Peyğəmbər məktəbindən Əhli-Beyt elminə, oradan insan düşüncəsinin böyük suallarına

 

İslam fəlsəfəsindən danışarkən ilk növbədə bir məsələni dəqiq müəyyənləşdirmək lazımdır: söhbət hansı İslamdan gedir? Bu məqalədə söhbət Peyğəmbər Məhəmmədin gətirdiyi Quran İslamından gedir. Sonrakı əsrlərdə hakimiyyət, saray və siyasi mənafelərlə qarışmış dini sistemlərdən yox.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Çünki İslamın başlanğıc nöqtəsi siyasi hakimiyyət deyil, vəhydir.

 

Allah → Quran → Peyğəmbər → Əhli-Beyt məktəbi

 

Bu xəttin içində Hz. Əlinin yeri adi bir səhabə, sərkərdə və ya dövlət başçısı ilə izah edilə bilməz. Onu sadəcə tarixdə yaşamış böyük şəxsiyyət kimi oxumaq onun miqyasını kiçiltməkdir. Hz. Əlini Quranın yaratdığı düşüncə dünyasının ən böyük daşıyıcılarından biri kimi oxumaq lazımdır.

 

Tərifə möhtac olmayan ucalıq

 

Hz. Əlini insanlara tərifləmək mənəvi baxımdan da, fəlsəfi baxımdan da artıqdır. Çünki Əhli-Beytin məqamı haqqında Quranda ilahi iradə açıq şəkildə ifadə edilir:

 

إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا

 

“Allah siz Əhli-Beytdən çirkinliyi uzaqlaşdırmaq və sizi tamamilə paklaşdırmaq istəyir.”

 

Bu, Əhzab 33:33-də açıq şəkildə yazılıb.

 

Ayə Hz. Əlinin adını ayrıca çəkmir, lakin o, Peyğəmbərin Əhli-Beytinin mərkəzi simalarından biridir. Buna görə məsələni düzgün qoymaq lazımdır:

 

Əlini insan tərifinə çıxarmaq yox, Allahın və Peyğəmbərin Əli haqqında yaratdığı mənanı anlamaq lazımdır.

 

Peyğəmbərin Əli haqqında söylədiyi “elm şəhəri və onun qapısı” ifadəsi də məhz bu məqamı göstərən ən məşhur nümunələrdəndir. Bu rəvayət əl-Hakimin əl-Müstədrək əsərində də yer alır və “elm şəhərinə qapıdan daxil olmaq” obrazını yaradır. (Hadith Web⁠)

 

Bu ifadənin fəlsəfi mənası son dərəcə böyükdür:

 

Peyğəmbərin elminə çatmaq istəyirsənsə, Hz Əlinin qapısından keç. Yəni evə də qapıdan girərlər. Bu, sadəcə gözəl bənzətmə deyil, elmə girişin istiqamətini göstərən bir prinsipdir.

 

Əli Quranladır, Quran da Əli ilə

 

Bu məzmun əl-Hakimin əl-Müstədrək əsərində nəql edilən məşhur rəvayətdə keçir. Cümlənin əhəmiyyəti ondadır ki, burada Əli Quranın müəllifi kimi təqdim edilmir, əksinə, Quranla Əlinin ayrılmazlığı vurğulanır.

 

Quran və Əli iki ayrı həqiqət deyil:

 

Quran — vəhydir.

 

Əli — həmin vəhyin insan düşüncəsində, əxlaqda, ədalətdə və həyatda təcəssüm edən böyük daşıyıcısıdır.

 

Buna görə məncə məsələni “Əlini Quranın işığında görmək” formasında məhdudlaşdırmaq düzgün deyil. Daha dərin yanaşma Quranı Əlinin düşüncəsində görməkdir. Çünki Quranın məqsədi yalnız oxunmaq deyil. Quran insanı dəyişdirmək üçün gəlir.

 

Əgər Quranın insanı necə dəyişdirdiyini görmək istəyiriksə, Əlinin düşüncə və əməl dünyasına baxmaq lazımdır.

 

Peyğəmbərin məktəbindən Əlinin düşüncəsinə

 

Quranda Peyğəmbərin vəhyə münasibəti belə ifadə olunur:

 

وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ ۝ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ

 

“O, öz istəyindən danışmır. Bu, ona vəhy edilən vəhydən başqa bir şey deyil.” (Quran, 53:3–4)

 

Bu ayələr Peyğəmbərin dini missiyasının şəxsi düşüncə üzərində qurulmadığını göstərir. Onda Əli haqqında Peyğəmbərin verdiyi elmi və mənəvi qiymət də sadəcə şəxsi rəğbət səviyyəsinə endirilə bilməz.

 

Əli Peyğəmbərin yanında təsadüfən yetişmiş insan deyildi. O, Peyğəmbərin evində böyüdü. Vəhyi görən, Quranın nazil olduğu mühiti yaşayan, Peyğəmbərin sözünü, davranışını və qərarlarını ən yaxından müşahidə edən insanlardan biri oldu. İslam tarixinin geniş yayılmış ənənəsində onun Kəbədə doğulduğu da nəql edilir.

 

Beləliklə, Əlinin formalaşdığı mühit adi məktəb deyildi. Məktəb Peyğəmbərin özü idi.

 

Əli — “Canli Quran” anlayışının insanlaşmış forması

 

Quran kitabdır. Amma Quranın məqsədi kitab olaraq qalmaq deyil. Onun insan həyatına çevrilməsi lazımdır. Ədalətə, elm və düşüncəyə, vicdana, dövlət idarəçiliyinə, insan ləyaqətinə çevrilməlidir. Məhz burada Əlinin əhəmiyyəti meydana çıxır.

 

Əgər Quran “nədir?” sualına cavab verirsə, Əlinin həyatı və düşüncəsi “Quran insan həyatında necə yaşanır?” sualına cavab verir.

 

Bu mənada “Əli canlı Qurandır” ifadəsi bir şüar deyil. Bu, Quranın insan şəxsiyyətində təcəssümünü ifadə edən fəlsəfi anlayışdır. “Əli Quranla,Quran da Əliilədir” fikri də məhz bu düşüncəni tamamlayır.

 

Hz. Əlinin fəlsəfəsinin mərkəzi: Allah

 

Hz. Əlinin fəlsəfəsi insanla başlamır. Dövlətlə də başlamır. Əxlaqla belə başlamır. Onun düşüncəsinin başlanğıcında Allah dayanır. Çünki Allah olmadan varlığın mənası, insanın məsuliyyəti, əxlaqın əsası və ədalətin ölçüsü parçalanır. Bu baxımdan Əlinin düşüncəsində Allah kainatdakı varlıqlardan biri deyil, varlığın mənbəyidir.

 

Bu, sadəcə teoloji fikir deyil, bu, bütöv bir varlıq fəlsəfəsidir.

 

Allah varlığın içindəki bir obyekt olmadığı üçün insan ağlı Onu adi əşyaları dərk etdiyi kimi əhatə edə bilməz.

 

İnsan ağlı Allahı axtara, Onun əlamətlərini görə, Onun yaratdığı nizam üzərində düşünə bilər. Lakin sonsuzu sonlu ağlın içinə yerləşdirə bilməz.

 

Beləliklə, Əlinin düşüncəsində ağıl öz sərhədini bilməklə kiçilmir, əksinə, öz həddini bilməklə böyüyür.

 

Hz. Əlidə bilgi: məlumat deyil, dərk

 

Müasir insan çox şey bilir. Amma çox bilmək hələ müdrik olmaq deyil.

 

Hz. Əlinin düşüncə dünyasında elm insanın üstünlük vasitəsinə çevrilməməlidir. Elm insanı dəyişdirməlidir.

 

Bilik insanı daha ədalətli etmirsə, onun mənəvi dəyəri azalır.

 

Bu səbəbdən Əlinin düşüncəsində elm → şüur → məsuliyyət → əməl ardıcıllığı yaranır.

 

Bu gün elm haqqında danışarkən çox vaxt “nə qədər bilirik?” sualını veririk.

 

Əlinin fəlsəfəsi isə daha dərin sual qoyur:

 

Bildiyin həqiqət səni necə insana çevirir?

 

Bu sual İslam fəlsəfəsinin ən mühüm suallarından biridir.

 

Hz. Əlinin ən böyük fəlsəfəsi: ədalət

 

Əlinin düşüncəsini bir sözlə ifadə etmək lazım gəlsə, həmin söz ədalət ola bilər. Amma Əlinin ədaləti yalnız məhkəmə ədaləti deyil. O, insan münasibətlərinin bütün sisteminə yayılır. Hakimiyyətə, məmura, əsgərə, hakimə, hətta hökmdarın öz yaxınlarına münasibətinə.

 

Malik əl-Əştərə yazdığı məktub bunun ən parlaq nümunələrindəndir.

 

Hz. Əli hakimə insanlara mərhəmətlə yanaşmağı, onları özünün “ov”u kimi görməməyi tapşırır və insanları iki kateqoriyada ifadə edir:

 

“Ya dində sənin qardaşındır, ya da yaradılışda sənin kimidir.”

 

Bu cümlə əsrləri aşan insan fəlsəfəsidir. Burada insanın hüququ onun hökmdara yaxınlığından, var-dövlətindən, mənsubiyyətindən asılı deyil. İnsan olduğu üçün hüquqa malikdir. Bu, müasir insan hüquqları düşüncəsi ilə son dərəcə maraqlı müqayisə imkanı yaradır.

 

Amma Əlinin düşüncəsində insan hüququ sadəcə dövlətin verdiyi hüquq deyil.

 

İnsan Allahın yaratdığı varlıq olduğu üçün ləyaqət sahibidir.

 

Hz. Əlinin hakimiyyət fəlsəfəsi

Burada Əlinin siyasi fəlsəfəsi meydana çıxır.

 

İnsan hakimiyyət üçün deyil, hakimiyyət insan üçündür. Xalqın məsuliyyətini daşıyan şəxsdir.

 

Əli Malikə yazır ki, xalqı öz şəxsi mənfəətinin vasitəsi kimi görmə. Özünlə xalq arasında mərhəmət və məhəbbət yarat.

 

Daha da mühümü: ədaləti özünə, yaxınlarına və sevdiklərinə qarşı belə pozma. Bu prinsip hakimiyyət fəlsəfəsində inqilabi məna daşıyır.

 

Çünki hakimiyyətin ən böyük təhlükəsi budur: hakim özünü qanundan üstün hesab edir.

 

Əli isə bunun əksini tələb edir: hakim əvvəlcə özünü ədalətin qarşısında məsul bilməlidir.

 

Əli və “Qanun” məsələsi

 

Əlinin fəlsəfəsində qanun da mütləq məqsəd deyil. Əsas məqsəd haqqdır. Çünki qanunun adı ədalət ola bilər, amma tətbiqi zülmə çevrilə bilər. Bu məsələni bu gün də dünyanın bütün hüquq sistemləri yaşayır:

 

Qanunun hərfi ilə ədalət həmişə eyni şeydirmi?

 

Hz. Əli üçün cavab aydındır:

 

Əgər hüquq ədaləti məhv edirsə, hüququn mahiyyəti artıq pozulmuşdur. Ona görə Əlinin fəlsəfəsində hakimiyyətin legitimliyi yalnız “qanuna uyğunluqla” ölçülmür, ədalətlə ölçülür.

 

Siffində Quran səhnəsi: kitab və onun mənası

 

Bu məsələ Əlinin Quran fəlsəfəsini anlamaq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

 

Siffin döyüşündə Quran səhifələrinin nizələrə qaldırılması ilə qarşı tərəf “Quranı hakim seçək” çağırışı etdi.

 

Əli isə Quranın özünün danışan insan olmadığını, onun mənasını insanın izah etməli olduğunu bildirdi. Nəhcül-Bəlağənin 125-ci xütbəsində bu fikir açıq şəkildə ifadə olunur: Quran yazılı kitabdır və “danışmır”; onun mənasını izah edən insan lazımdır. (Al-Islam.org⁠)

 

Burada Əlinin fəlsəfəsi son dərəcə mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur:

 

Mətn öz-özünə hökm vermir; mətnin necə başa düşüldüyü hökmü müəyyən edir.

 

Deməli, Quranı əlinə almaq hələ Quranı anlamaq deyil.

 

Quran səhifəsini nizəyə taxmaq Quranın ruhuna sahib olmaq demək deyil.

 

Quranı dilə gətirmək də Quranı yaşamaq demək deyil.

 

Quranı dərk etmək lazımdır.

 

Məhz buna görə “Əli Qurala, Quran da Əli ilədir” ifadəsinin fəlsəfi dərinliyi burada görünür.

 

Əli Quranı sadəcə əlində daşımırdı. Quranın nə demək olduğunu siyasi və mənəvi həyatda müdafiə edirdi.

 

Hz. Əli və Qərb fəlsəfəsi

 

Əlinin fəlsəfəsini Qərb filosofları ilə müqayisə etmək mümkündür.

 

Amma bir şərtlə:

 

Heç kimin digərindən “köçürdüyünü” iddia etmədən.

 

Çünki böyük fəlsəfi suallar insanlığın ortaq suallarıdır.

 

Sokrat soruşdu:

 

İnsan necə yaşamalıdır?

 

Əli də insanın necə yaşamalı olduğunu soruşur.

 

Platon ədalətli dövlət haqqında düşündü.

 

Əli ədaləti dövlət idarəçiliyinin mərkəzinə qoydu.

 

Aristotel varlıq, məntiq, əxlaq və siyasəti sistemləşdirdi.

 

Əli də varlıqdan əxlaqa, əxlaqdan siyasətə qədər uzanan bütöv düşüncə qurdu.

 

Dekart insan ağlının və şübhənin sərhədlərini araşdırdı.

 

Əli isə insanın düşünməsini, bilməsini və həqiqəti ayırd etməsini mənəvi məsuliyyətlə bağladı.

 

Kant üç böyük sual ətrafında düşündü:

 

Nəyi bilə bilərəm?

Nə etməliyəm?

Nəyə ümid edə bilərəm?

 

Əlinin fəlsəfəsində də bu üç sual bir-birindən ayrılmır:

 

Bilik — məsuliyyət — ümid.

 

Lakin burada mühüm fərq var.

 

Qərb fəlsəfəsi bu sualları əsasən insan ağlının müstəqil fəaliyyəti ilə araşdırdı.

 

Əlinin düşüncəsində isə ağıl və vəhy qarşı-qarşıya qoyulmur.

 

Ağıl həqiqəti axtarır.

 

Vəhy həqiqətin istiqamətini göstərir.

 

İnsan isə bu ikisini həyatında birləşdirməlidir.

 

Hz. Əlinin fəlsəfəsi niyə bütövdür?

 

Əlinin düşüncəsinin ən böyük üstünlüklərindən biri budur ki, o, insan həyatını parçalamır.

 

Allah ayrı deyil.

 

Elm ayrı deyil.

 

Əxlaq ayrı deyil.

 

Siyasət ayrı deyil.

 

Ədalət ayrı deyil.

 

İnsan ayrı deyil.

 

Bunların hamısı bir həqiqətin müxtəlif tərəfləridir.

 

Allah — varlığın mənbəyidir.

Quran — ilahi rəhbərlikdir.

Ağıl — dərk vasitəsidir.

Elm — bilmə prosesidir.

Əxlaq — biliyin davranışa çevrilməsidir.

Ədalət — əxlaqın cəmiyyətə çevrilməsidir.

Dövlət — ədaləti həyata keçirməli vasitədir.

 

Bu sistemdə hakimiyyət son məqsəd deyil.

 

İnsan son məqsəd deyil.

 

Sərvət son məqsəd deyil.

 

Həqiqət və ədalət əsasdır.

 

Əhli-Beyt məktəbi: Əlinin fikri burada bitmir

 

Əlini yalnız bir tarixi şəxs kimi oxumaq başqa bir böyük həqiqəti də görünməz edir:

 

Əlinin düşüncə xətti Əli ilə bitmədi.

 

Bu xətt Əhli-Beyt məktəbində davam etdi.

 

İmam Həsən.

 

İmam Hüseyn.

 

İmam Zeynəlabidin.

 

İmam Məhəmməd Baqir.

 

İmam Cəfər Sadiq.

 

Bu məktəbdə Quran, ağıl, əxlaq, hüquq, insan və cəmiyyət haqqında düşüncə inkişaf etdi.

 

Sonrakı İslam intellektual tarixini də yalnız bir siyasi mərkəzin və ya yalnız bir məzhəbin məhsulu kimi təqdim etmək doğru deyil.

 

İslam dünyasının elmi yüksəlişi çoxsaylı amillərin nəticəsi idi:

 

Quranın düşünməyə çağırışı, Peyğəmbər məktəbi, Əhli-Beyt elmi, müxtəlif mədəniyyətlərin elmi irsi, tərcümə hərəkatları, riyaziyyat, astronomiya, tibb, fəlsəfə və digər elmlərin inkişafı.

 

Lakin bu böyük intellektual tarixdə Əhli-Beyt xəttinin rolunu kənara atmaq da tarixin özünü yarımçıq göstərməkdir.

 

İtirilmiş bir imkan

 

Bəlkə də İslam dünyasının ən böyük faciələrindən biri Əlini itirmək deyildi.

 

Əli kimi düşünmək imkanını itirmək idi.

 

Çünki Əli kimi düşünmək:

 

hakimiyyət qarşısında haqqı qorumaqdır;

 

elmi əxlaqdan ayırmamaqdır;

 

dini xurafatdan qorumaqdır;

 

Quranı siyasi alətə çevirməməkdir;

 

insanı hakimiyyətin vasitəsinə çevirməməkdir;

 

ədaləti hökmdarın istəyindən üstün tutmaqdır.

 

Əgər bir cəmiyyət Əli kimi düşünməyi dayandırırsa, Quranı əlində saxlasa belə, onun ruhundan uzaqlaşa bilər.

 

Burada “İslamın problemi Quranın olmaması idi” demək olmaz.

 

Quran vardı.

 

Problem çox vaxt Quranı necə oxumaq və necə yaşamaq məsələsində meydana çıxdı.

 

Niyə Əlinin adını silmək mümkün olmadı?

 

Tarixdə siyasi hakimiyyətlər dəyişdi.

 

Saraylar quruldu və dağıldı.

 

Hakimlər gəldi və getdi.

 

Rəsmi dini dillər dəyişdi.

 

Lakin Əlinin adı xalqın yaddaşından silinmədi.

 

Çünki xalqın yaddaşı yalnız kitabxanalarda yaşamır.

 

O, ağızdan-ağıza keçir.

 

Ana övladına deyir.

 

Ata oğluna deyir.

 

Şair misrasına salır.

 

Aşıq sazında yaşadır.

 

Xalqın dili tarixin ən sərt senzurasından da uzunömürlü ola bilir.

 

Elin ağzını bağlamaq olmaz. Xalq onsuz da sevir.

 

Çünki Əli xalqın yaddaşında yalnız hakim deyil.

 

Əli ədalətdir.

 

Əli elm qapısıdır.

 

Əli yetimin yanında dayanmaqdır.

 

Əli haqqın qarşısında hakimiyyətə boyun əyməməkdir.

 

Əli Peyğəmbər məktəbinin yaddaşıdır.

 

Corc Cordaqın sualı: “Sən kimsən, Ya Əli?”

 

Bəlkə də buna görə Əli yalnız müsəlmanların deyil, başqa dünyaların da düşüncəsində iz buraxdı.

 

Livanlı xristian yazıçı Corc Cordaq Nəhcül-Bəlağə ilə tanış olduqdan sonra Hz. Əli haqqında böyük əsər yazdı və onu “İnsan ədalətinin səsi” adlandırdı.

 

Bu əsərin özü bir həqiqəti göstərir:

 

Əlinin düşüncəsini yalnız məzhəb sərhədləri daxilində saxlamaq mümkün deyil.

 

Çünki ədalət məzhəb tanımır.

 

İnsan ləyaqəti məzhəb tanımır.

 

Həqiqət məzhəb tanımır.

 

Əlinin fəlsəfəsi də məhz bu səbəbdən ümumbəşəri səviyyəyə çıxır.

 

Cordaqa aid edilən məşhur sözlərdən birində bu heyrət belə ifadə olunur:

 

“De görüm, sən kimsən, ya Əli?”

 

Bu sual əslində bir tərif deyil.

 

Bu, insanın qarşısında duran nəhəng mənəvi-intellektual şəxsiyyət qarşısında yaranan fəlsəfi heyrətdir.

 

Əlini anlamaq Quranı anlamağin bir yoludur

 

Əlinin böyüklüyünü yalnız tarixi döyüşlərdə axtarmaq böyük səhvdir.

 

Əlinin əsl böyüklüyü onun düşüncəsindədir.

 

O, insanın Allah qarşısındakı yerini düşünür.

 

Varlığın mənasını düşünür.

 

Elmin məqsədini düşünür.

 

Əxlaqın əsasını düşünür.

 

Ədalətin mahiyyətini düşünür.

 

Hakimiyyətin məsuliyyətini düşünür.

 

Kasıbın haqqını düşünür.

 

Zalımın qarşısında dayanmağı düşünür.

 

İnsanın öz nəfsinə qalib gəlməsini düşünür.

 

Bu sualların heç biri yalnız VII əsrin sualları deyil.

 

Bunlar bu gün də insanlığın suallarıdır.

 

Deməli, Əlinin fəlsəfəsi keçmişdə qalmış fikir sistemi deyil.

 

İnsanın hələ də cavab axtardığı sualların Quranla əlaqələndirilmiş böyük düşüncə xəttidir.

 

Nəticə

 

İslam fəlsəfəsini yalnız sonrakı filosoflardan başlatmaq İslam düşüncəsinin başlanğıcını gecikdirməkdir.

 

Başlanğıcda Quran var.

 

Quranı gətirən Peyğəmbər var.

 

Peyğəmbərin məktəbi var.

 

Və həmin məktəbin ən böyük elm qapılarından biri — Hz. Əli var.

 

Peyğəmbərin:

 

“Mən elm şəhəriyəm, Əli onun qapısıdır” sözünün mənası burada aydınlaşır.

 

Quranla Əlinin ayrılmazlığını ifadə edən:

 

“Əli Quran ilədir, Quran da Əli ilədir”

 

sözü isə bu mənanı daha da dərinləşdirir.

 

Ona görə Əlini yalnız “tarixi şəxsiyyət” kimi oxumaq kifayət etmir.

 

Əlini düşüncə məktəbi kimi oxumaq lazımdır.

 

Əlini ədalət fəlsəfəsi kimi oxumaq lazımdır.

 

Əlini Quranın insan həyatında təcəssümü kimi oxumaq lazımdır.

 

Və ən əsası:

 

Quranı Əlinin düşüncəsində oxumaq lazımdır.

 

Çünki Əli kimi düşünmək — Quranı yalnız oxumaq deyil, Quranın necə düşünməli olduğunu anlamaqdır.

 

Əli kimi düşünmək — həqiqəti hakimiyyətdən üstün tutmaqdır.

 

Əli kimi düşünmək — elmi əxlaqdan ayırmamaqdır.

 

Əli kimi düşünmək — dini xurafatdan qorumaqdır.

 

Əli kimi düşünmək — insanı Allahın yaratdığı ləyaqətli varlıq kimi görməkdir.

 

Əli kimi düşünmək — ədaləti heç kəsə görə əyməməkdir.

 

Əli kimi düşünmək — Qurana qayıdışdır.

 

Nə qədər ki, Əlinin adı yaşayır, Peyğəmbər Məhəmmədin gətirdiyi Quran İslamının səsi də yaşayacaqdır.

 

Əlini tərifləmək də, əleyhinə danışmaq da mənasızdır

 

Əlini tərifləmək də mənasızdır, onun əleyhinə danışmaq da. Çünki Əlinin dəyərini nə bizim tərifimiz yüksəldə bilər, nə də düşmənlərinin böhtanı azalda bilər.

 

Onun qiymətini insan verməyib.

 

Onun qiymətini Allah və Onun Elçisi verib.

 

Ona görə Əli haqqında əsas məsələ “onu necə tərifləyək?” deyil.

 

Əsas məsələ budur:

 

Əli kim idi və onun bizə çatdırdığı həqiqət nə idi?

 

Əlini tərifləmək asandır. Əlini söymək də asandır. Çətin olan Əli kimi düşünməkdir.

 

Çünki Əli bir ad deyil — bir düşüncə məsuliyyətidir.

 

Əli ilə razılaşmaq yalnız onu sevmək deyil; onun tələb etdiyi haqq, ədalət, elm və vicdan qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.

 

Elə buna görə Əlini kiçiltmək istəyənlərin sözləri də, onu ölçüsüz tərifləyənlərin sözləri də əsas məsələni dəyişmir.

 

Əli özü danışırsa, biz onun səsini eşitməliyik.

 

Onun səsi Nəhcül-Bəlağədə, onun ədalətində, idarəçiliyində, insan haqqında düşüncəsində, Allah haqqında təfəkküründə, haqq qarşısında mövqeyində görünür.

 

Əlini anlamağın ən doğru yolu onu göylərə qaldırmaq da deyil, yerə endirmək də. Onu olduğu yerdə görməkdir.

 

Onun yerini ən yaxşı müəyyən edən də insanın sözü deyil, Allahın Kitabı və Allahın Elçisinin verdiyi qiymətdir.