Bir-biri ilə danışan ayələrin yaratdığı oxunuş zənciri necə qırıldı?

 

Quranı anlamağın ən etibarlı yolu ayəni ayrı-ayrılıqda deyil, onu tamamlayan ayələrlə birlikdə oxumaqdır. Quranın öz məntiqi budur: bir ayə digərini açır, bir hökm digərini tamamlayır, bir işarə sonrakı ayədə öz izahını tapır. Ayəni ayədən soruşmaq Quranı insan yozumlarının kölgəsindən çıxarıb öz daxili nizamına qaytarmaq deməkdir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Lakin Quranın sonrakı oxunuşunda əsas problem mətnin açıq şəkildə dəyişdirilməsi ilə deyil, ayələrin bir-biri ilə danışdığı əlaqənin qırılması ilə meydana gəldi. Ayələr yerində qaldı, amma onların yaratdığı məna zənciri parçalandı. Eyni mətn başqa mövzuların içinə yerləşdirildi, bir-birini tamamlayan ayələr bir-birindən uzaq salındı və Quranın canlı mənzərəsi parçalanmış məlumatlar toplusuna çevrildi.

 

Bu üsulun nəticəsi olaraq Quranın özündə görünən Əhli-Beyt xətti, Hz. Əlinin Quranla və Peyğəmbər missiyası ilə bağlı mövqeyi, Vəli anlayışı, Qədir-Xum elanı və ilahi tamamlanma bir bütöv sistem kimi deyil, bir-birindən ayrı və əlaqəsiz parçalar kimi təqdim edildi. Halbuki Quranın daxili quruluşu bu hadisələri və anlayışları ardıcıl bir məna xəttində birləşdirir.

 

Ayəni ayədən soruşmaq

 

Quranı bir ayənin tərcüməsində dayanıb başqa mənbələrin izahına tabe etmək Quranın öz üsulu deyil. Quran özü bəyan edir, özü fərqləndirir, özü tamamlayır. Bir ayə bir mətləbi işarə edir, digər ayə onun sərhədini göstərir, üçüncüsü həmin mənanı konkret hadisə və şəxs üzərində aydınlaşdırır.

 

Bu üsulla oxunduqda Quranın bir çox mühüm məsələləri öz-özünə aydınlaşır. Əhli-Beyt məsələsi də belədir. Əhli-Beyt haqqında sonrakı məzhəbi təsnifatlarla deyil, Quranın öz dili ilə danışmaq lazımdır. Quranın dili Əhli-Beyti Peyğəmbərin ailə çevrəsindəki adi qohumluq anlayışına endirmir. Əksinə, onu təthir, ilahi seçilmə və rəhbərlik xətti ilə bağlayır.

 

Bu xəttin ilk mühüm işarələrindən biri Kövsər surəsində görünür.

 

Kövsər: davamlılıq və ilahi xətt

 

Kövsər surəsi qısa olsa da, Quranın ən dərin məna düyünlərindən biridir:

 

“Həqiqətən, Biz sənə Kövsər bəxş etdik. Elə isə Rəbbin üçün namaz qıl və qurban kəs. Şübhəsiz, sənə kin bəsləyən özü sonsuzdur.”

 

Bu surədə Peyğəmbərə verilən nemət sadəcə maddi bolluq kimi təqdim olunmur. Kövsər davamlılıq, kəsilməzlik və ilahi xəttin qorunmasıdır. Peyğəmbərə “sonsuz” deyənlərə Quran cavab verir: sonsuz olan Peyğəmbər deyil, ona düşmənçilik edənlərdir. Deməli, Peyğəmbərin yolu düşmənçiliklə kəsilmir; onun ilahi davamı vardır.

 

Bu davamlılıq yalnız mənəvi xatirə deyil. Quranın ümumi məntiqində ilahi yolun qorunması onu daşıyan, yaşadan və düzgün təmsil edən şəxslərlə bağlıdır. Kövsər də məhz bu davamlılığın qapısını açır. Bu qapı Əhli-Beyt xəttinə, həmin xəttin mərkəzində isə Hz. Əliyə aparır.

 

Peyğəmbərin qoyduğu miras yalnız yazılı mətn deyildi. O, Quranın canlı izahını, əxlaqını və hakimiyyət anlayışını da yetişdirdi. Bu səbəbdən Əhli-Beyt məsələsi Quranın kənarında dayanan əlavə mövzu deyil; Kövsərin davam edən ilahi xəttidir.

 

Əhli-Beyt: ailə adı deyil, təthir və rəhbərlik yoludur

 

Əhzab surəsinin 33-cü ayəsində belə buyurulur:

 

“Ey Əhli-Beyt! Allah sizdən çirkinliyi uzaqlaşdırmaq və sizi tərtəmiz etmək istəyir.”

 

Bu ayə Əhli-Beyti adi ailə münasibətlərinə endirmir. Burada söhbət ilahi iradə ilə seçilən, çirkinlikdən uzaqlaşdırılan və təmizlənən bir yoldan gedir. Əhli-Beyt Peyğəmbərin evində yaşayan hər kəsin ümumi adı deyil, Quranın xüsusi mənada ayırdığı, təthir xəttində birləşdirdiyi nüvədir.

 

Bu nüvənin mərkəzində Hz. Əli dayanır. O, sadəcə Əhli-Beytin üzvlərindən biri deyil. Peyğəmbərin yanında böyümüş, Quranın nazil olduğu mühitdə yetişmiş, onun hökmlərini və məqsədini bilavasitə qavramış şəxsdir. Buna görə Hz. Əli haqqında danışmaq yalnız tarixi şəxs haqqında danışmaq deyil, Quranın canlı təcəssüm etdiyi bir idrakdan danışmaqdır.

 

Hz. Əli Quranın mətnini bilən bir alim olmaqla kifayətlənmirdi. O, Quranın hansı hadisəyə, hansı məqsədə və hansı mənəvi qanuna cavab verdiyini anlayan şəxs idi. Bu baxımdan onun rolu sonrakı dövrlərdə yaradılan məzhəbi təsnifatlarla ölçülə bilməz. Hz. Əli Quranın canlı mənası, Əhli-Beyt xəttinin mərkəzi və Peyğəmbərin qoyduğu ilahi nizamın ən aydın daşıyıcısıdır.

 

Vəli: dostluq deyil, məsuliyyət və rəhbərlik

 

Maidə surəsinin 55-ci ayəsində buyurulur:

 

“Sizin vəliniz yalnız Allah, Onun Elçisi və iman gətirən, namaz qılan və rüku halında zəkat verənlərdir.”

 

Bu ayənin “vəli” sözünü sadəcə dost və ya yaxın adam kimi təqdim etmək Quranın siyasi-əxlaqi məzmununu daraltmaqdır. Vəli himayə edən, sahib çıxan, rəhbərlik edən və məsuliyyət daşıyan şəxsdir. Ayə “sizin vəliniz” deyərkən sırf şəxsi dostluqdan danışmır; insanın hansı ilahi rəhbərlik xəttinə bağlanmalı olduğunu göstərir.

 

Ayədə “Allah, Onun Elçisi və…” ardıcıllığı qurulur. Bu ardıcıllıq təsadüfi deyil. Allahın vilayəti, Peyğəmbərin vilayəti və həmin vilayətin insan həyatında davamını daşıyan rəhbərlik eyni xəttdə təqdim olunur. Rüku halında zəkat vermək isə sadəcə ümumi bir yaxşılıq nümunəsi deyil, ayənin konkret bir hadisəyə işarə etdiyini göstərən fərqləndirici əlamətdir.

 

Beləliklə, 5:55-dəki Vəli anlayışı ümumi dostluq mənasına endiriləndə ayənin özünəməxsusluğu aradan qaldırılır. Ayə konkret bir məsuliyyəti, konkret bir mənəvi səviyyəni və konkret bir rəhbərlik nüvəsini göstərir. Bu məzmun isə Hz. Əli ilə bağlı Quran xəttinin mühüm halqasına çevrilir.

 

5:51–57: mövzudan qoparılan ayələr

 

Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri bütöv halda oxunduqda müəyyən siyasi-mənəvi xətt görünür. Bu ayələrdə kimin himayəsinə və rəhbərliyinə bağlanmaq, kiminlə birlik qurmaq, hansı tərəfin insanı Quran yolundan uzaqlaşdırdığı məsələsi qoyulur. Lakin bu ayələr bütöv bir məna zəncirindən ayrılıb yalnız ayrı-ayrı qadağalar şəklində təqdim ediləndə onların daxili əlaqəsi görünməz olur.

 

Əsas məsələ 5:51 ayəsinin başqa ayələrdən fərqli yozulması deyil. Əsas məsələ odur ki, 5:51–57 ayələri öz danışdığı hadisə və məna mühitindən çıxarılır. Bunun nəticəsində 5:55-dəki Vəli məsələsi əvvəlki və sonrakı ayələrlə əlaqəsiz görünür. Oxucu ayəni görür, amma ayənin hansı zəncirin halqası olduğunu görə bilmir.

 

Məhz burada Hz. Əlinin Xəndək döyüşündəki rolu və Quranın onu necə tanıdığı məsələsi ört-basdır edilir. Xəndək döyüşü İslam cəmiyyətinin taleyini həll edən qarşıdurmalardan biri idi. Həmin döyüşdə Hz. Əlinin göstərdiyi qəhrəmanlıq sıradan hərbi xidmət deyil, İslam cəmiyyətinin müdafiəsində həlledici dönüş yaradan bir hadisə olub. Xəndəkdəki qələbə ilə Hz. Əlinin adı İslamın təhlükə qarşısında dayanmış canlı iradəsi kimi tarixə daxil oldu.

Əgər Quranın ayələri bu hadisə və onun mənəvi nəticələri ilə birlikdə oxunsaydı, Hz. Əlinin mövqeyi yalnız döyüş meydanındakı şücaət kimi deyil, Quranın rəhbərlik və vilayət anlayışı ilə əlaqəli şəkildə görünərdi. Bu əlaqənin qırılması təsadüfi nəticə deyil. Ayələri mövzudan uzaqlaşdırmaqla Hz. Əlinin həm elm sahibi, həm də yenilməz sərkərdə kimi Quran xəttindəki mövqeyi kiçildildi.

 

Xəndəkdəki qələbə və Hz. Əlinin unudulmaz mövqeyi

 

Hz. Əlinin Xəndəkdəki rolu onun İslam tarixindəki yerini anlamaq üçün kifayətdir. Bir tərəfdə İslam cəmiyyətini məhv etmək üçün birləşmiş qüvvələr, digər tərəfdə isə qorxu və təzyiq altında qalmış kiçik bir toplum vardı. Bu təhlükə qarşısında Hz. Əlinin döyüşdəki qələbəsi yalnız bir rəqibin məğlub edilməsi deyildi. O, İslam cəmiyyətinin siyasi və mənəvi müstəqilliyini qorudu.

 

Bu faktın Quranın Vəli ayəsi ilə yanaşı oxunması Hz. Əlinin mövqeyini daha aydın göstərir. Çünki Vəli yalnız ibadət edən və sədəqə verən bir insan deyil; insanları qoruyan, haqqı müdafiə edən və ilahi məsuliyyəti daşıyan rəhbərdir. Xəndəkdəki qələbə bu məsuliyyətin canlı tarixi təzahürüdür.

 

Lakin sonrakı yozumlar Hz. Əlini ya sırf döyüşçü, ya da sırf siyasi rəqib kimi təqdim etdi. Onun Quran elmi ilə qəhrəmanlığını, rəhbərlik haqqı ilə mənəvi üstünlüyünü bir arada göstərən bütöv obraz parçalandı. Beləliklə, Quranın işarə etdiyi canlı şəxs müxtəlif məzhəbi və siyasi təsnifatlar içərisində görünməz hala gətirildi.

 

5:67: Tələb

 

Maidə surəsinin 67-ci ayəsində buyurulur:

 

“Ey Peyğəmbər! Rəbbindən sənə nazil ediləni çatdır. Əgər bunu etməsən, Onun risalətini çatdırmamısan. Allah səni insanlardan qoruyar.”

 

Bu ayə adi bir təbliğ çağırışı deyil. Ayə Peyğəmbərə xüsusi bir məsuliyyət yükləyir və həmin məsuliyyət yerinə yetirilməsə, risalətin tamamlanmış sayılmayacağını bildirir. Deməli, burada Peyğəmbərin son dövrdə çatdırmalı olduğu mühüm bir ilahi tələb vardır.

 

Ayənin “çatdır” əmri sadə məlumat vermək deyil. Bu, açıq elan, cəmiyyət qarşısında bəyan və ümumi məsuliyyət tələbidir. Peyğəmbər yalnız Quran ayələrini oxuyan elçi deyil, Allahın son göstərişini bütün ümmətin qarşısında elan etməli olan rəhbərdir.

 

Bu tələb Qədir-Xum hadisəsində öz tarixi formasını tapır.

 

Qədir-Xum: elan

 

Qədir-Xumda Peyğəmbərin Hz. Əlini cəmiyyət qarşısında xüsusi mövqedə elan etməsi 5:67-dəki “çatdır” əmrinə uyğun gəlir. Burada söhbət şəxsi tərifdən və ya sıradan dostluqdan getmir. Peyğəmbər bütün topluluğun qarşısında gələcək rəhbərlik məsələsini açıq şəkildə ortaya qoyur.

 

“Mövla” sözünü yalnız “dost” kimi məhdudlaşdırmaq elanın məzmununu boşaldır. Dostluq üçün böyük bir səfərdə on minlərlə insanı toplamaq, onları saxlatmaq, açıq müraciət etmək və bu hadisəni ilahi məsuliyyətlə bağlamaq lazım deyildi. Bu elan rəhbərlik və vilayət məsələsini cəmiyyətin qarşısına qoyurdu.

 

Qədir-Xumun əhəmiyyəti sırf hadisənin özü ilə məhdudlaşmır, bilavasitə onun Quran xəttində tutduğu mövqedən qaynaqlanır. 5:67 tələb edir, Qədir-Xum isə həmin tələbin elan şəklində icrasıdır. Bu elan fərdi münasibətləri aşaraq, birbaşa ümmətin gələcək istiqamətini müəyyənləşdirən ilahi nizamı əks etdirir.

 

5:3: Tamamlanma

 

Qədir-Xum elanından sonra Maidə surəsinin 3-cü ayəsində buyurulur:

 

“Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyəndim.”

 

Dinin tamamlanması yalnız halal və haram hökmlərinin sonuncusunun nazil olması kimi izah ediləndə ayənin hadisəvi məzmunu daraldılır. Din yalnız ibadət hökmlərindən ibarət deyil. Din həm də ilahi rəhbərlik, ədalətli nizam və bu nizamın cəmiyyətə kim tərəfindən daşınması məsələsidir.

 

Əgər Quranın 5:67-dəki tələbi, Qədir-Xumdakı elanı və 5:3-dəki tamamlanmanı ardıcıl oxusaq, Quranın daxili məntiqi aydın görünür:

 

* əvvəlcə Peyğəmbərə ilahi bir məsələni açıq şəkildə çatdırmaq əmr olunur;

* sonra bu məsələ cəmiyyət qarşısında elan edilir;

* ardınca dinin tamamlandığı bildirilir.

 

Bu üç halqa bir-birindən qoparılanda 5:3 yalnız ümumi bir “din kamil oldu” ifadəsinə çevrilir. Halbuki ayə hadisənin tamamlandığını göstərir. Tamamlanan yalnız mətnin nazil olması yox, ilahi yolun cəmiyyət içində davamını təmin edən rəhbərlik xəttidir.

 

3:7: Elm və möhkəm bilik

 

Ali-İmran surəsinin 7-ci ayəsində buyurulur:

 

“Onun bir qismi möhkəm ayələrdir ki, bunlar Kitabın əsasıdır. Digərləri isə mütəşabihdir. Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə törətmək və onu yozmaq üçün mütəşabih olanların ardınca gedərlər. Halbuki onun yozumunu Allah və elmdə möhkəm olanlar bilər.”

 

Bu ayə Quranın hər kəsin istədiyi kimi parçalayıb yozacağı bir mətn olmadığını göstərir. Quranı anlamaq üçün elm, möhkəm idrak və ilahi ölçü lazımdır. Möhkəm ayələri mütəşabih ayələrdən ayırmaq, bir ayəni digər ayənin işığında oxumaq, Quranın bütöv məqsədini görmək tələb olunur.

 

Bu baxımdan Hz. Əlinin Quranla münasibəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, yalnız ayələri əzbərləyən deyil, onların nazilolma səbəbini, məna ardıcıllığını və bir-biri ilə əlaqəsini bilən şəxs idi. Quranın hadisələrə görə ardıcıllığını, ayələrin hansı məqamda nazil olduğunu və onların bir-birini necə tamamladığını bilən bir şəxsin hazırladığı tərtib bu baxımdan adi nüsxə deyil, Quranın daxili məntiqini qoruyan canlı xəritə idi.

 

Hz. Əlinin tərtib etdiyi Quran və Osmanın seçimi

 

Hz. Əlinin Quranı Peyğəmbərin vəfatından sonra toplayıb tərtib etdiyi, ayələri nazilolma sırasına və hadisə əlaqələrinə görə düzənlədiyi barədə məlumatlar vardır. Belə bir tərtib Quranın hansı ayəsinin hansı hadisəyə, hansı mövzuya və hansı məna xəttinə bağlı olduğunu daha aydın göstərirdi.

 

Məhz burada əsas sual ortaya çıxır:

 

Xeyir ola, Quran elminin, Peyğəmbər yaxınlığının, Xəndəkdəki qələbənin və Əhli-Beyt xəttinin mərkəzində dayanan Hz. Əlinin hazırladığı Quran niyə qəbul edilmədi?

 

Bu sual Osmanın şəxsi düşmənçiliyini sübut edən bir cümlə axtarmaqdan daha böyükdür. Çünki məsələ onun nə dediyindən çox, hansı seçimi etdiyindədir. Əgər məqsəd yalnız Quranın qorunması idisə, Quranın ən bilikli daşıyıcısının məna əlaqələrini qoruyan tərtibinin niyə kənarda saxlanıldığı izah edilməlidir.

 

Osmanın seçimi nəticəsində Quran ayələrinin bir-biri ilə danışdığı məna zənciri zəiflədi. Ayələr öz nazilolma mühitindən, hadisə ardıcıllığından və konkret siyasi-mənəvi kontekstindən ayrıldı. Beləliklə, Quranın canlı tarixi xəritəsi yerinə surə və ayə nömrələri ilə parçalanmış oxunuş sistemi meydana çıxdı.

 

Bu seçimin nəticəsi ən çox Əhli-Beyt və Hz. Əli ilə bağlı ayələrdə özünü göstərdi. Ayələr silinmədi, amma onların bir-birini təsdiqləyən əlaqəsi qırıldı. 5:55-in Vəli mənası, Xəndəkdəki Hz. Əli, 5:67-dəki tələb, Qədir-Xumdakı elan və 5:3-dəki tamamlanma bir bütöv xətt kimi görünməz oldu.

 

Məsələ mətni dəyişmək deyil

 

Burada ən mühüm nəticə budur: Quranın mətnini dəyişmək həmişə vacib deyil. Mətn olduğu kimi saxlanıla bilər. Lakin onun nizamını dəyişmək kifayətdir.

 

Bir ayəni başqa mövzunun içinə salmaq, onun əvvəlki və sonrakı məna əlaqəsini qoparmaq, ayələri hadisələrin təbii ardıcıllığından uzaqlaşdırmaq və oxucunu yalnız hazır surə quruluşu ilə məhdudlaşdırmaqla Quranın danışan sistemi susdurulur.

 

Ayələr yerində qalır, amma onların verdiyi şahidlik bir-birindən ayrılır. Oxucu Quranı oxuyur, lakin Quranın özünün qurduğu əlaqəni oxumur. Bir ayə digərini təsdiqləmir, çünki artıq onun yanında deyil. Hadisə öz ayəsindən, şəxs öz mövqeyindən, hökm öz səbəbindən ayrılır.

 

Bu üsulun ən ağır nəticəsi Hz. Əlinin Quran içindəki yerinin kölgələndirilməsidir. Onun elmi, rəhbərliyi, Xəndəkdəki qələbəsi və Əhli-Beyt xəttindəki mərkəzi mövqeyi ayrı-ayrı faktlara çevrilir. Halbuki Quranın daxili xətti onları birləşdirir:

 

Kövsər davamlılıqdır.

Əhli-Beyt bu davamlılığın təthir xəttidir.

Vəli bu xəttin rəhbərlik məsuliyyətidir.

5:67 bu rəhbərliyin elan tələbidir.

Qədir-Xum həmin elandır.

5:3 bu nizamın tamamlanmasıdır.

3:7 isə bu mənanı dərk etmək üçün elm tələb edir.

 

Bu xəttdən Hz. Əli çıxarılanda Quranın öz məntiqi də parçalanır.

 

Tarixi şəxslər və nəticənin şahidliyi

 

Heç bir tarixi şəxs əvvəlcədən “pak” elan edilə bilməz. Nə tərif, nə siyasi ənənə, nə də sonrakı müdafiə yazıları faktın yerini tutur. İnsan özünü və ya başqasını necə təqdim edirsə etsin, onun əməlləri və seçimləri araşdırılmalıdır.

 

Osman haqqında da, Müaviyə haqqında da əsas meyar budur. Onları əvvəlcədən təmizə çıxarmaq və ya əvvəlcədən ittiham etmək deyil, tarixdə etdikləri seçimlərin nəticəsinə baxmaq lazımdır. Əgər Osman Hz. Əlinin Quran tərtibini qəbul etmədisə, bu seçimin nəticəsi Quranın oxunuşunda hansı dəyişiklik yaratdı? Əgər həmin nəticə Əhli-Beyt xəttini və Hz. Əlinin Quranla bağlı mövqeyini görünməz edibsə, onda bu, sadəcə texniki tərtib məsələsi kimi qəbul edilə bilməz.

 

Tarixi faktın ən güclü şahidi bəzən şəxsin öz sözləri deyil, onun qoyduğu nəticədir. Osmanın seçdiyi Quran tərtibinin nəticəsi də məhz budur: ayələri dəyişmədən, ayələrin bir-birini tamamlayan mənasını zəiflətmək.

 

Nəticə

 

Quranın həqiqi mənzərəsini görmək üçün yalnız ayələri oxumaq yetmir; ayələrin bir-biri ilə necə danışdığını görmək lazımdır. Quranın mənası onun parçalarında deyil, parçaların yaratdığı bütövlükdədir.

 

Kövsərdən Əhli-Beytə, Əhli-Beytdən Vəliyə, Vəlidən 5:67-dəki tələbə, Qədir-Xum elanına, oradan 5:3-dəki tamamlanmaya və 3:7-dəki elmə qədər uzanan xətt Quranın daxili məntiqidir. Bu xətt Hz. Əli olmadan izah edilə bilməz. Çünki Hz. Əli bu məna zəncirinin kənarında dayanan bir tarixi şəxs deyi, onun canlı mərkəzidir.

 

Lakin bu zəncirin qırılması üçün Quranın mətnini silmək lazım deyildi. Ayələri ayrı mövzulara səpələmək, hadisə ardıcıllığını dəyişmək və onların bir-birinə verdiyi şahidliyi görünməz etmək kifayət idi.

 

Buna görə əsas məsələ budur:

 

Quranın təhrifini yalnız sözlərdə axtarmaq olmaz. Təhrif bəzən ayələrin özündə deyil, ayələrin bir-birindən ayrılmasında görünür.

 

Ayəni ayədən soruşduqda Quran yenidən danışmağa başlayır. Bir-birindən qoparılmış halqalar yenidən birləşir. Əhli-Beyt, Vəli, Qədir-Xum, Hz. Əli və dinin tamamlanması bir-birindən ayrı hadisələr deyil, eyni ilahi nizamın ardıcıl mərhələləri kimi görünür.

 

Həqiqəti ört-basdır etmək üçün mətnə toxunmaq həmişə lazım deyil. Bəzən yalnız onun nizamını dəyişmək kifayətdir.

 

Haşiyə: Kövsər surəsində olmayan sözlər necə ayəyə daxil edildi?

 

Kövsər surəsinin tərcüməsində geniş yayılmış bir başqa problem də ayədə olmayan dini terminlərin ayənin mənasına hazır şəkildə yerləşdirilməsidir.

 

Surənin ikinci ayəsi çox vaxt:

 

“Elə isə Rəbbin üçün namaz qıl və qurban kəs”

 

şəklində tərcümə olunur. Halbuki ayənin ərəb mətnində sonrakı dini termin kimi “namaz” və “qurban kəsmək” ifadələri bu şəkildə yoxdur.

 

Ayədə “فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ” deyilir.

 

Burada “salli” felini avtomatik olaraq sonrakı fiqhi termin olan “namaz qıl” kimi, “inhar” felini isə avtomatik olaraq “qurban kəs” kimi vermək ayənin ilkin söz mənasını əvvəlcədən müəyyən edilmiş dini terminologiyanın içinə salır.

 

Bu, sadə tərcümə məsələsi deyil. Çünki ayənin mənası belə əvvəlcədən müəyyənləşdirildikdə Kövsər surəsinin öz daxilində qurulan Kövsər → davamlılıq → əbtər qarşılaşdırmasının diqqətdən kənarda qalması mümkündür.

 

Başqa sözlə, ayədə olmayan konkret dini terminləri ayəyə yerləşdirmək yalnız sözü tərcümə etmək deyil, ayənin oxunuş istiqamətini müəyyənləşdirməkdir.

 

Bu səbəbdən Kövsər surəsinin tərcüməsində də əsas prinsip dəyişməməlidir:

 

Ayəni sonrakı dini terminologiyadan soruşmaq yox, ayənin öz sözlərini ayənin özündən soruşmaq.

 

Mətnə toxunmadan mənanı dəyişdirməyin yollarından biri də məhz budur: sözləri saxlamaq, lakin onların üzərinə sonrakı anlayışları yerləşdirmək.

 

Beləliklə, məqalənin əsas nəticəsi burada da öz təsdiqini tapır:

 

Mətni dəyişmək yox, nizamını və mənalandırma sistemini dəyişmək.

 

Kövsərin davamı: Peyğəmbər nəsli və Əhli-Beyt

 

Bu məna zəncirinin ən mühüm başlanğıc nöqtələrindən biri olan Kövsər üzərində bir daha dayanmaq lazımdır. Çünki Kövsəri yalnız axirətdə veriləcək bir nemət və ya cənnətdəki su hovuzu kimi yozmaq surənin öz daxilində qurduğu əsas qarşılaşdırmanı tam izah etmir.

 

Kövsər surəsi üç ayədən ibarətdir:

 

“Həqiqətən, Biz sənə Kövsər bəxş etdik. Elə isə Rəbbin üçün namaz qıl və qurban kəs. Şübhəsiz ki, sənə kin bəsləyən özü sonsuzdur.” (108:1–3)

 

Surənin başlanğıcında Peyğəmbərə Kövsər, sonunda isə ona düşmənçilik edənin “əbtər” olduğu bildirilir. “Əbtər” — kəsilmiş, davamı olmayan, kökü qurumuş deməkdir. Deməli, surə bir-birinə qarşı iki anlayış qoyur:

 

Kövsər — davamlılıq;

Əbtər — kəsilmək.

 

Bu qarşılaşdırma Kövsərin yalnız axirət neməti kimi deyil, davamlılıq və kəsilməzlik mənası daşıyan ilahi bəxşiş kimi oxunmasına imkan verir.

 

Tarix də bu mənanı konkretləşdirən mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur. Peyğəmbərin oğulları dünyasını dəyişdi və onun nəsil xətti Fatimə vasitəsilə davam etdi. Fatimə ilə Hz. Əlinin ailəsindən Həsən və Hüseyn dünyaya gəldi və Peyğəmbər nəslinin davamı məhz bu ailə ilə qorundu.

 

Beləliklə, Kövsərin “davamlılıq” mənası tarixdə mücərrəd anlayış olaraq qalmadı. O, Fatimə ilə konkretləşən Peyğəmbər nəsli, Fatimə və Hz. Əlinin ailəsi ilə isə Əhli-Beyt xətti şəklində davam etdi.

 

Burada diqqət çəkən daha bir məqam var: Kövsər surəsində Peyğəmbərin düşməninə “əbtər” deyilir. Tarixin gedişində isə Peyğəmbərin soyunun kəsilməsini gözləyənlərin adı deyil, Peyğəmbərin Fatimə vasitəsilə davam edən nəsli qaldı. Beləliklə, surənin Kövsər–əbtər qarşılaşdırması tarixdə də öz məzmununu tapdı.

 

Bu səbəbdən Kövsərdən Əhli-Beytə keçid kənardan gətirilmiş bir əlaqə deyil. Quranın öz daxili məntiqindəki davamlılıq anlayışının tarixdəki təzahürüdür.

 

Bütün zəncirin yekunu

 

Beləliklə, əvvəldən bəri bir-birindən ayrı görünən ayə və hadisələr vahid bir oxunuş zəncirində birləşir:

 

Ayəni ayədən soruşmaq — Quranın özünü özünə şahid etməkdir.

 

Kövsər — Peyğəmbərə verilən kəsilməz ilahi davamlılıqdır.

 

Fatimə — Peyğəmbər nəslinin dünyadakı davam nöqtəsidir.

 

Hz. Əli — Fatimə ailəsinin, Əhli-Beyt xəttinin və Quranı canlı idrak edən rəhbərliyin mərkəzidir.

 

Əhli-Beyt — Quranın təthir xəttidir.

 

Vəli — bu ilahi xəttin insan cəmiyyətindəki rəhbərlik və himayə məzmunudur.

 

5:67 — Peyğəmbərə verilmiş tələb: nazil ediləni tam şəkildə çatdırmaq.

 

Qədir-Xum — həmin tələbin cəmiyyət qarşısında elan edilməsidir.

 

5:3 — bu elanla əlaqəli tamamlanma: dinin kamilləşməsi və nemətin tamamlanması.

 

3:7 — bu məna zəncirini dərk etmək üçün elm və möhkəm idrakın zəruriliyidir.

 

Hz. Əlinin Quran tərtibi ayələrin yalnız mətnini deyil, onların hadisə və məna əlaqələrini də bir bütöv nizamda görmək cəhdi id vəə bütün bunların qarşısında duran əsas məsələ nədir? Mətni dəyişmək yox, nizamını dəyişmək.

 

Quranın hərfi mətnini qorumaq mümkündür, amma ayələrin bir-birinə verdiyi şahidliyi qoparmaqla onun oxunuşunu dəyişmək də mümkündür. Ayəni özündən əvvəlki və sonrakı məna əlaqəsindən ayırmaq, onu nazil olduğu hadisə mühitindən çıxarmaq və bir-birini tamamlayan ayələri ayrı-ayrı mövzulara bölmək kifayətdir.

 

Belə olduqda Quranın sözləri qalır, amma Quranın danışan sistemi susdurulur.

 

Kövsər öz davamlılığından ayrılır, Əhli-Beyt öz kontekstindən çıxarılır, Vəli dostluq sözünə endirilir, 5:67-dəki tələb ümumi təbliğ əmrinə çevrilir, Qədir-Xum elan kimi deyil, adi bir hadisə kimi təqdim olunur, 5:3-dəki tamamlanma isə həmin zəncirdən ayrılır. 3:7-dəki elm isə Quranın öz daxili əlaqələrini dərk edən idrakdan çox, sonrakı yozumların təsdiq vasitəsinə çevrilir.

 

Beləcə, bir-biri ilə danışan ayələrin yaratdığı oxunuş zənciri qırılır. Halbuki Quran özünü parçalanmış məlumatlar kitabı kimi deyil, bir-birini açıqlayan ilahi bəyan kimi təqdim edir.

 

Ona görə Quranı yenidən oxumağın yolu mürəkkəb labirintlərdən keçmir. Ayəni ayədən soruşmaq lazımdır.

 

Çünki bir ayənin susduğu yerdə başqa ayə danışır, bir ayənin işarə etdiyi yerdə başqa ayə onu tamamlayır, bir ayənin açdığı qapını başqa ayə sonuna qədər aparır və bu zəncir bütöv oxunduqda mənzərə dəyişir:

 

Kövsər → Fatimə → Əli → Əhli-Beyt → Vəli → Tələb → Qədir-Xum elan → 5:3 Tamamlanma → 3:7 Elm → Quranın nizamı.

 

Deməli, məsələ yalnız Quranın nə dediyini qorumaq deyil.

 

Quranın necə danışdığını da qorumaqdır.

 

Çünki həqiqəti örtmək üçün həmişə mətni dəyişmək lazım deyil.

 

Bəzən onun nizamını dəyişmək kifayətdir.

 

Kövsər yalnız axirətdəki bir nemətə endirilə bilməz. Surənin öz daxilindəki qarşılaşdırma onun kəsilməzlik və davamlılıq mənasını daşıdığını göstərir. Peyğəmbərə verilən bu “çoxluq” və “davamlılıq” dünyada ən konkret şəkildə Fatimə ilə gerçəkləşdi. Peyğəmbərin nəsli Fatimə vasitəsilə, Fatimənin ailəsi isə Hz. Əli ilə davam etdi.

 

Beləliklə, Kövsər → Fatimə → Əli → Əhli-Beyt xətti yalnız sonrakı tarixi təsəvvür deyil, Kövsər surəsinin “kəsilməzlik–kəsilmə” qarşılaşdırmasının tarixdə görünən təzahürüdür.