Dünyada səhiyyə sistemləri xroniki xəstəliklərin, psixi sağlamlıq pozuntularının və oturaq həyat tərzinin yaratdığı artan yük ilə üz-üzədir. Bu vəziyyətə cavab olaraq bir sıra ölkələrdə səhiyyə müəssisələri “təbiət reseptləri”ndən istifadə etməyə başlayıblar. Təbiət reseptləri xəstələrə xəstəliklərin müalicəsi və ya profilaktikası çərçivəsində müəyyən müddət ərzində təbii mühitdə planlı şəkildə vaxt keçirməyi tövsiyə edən formal, qeyri-farmakoloji klinik müdaxilələrdir.

Azmedinfo.az "Earth" nəşrində dərc edilən aktual məqaləni izləyiciləri ilə paylaşır.

Park reseptləri kimi də tanınan təbiət reseptləri qeyri-farmakoloji müdaxilələr hesab olunur. Həkimlər və digər tibb mütəxəssisləri şəhər parklarında, meşələrdə, bağlarda və su hövzələri ətrafındakı təbii məkanlarda gəzinti, bağçılıq və ya mindfulness – şüurlu fərqindəlik kimi fəaliyyətlərdə məqsədyönlü iştirakı tövsiyə edirlər. ABŞ-da Park Rx America, Kanadada isə PaRx kimi formal təşəbbüslər artıq səhiyyə mütəxəssislərini açıq havada vaxt keçirməyi “təyin etmək” və bu tövsiyələri elektron tibbi qeydlərə və gündəlik klinik praktikaya inteqrasiya etmək üçün müvafiq alətlərlə təmin edir.

Təbiət reseptlərinin effektivliyini təsdiqləyən əhəmiyyətli empirik sübutlar mövcuddur. Sistematik icmallar göstərir ki, bu yanaşma arterial təzyiqin aşağı salınmasına, təşviş və depressiya əlamətlərinin azalmasına, eləcə də fiziki aktivliyin artmasına kömək edə bilər. Randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatların meta-analizi nəzarət qrupları ilə müqayisədə həm sistolik, həm də diastolik arterial təzyiqdə azalma, eyni zamanda depressiya və təşviş göstəricilərində orta və yüksək səviyyəli yaxşılaşmalar olduğunu göstərib. Bundan əlavə, müdaxilədə iştirak edən şəxslər gün ərzində orta hesabla təxminən 900 addım daha çox atıblar ki, bu da çəkinin idarə olunmasına və uzunmüddətli metabolik risklərin azalmasına kömək edir.

Təbiətdə olmağın psixi sağlamlıq baxımından faydaları da kifayət qədər yaxşı sənədləşdirilib. Təbii mühitə məruz qalma əsas stress hormonu olan kortizolun səviyyəsini aşağı salır, bununla da insanın rahatlamasına, təşviş və depressiyanın azalmasına şərait yaradır.

Tədqiqatlar həmçinin meşələrdəki uçucu üzvi birləşmələrin inhalyasiya yolu ilə orqanizmə daxil olaraq terapevtik rol oynaya biləcəyini göstərir. İynəyarpaqlı ağaclardan əldə olunan pinen və sitrus meyvələrində olan limonen kimi terpenlərin inhalyasiyası insanın tənəffüs sisteminə birbaşa antioksidant və iltihabəleyhinə təsir göstərə bilər.

Diqqət çatışmazlığı/hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP) olan uşaqlar və böyüklər kimi neyroinkişaf və ya koqnitiv yorğunluq yaşayan şəxslər üçün təbii mühit şəhər şəraitində nəqliyyat, rəqəmsal ekranlar və səs-küy kimi davamlı “sərt diqqət cəlbediciliyi”nin yaratdığı koqnitiv tükənməni azaltmağa kömək edir. “Diqqətin bərpası nəzəriyyəsi”nə əsasən, təbii mühit insanın qeyri-iradi diqqətini – “yumşaq diqqət cəlbediciliyini” aktivləşdirir və bununla da beynin prefrontal icraedici nəzarət şəbəkəsinin dincəlməsinə imkan yaradır. Nəticədə tədqiqat iştirakçıları qapalı məkanlarda yerinə yetirilən tapşırıqlara qayıtdıqdan sonra impulsların idarə olunması, işçi yaddaş və davamlı diqqət göstəricilərində ölçülə bilən yaxşılaşmalar nümayiş etdirirlər.

Beləliklə, təbiət reseptləri səmərəli və elmi sübutlara əsaslanan ictimai səhiyyə aləti kimi çıxış edir. Lakin onların terapevtik potensialı əlçatan yaşıllıq infrastrukturunun məkan üzrə paylanması və ekoloji keyfiyyəti ilə, xüsusilə də əhalinin sıxlığının son dərəcə yüksək olduğu şəhərlərdə məhdudlaşır.

Şəhərsalma üzrə mütəxəssislər, məkan planlaşdırıcıları və ictimai səhiyyə sahəsində qərar qəbul edən şəxslər üçün təbiət reseptlərinin klinik effektivliyi mühüm imkan yaradır: yüksək keyfiyyətli yaşıllıq məkanları təbiət reseptlərinin sağlamlıq baxımından nəticələrini birbaşa təmin edə, dəstəkləyə və gücləndirə bilər.

Tədqiqatlar göstərir ki, hətta qısa müddətli təbiət təması belə koqnitiv və emosional baxımdan ölçülə bilən müsbət nəticələr yaradır. Şəhər daxilində təbii mühitdə cəmi 15 dəqiqə vaxt keçirmək belə psixoloji rifahı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. Xüsusilə şəhər meşələrinin depressiya əlamətlərinin azaldılmasında daha effektiv olduğu müəyyən edilib. Ekosistemin tərkibi də bu sağlamlıq nəticələrinə təsir göstərir. Növlərin inventarlaşdırılması məlumatlarını milli sağlamlıq sorğuları ilə əlaqələndirən genişmiqyaslı Kanada tədqiqatı göstərib ki, yaşayış məhəlləsində quş müxtəlifliyinin daha yüksək olması insanların özləri tərəfindən qiymətləndirilən müsbət psixi sağlamlıq göstəricilərinin 6,64 faiz artması ilə əlaqəlidir. Ağac növlərinin zənginliyi isə bu göstəricidə 5,36 faizlik artımla əlaqələndirilib.

Ekoloji müxtəlifliklə yanaşı, landşaftın struktur xüsusiyyətləri də pasiyentlərin bu yanaşmaya davamlılığına və fiziki aktivlik nəticələrinə ciddi təsir göstərə bilər. Sübutlar göstərir ki, bir-biri ilə yaxşı əlaqələndirilmiş piyada yolları şəbəkəsi və əlçatan yaşıllıq məkanları daha yüksək səviyyədə piyada hərəkətini və istirahət məqsədli fiziki aktivliyi dəstəkləyir. Müxtəlif landşaft təcrübələri isə insanların açıq havada daha uzun müddət qalmasına və təbii mühitlə daha fəal qarşılıqlı əlaqəsinə şərait yaradır.

İcma bağları və hamı üçün əlçatan toplaşma məkanları kimi kollektiv istifadə imkanları da qeyri-formal sosial qarşılıqlı əlaqəni asanlaşdırır, sosial həmrəyliyi gücləndirir və tənhalıq hissini azaldır. Bu psixososial faydalar təbiət əsaslı sağlamlıq müdaxilələrinə motivasiyanı və uzunmüddətli riayət səviyyəsini daha da gücləndirə bilər.

Yüksək keyfiyyətli yaşıllıq məkanları ictimai səhiyyə məqsədlərini dəstəkləyən əlavə faydalar da yaradır. Düşünülmüş şəkildə planlaşdırılmış ağac örtüyü və bitkiləndirmə istilik stressini azaldır, yerli hava keyfiyyətini yaxşılaşdırır və yağış sularının səth axınını tənzimləyir. Bununla da açıq havada fiziki aktivlik üçün daha təhlükəsiz ekoloji şərait formalaşır. Bu terapevtik dizayn prinsipləri şəhərin ekoloji idarə olunması ilə birləşdirildikdə yaşıl infrastruktur həm əhalinin sağlamlığının yaxşılaşdırılmasına, həm də şəhərlərin iqlim dəyişikliklərinə davamlılığının artırılmasına xidmət edir.

Pandemiyadan sonrakı dövrdə insanların açıq havada istirahətə marağının artması ilə əlaqədar əlçatan açıq məkanlara tələbat da yüksəlib. Bu tendensiya yaşıllıq məkanlarının keyfiyyətinin prioritetləşdirilməsinin vacibliyini daha da artırır. Bələdiyyə və yerli idarəetmə orqanları əlçatanlıq, təhlükəsizlik, biomüxtəliflik və çoxfunksiyalı infrastruktur prinsiplərinə diqqət yetirməklə gündəlik istifadə olunan parkları, küçə məkanlarını və kiçik şəhər meşələrini klinik səhiyyə xidmətlərinin mühüm və funksional tərəfdaşlarına çevirə bilərlər.

Beləliklə, keyfiyyətli yaşıllıq məkanları mühüm səhiyyə infrastrukturu funksiyasını yerinə yetirir. Onlar təbiət reseptlərini əvəz etmir, əksinə, klinik tövsiyələrin ictimai sağlamlıq baxımından maksimum nəticə verməsinə imkan yaradır. Formal klinik tövsiyələrin məqsədyönlü və terapevtik şəhər dizaynı ilə birləşdirilməsi daha sağlam əhali və iqlim dəyişikliklərinə daha davamlı şəhər ekosistemlərinin formalaşdırılması üçün genişmiqyasda tətbiq oluna bilən strategiya təşkil edir.