarda ümumi sual dəyişmir: Qədir-Xumda elan edilmiş rəhbərlik prinsipi necə oldu ki, sonrakı siyasi tarixdə öz yerini başqa hakimiyyət modelinə verdi? Bu sualın cavabı İslam tarixinin ən mühüm düyünlərindən birini açır.

Kərbəla bu baxımdan tarixdən qopmuş ayrıca faciə deyil. O, daha əvvəl başlayan siyasi prosesin sonrakı nəticələrindən biri kimi görünür.

Məsələ Əlinin (ə) şəxsiyyəti deyil

Qədir-Xum məsələsini yalnız “Əli tərəfdarları” ilə “Əli əleyhdarları” arasındakı mübahisə kimi təqdim etmək onun mahiyyətini kiçildir.

Əsas məsələ Hz. Əlinin (ə) üstünlüklərinin sadalanması da deyil. Məsələ budur ki, Peyğəmbər (s) özündən sonra rəhbərlik məsələsini ilahi və ictimai prinsip kimi müəyyən etmişdimi?

Qədir-Xum hadisəsi, “mövla” ifadəsi, Maidə 5:67 və Maidə 5:3 birlikdə araşdırıldıqda cavab aydınlaşır:

Bəli. Peyğəmbər (s) Qədir-Xumda Hz. Əlinin (ə) vilayətini elan etmiş və bu elan sonrakı rəhbərlik məsələsinin əsasını təşkil etmişdir. Belə halda Səqifə ilə başlayan proses sadəcə hakimiyyətin təbii şəkildə yeni rəhbərə keçməsi deyil, elan edilmiş rəhbərlik prinsipindən yeni bir siyasi hakimiyyət modelinə keçid kimi qiymətləndirilməlidir.

Nəticə

Qədir-Xum İslam tarixində sadəcə bir dayanacaq, bir çıxış və ya Hz. Əliyə verilmiş bir tərif deyildi, risalətin son mərhələsində rəhbərlik məsələsinin elan edildiyi tarixi məqam idi.

Maidə 5:67 Peyğəmbərin (s) çatdırmalı olduğu əmrin əhəmiyyətini göstərir. Qədir-Xum həmin əmrin tarixi elanını ortaya qoyur.

“Mövla" ifadəsi bu elanın məzmununu daşıyır. Çünki Qədir-Xumda söhbət altı yaşından Peyğəmbərin (s) yanında böyümüş, onun ən yaxın silahdaşı olmuş, bütün mühüm döyüşlərdə şücaəti və sərkərdəliyi ilə özünü təsdiqləmiş Hz. Əlini (ə) insanlara tanıtmaqdan gedə bilməzdi. Əli (ə) artıq tanınırdı. Deməli, Qədir-Xumun məqsədi onu tanıtmaq deyil, onun mövqeyini elan etmək idi:

Maidə 5:3 isə həmin mərhələdə dinin kamilləşməsini bildirir.

Beləliklə: Risalət → Vilayət → Kamillik.

Sonra tarix başqa istiqamətə dönür:

Qədir-Xum → Səqifə → siyasi hakimiyyət → sülalə hakimiyyəti → Kərbəla.

Bu baxımdan Qədir-Xum məsələsi keçmişə aid məzhəbi mübahisə deyil. O, İslamın tarix boyu hansı prinsip üzərində qurulmalı olduğu sualını qarşıya qoyur: Hakimiyyət insan iradəsinin seçimi ilə müəyyən edilir, yoxsa Allahın dini çərçivəsində Peyğəmbərin elan etdiyi rəhbərlik prinsipi ilə?

Qədir-Xumu anlamaq bu sualı anlamaqdır. Səqifəni anlamaq isə həmin sualın tarixdə necə cavablandırıldığını anlamaqdır. Bu iki hadisənin arasındakı fərq, əslində, İslamın ilahi rəhbərlik prinsipi ilə siyasi hakimiyyətin tarixdə formalaşması arasındakı fərqdir.

Bu fərq Qədir-Xum = “Mövla” + 5:67 + 5:3 + Səqifə = tarixi nəticə zəncirində aydın görünür.


© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.