Hz. Əli — A.Eynşteyn — M.Plank — N.Bor

Eyni kainat, fərqli suallar

İnsan kainata baxarkən hamının gördüyü eyni sonsuzluğa baxır. Ancaq hər kəs həmin sonsuzluğun qarşısında eyni sualı vermir. Kimi onun necə işlədiyini anlamağa çalışır, kimi mahiyyətini düşünür, kimi isə bütün bu nizamın arxasında dayanan ilkin səbəbi axtarır.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Fizikin sual edir: Bu kainat necə işləyir?

Filosof soruşur: Bu varlığın mahiyyəti nədir?

İlahiyyatçının sualı isə belədir: Bu kainat haradan və nə üçün yaranıb?

Albert Eynşteyn, Maks Plank və Nils Bor kimi böyük fiziklərin elmi axtarışları kainatın görünən nizamının arxasındakı qanunauyğunluqları anlamağa yönəlmişdi. Onların hər biri maddənin, enerjinin, zamanın və reallığın mahiyyəti haqqında insan düşüncəsinin sərhədlərini genişləndirdi.

Hz. Əlinin düşüncə dünyasında isə varlığa baxış yalnız görünənlə məhdudlaşmır. Varlığın zahirini müşahidə etmək insanı onun batinindəki mənaya, səbəblərin başlanğıcına və nəhayət, Yaradan haqqında düşüncəyə aparır.

Hz. Əlinin fəlsəfəsində bu suallar bir-birindən ayrılmır. Onun baxışı ilə varlığın zahirini araşdırarkən insan onun arxasındakı səbəbə — Allaha yönəlir.

XX əsrdə Maks Plank, Albert Eynşteyn və Niels Bor klassik fizikanın kainat haqqında formalaşdırdığı təsəvvürləri kökündən dəyişdirdilər. Hz. Əli isə əsrlər əvvəl varlığı yalnız görünən maddə səviyyəsində deyil, Yaradan–yaradılmış münasibəti daxilində düşünürdü.

Bu səbəbdən onların arasında birbaşa “eyni elmi kəşf” deyil, fəlsəfi kəsişmələr axtarmaq daha doğrudur.

Hz. Əli və maddənin mahiyyəti

Klassik düşüncədə maddə insan üçün toxunulan, görünən və nisbətən sabit bir reallıq idi. Müasir fizika isə göstərdi ki, gündəlik həyatda “bərk maddə” kimi gördüyümüz şey mikroskopik səviyyədə çox daha mürəkkəb quruluşa malikdir. Atom bölünə bilir, hissəciklər dalğa xüsusiyyətləri göstərə bilir, enerji və maddə bir-biri ilə əlaqəlidir.

Plankın böyük dönüşü enerjinin klassik təsəvvürdəki kimi tamamilə fasiləsiz deyil, müəyyən kvantlarla əlaqəli ola biləcəyini göstərməsi idi.

Buradan “maddə illüziyadır” nəticəsini çıxarmaq düzgün olmaz. Fizika maddənin yox olduğunu deyil, maddənin klassik təsəvvürümüzdən daha mürəkkəb olduğunu göstərdi.

Hz. Əlinin fəlsəfəsində isə yaradılmış aləm heç vaxt Allahdan müstəqil və öz-özünə dayanan mütləq varlıq kimi təqdim edilmir.

“Nəhcül-Bəlağə”də Allahın yaradılmışları əvvəlcədən mövcud olan bir nümunədən köçürmədən yaratması, bütün varlıqların Onun qüdrətindən asılı olması və Allahın yaradılmışlara bənzəməməsi haqqında geniş düşüncə vardır.

Buradakı əsas fəlsəfi fikir budur ki, maddə varlığın son izahı deyil. Yəni Əlinin sualı “maddə nədən ibarətdir?” sualından daha dərinə gedir:

Maddənin var olmasının əsası nədir?

Burada fizika ilə Əli fəlsəfəsinin istiqamətləri fərqlidir:

Plank maddi aləmin fiziki quruluşunu araşdırır.

Hz. Əli maddi aləmin ontoloji əsasını — onun nə üçün və hansı Varlıqdan asılı olaraq mövcud olduğunu düşünür.

Hz. Əli və A.Eynşteyn — zaman və məkan

Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsi insanın zaman və məkan haqqında klassik təsəvvürünü dəyişdirdi.

Zaman artıq bütün müşahidəçilər üçün eyni axan mütləq ölçü kimi qəbul edilə bilməz. Məkan və zaman bir-biri ilə əlaqəli fəza-zaman quruluşunun hissələridir. Bu, çox böyük elmi inqilab idi.

Hz. Əlinin Allah haqqında düşüncəsində isə daha fundamental bir məsələ var: Allah zamanın daxilində yaşayan bir varlıq deyil.

Əli Allahı yaradılmışların xüsusiyyətlərindən uzaq təsvir edir: O, məkanla məhdudlaşmır, zamanın hökmünə tabe deyil.

Bu düşüncənin məntiqi belədir: Əgər zaman yaradılmış aləmin xüsusiyyətidirsə, Yaradanı zamanın daxilində təsəvvür etmək olmaz.

Burada çox mühüm fərq var. Eynşteyn demir ki: “Allah zamandan kənardadır.” O, fiziki nəzəriyyə qurur.

Hz. Əli isə deyir: Yaradan yaradılmış zamanın məhdudiyyətlərinə tabe ola bilməz.

Deməli, bunlar eyni hökm deyil. Lakin fəlsəfi kəsişmə çox maraqlıdır:

Klassik düşüncə zaman və məkanı mütləq hesab edirdi, müasir fizika bu mütləqliyi sarsıtdı, Əli fəlsəfəsi isə Yaradanı zaman və məkan kateqoriyalarından əvvələ yerləşdirirdi.

Hz. Əli və Niels Bor — müşahidə problemi

Kvant mexanikasında ölçmə prosesi kvant sisteminin təsvirində fundamental rol oynayır. Lakin bundan:

“İnsan baxmasa, elektron mövcud deyil”

və ya

“Kvant fizikası kainatın insan şüuru tərəfindən yaradıldığını sübut edir” nəticəsini çıxarmaq olmaz. Bu, fizikanın nəticəsi deyil.

Niels Bor kvant hadisələrinin klassik anlayışlarla tam təsvir edilə bilməyəcəyini və ölçmə quruluşunun mühüm rol oynadığını göstərən kvant nəzəriyyəsinin əsas memarlarından idi.

Hz. Əlinin fəlsəfəsində isə elm və bəsirət Allahın hər şeyi bilməsi anlayışı ilə əlaqələndirilir.

Allahın yaratması kor və təsadüfi bilməzlik kimi deyil, elm və qüdrət əsasında düşünülür.

Burada çox dərin fərq meydana çıxır:

Bor: fiziki ölçmə hadisəsinin kvant sisteminin təsvirində rolunu araşdırır.

Əli: bütün yaradılmış aləmin İlahi elm qarşısında heç vaxt gizli olmadığını düşünür.

Deməli, “Bor Allahın şüurunu kəşf etdi” demək düzgün deyil.

Amma fəlsəfi müqayisə belə qurula bilər:

Kvant mexanikası müşahidə və ölçmənin reallığı təsvir etməyimizdə nə qədər mühüm olduğunu göstərdi; Əli fəlsəfəsi isə varlığın Allahın elmindən kənarda düşünülə bilməyəcəyini irəli sürürdü.

Hz. Əli və Kvant dolaşıqlığı

Kvant dolaşıqlığı müasir fizikanın ən heyrətamiz hadisələrindən biridir. İki kvant sistemi dolaşıq vəziyyətdə olduqda onların ölçmə nəticələri klassik müstəqil obyektlər təsəvvürü ilə izah edilə bilməyən şəkildə əlaqələnə bilər.

Bu, Eynşteyn üçün də ciddi fəlsəfi problem idi. Onun məşhur “uzaqdan qorxunc təsir” ifadəsi məhz bu mübahisə ilə bağlı idi. Lakin dolaşıqlıq:

“Kainat bir orqanizmdir”

və ya

“hər şey mistik enerji ilə bağlıdır” demək deyil.

Hz. Əlinin düşüncəsində isə yaradılmış aləm ayrı-ayrı müstəqil mütləq varlıqlar yığını kimi deyil, vahid İlahi nizamın daxilində düşünülür.

Məşhur rəsmdə Hz. Əliyə aid edilən “Sən özünü kiçik bir cisim sanırsan, halbuki böyük aləm sənin daxilindədir.” fikri insanla kainat arasındakı mikro–makro münasibətini fəlsəfi dillə ifadə edir.

Bu, kvant dolaşıqlığının elmi tərifi deyil. Amma fəlsəfi paralel maraqlıdır:

Kvant fizikası: hissəcikləri həmişə tam müstəqil klassik obyektlər kimi düşünmək kifayət etmir.

Əli fəlsəfəsi: insanı da kainatdan və İlahi nizamdan təcrid olunmuş varlıq kimi düşünmək olmaz.

Əli və Eynşteyn — “necə?” və “niyə?”

Burada onların arasındakı ən böyük fərq ortaya çıxır. Eynşteynin işi əsasən “kainat necə işləyir?” sualına cavab axtarırdı. Onun riyazi nəzəriyyələri zaman, məkan, hərəkət, cazibə və kosmologiya haqqında anlayışlarımızı dəyişdirdi.

Hz. Əlinin fəlsəfəsi isə başqa bir səviyyəyə qalxır:

Niyə ümumiyyətlə varlıq var?

Yaradılmışın Yaradanla münasibəti necədir?

İnsan nədir?

Elm insanı hara aparmalıdır?

Ədalət nədir?

İnsan azadlığının mənası nədir?

Bu səbəbdən Əlini sadəcə “qədim fizik” adlandırmaq onun fəlsəfi miqyasını kiçiltmək olar. Əli fizikadan daha geniş bir sual verir:

Fizikanın araşdırdığı kainatın öz varlığı haradan gəlir?

Plank və Əli — maddədən varlığa

Plankın kvant nəzəriyyəsi fizikanın qarşısına yeni dünya açdı. Əli isə insan düşüncəsini maddənin zahirindən varlığın əsasına aparırdı.

Bu iki istiqaməti belə ifadə etmək olar:

Plank → maddi aləmin mikroskopik quruluşu

Əli → varlığın ontoloji əsası

Biri laboratoriyaya və riyaziyyata söykənir. Digəri vəhy, ağıl, fəlsəfi təfəkkür və mənəvi idraka. Burada “biri digərindən üstün idi” fikri yaranmır. Çünki onlar eyni işi görmürdülər. Onların elmi yaradılmış aləmin qanunlarını açır, Hz Əli fəlsəfəsi isə həmin qanunların mənasını soruşur.

Əli və üç böyük fizikin ortaq nöqtəsi

İndi mənzərə bir qədər də aydınlaşır.

Maks Plank maddənin dərinliklərinə endikcə klassik təsəvvürlərin yetərli olmadığını gördü və enerjinin kvantlarla ifadə olunduğu yeni bir təsəvvürün əsasını qoydu. Albert Eynşteyn məkan və zaman haqqında köklü təsəvvürləri dəyişdirdi, maddə ilə enerjinin bir-biri ilə ayrılmaz əlaqəsini göstərdi. Nils Bor isə atom dünyasının klassik məntiqə sığmayan təbiətini ortaya qoyaraq müşahidə və reallıq münasibətini yeni müstəviyə çıxardı.

Onların yolları fərqli olsa da, qarşılaşdıqları əsas həqiqətlərdən biri eyni idi: reallıq insanın ilk baxışda təsəvvür etdiyi qədər sadə və müstəqil deyil.

Maddə artıq yalnız toxunulan, bölünən və ölçülən bir “şey” kimi görünmürdü. Zaman mütləq və dəyişməz ölçü olmaqdan çıxırdı. Məkan təkbaşına düşünülə bilən sabit səhnə deyil, hadisələrlə birlikdə nəzərdən keçirilən bir quruluşa çevrilirdi. Kvant dünyasında isə müşahidənin özü belə reallığın təsvirində xüsusi yer tuturdu.

Hz. Əlinin düşüncə dünyasında isə bu məsələlər başqa bir idrak müstəvisində ifadə olunur. Burada maddə, zaman və məkan son həqiqət deyil; onlar Yaradanın qarşısında müstəqil və mütləq varlıqlar kimi qəbul edilmir.

Maddə — yaradılmışdır.
Zaman — yaradılmış nizamın ölçüsüdür.
Məkan — yaradılmış aləmin xüsusiyyətidir.
İnsan — müşahidə edən və dərk etməyə çalışan varlıqdır.
Allah isə bunların heç birinin daxilində məhdudlaşmır.

Ən böyük fərq — Əli “nəticə”dən başlayır

Qərb elmi müşahidə → təcrübə → riyaziyyat → nəzəriyyə → nəticə yolu ilə gedir.

Əli fəlsəfəsi isə Allah → yaradılış → insan → ağıl → varlıq ardıcıllığında düşünür.

Bu səbəbdən onların görüşlərini eyniləşdirmək yox, bir-birini tamamlayan iki idrak istiqaməti kimi oxumaq daha düzgündür.

Elm bizə deyir: Kainat düşündüyümüz qədər sadə deyil.

Əli fəlsəfəsi deyir: Varlıq yalnız gördüyün zahirdən ibarət deyil.

Elm deyir: Maddənin dərinliyinə getdikcə klassik təsəvvürlər dağılır.

Əli fəlsəfəsi deyir: Zahirin arxasında daha dərin bir həqiqət axtar.

Elm kainatın qanunlarını araşdırır. Əli həmin kainatın mənasını soruşur.

Burada əsas nəticə “Hz. Əli kvant fizikasını əvvəlcədən bilirdi” deyil.

Daha böyük və daha müdafiəolunan nəticə budur:

Hz. Əlinin fəlsəfəsi insanı maddənin zahirindən varlığın əsasına aparır. Müasir fizika isə maddənin zahiri təsəvvürümüzdən qat-qat mürəkkəb olduğunu göstərir.

Ona görə bu iki düşüncə dünyası arasında dialoq qurmaq mümkündür. Amma dialoq elmin yerinə dini hökm qoymaqla yox, hər ikisinin öz sərhədini qorumaqla qurulmalıdır.

Plank bizə maddənin klassik təsəvvürünü sarsıdan kvant dünyasını açdı.

Eynşteyn zaman və məkan haqqında təsəvvürümüzü dəyişdi.

Bor kvant reallığının klassik dillə asan izah olunmadığını göstərdi.

Hz. Əli isə daha fundamental sualı ortaya qoydu: Bütün bunların arxasında duran varlığın əsası nədir?

Və onun fəlsəfi cavabı aydındır: Yaradılmış Yaradan deyil. Elm yaradılmışı araşdırır, Allah isə yaradılmışın Yaradanıdır.

Bu baxımdan bizim əsas xəttimiz belə görünür:

Allah → Quran → Peyğəmbər → Əli → fəlsəfə → elm

Allah — Yaradan.

Quran — yaradılışın ilahi fəlsəfəsi.

Peyğəmbər — Quranın müəllimi və təbliğçisi.

Əli — Quranın insan həyatında təcəssümü

Fəlsəfə — varlığın mənasını düşünmək.

Elm — yaradılmış aləmin qanunlarını kəşf etmək.

Belə baxanda məsələ “Qərb alimləri Əlidən nəyi öyrəndilər?” sualından daha böyükdür.

Əsl sual budur: İnsan kainatın qanunlarını nə qədər kəşf etsə də, həmin kainatın niyə mövcud olduğunu soruşmaqdan imtina edərsə, elmin sonuna çatmış olacaqmı?

Hz. Əlinin fəlsəfəsi məhz burada başlayır.

Elm bizi kainatın dərinliyinə, fəlsəfə varlığın dərinliyinə aparır. Quran isə insanın hər ikisini doğru istiqamətdə düşünməsinə yol göstərir.

Bu dörd baxışı sadəcə müqayisə etmək yox, eyni varlıq probleminə dörd ayrı idrak səviyyəsindən verilən cavablar kimi təhlil etmək daha maraqlıdır.

Bu dörd baxışı bir xətt üzərində yerləşdirsək:

PLANK: Maddə nədir?
↓
EYNŞTEYN: Maddə hansı zaman-məkan quruluşunda mövcuddur?
↓
BOR: Kvant reallığı necə müəyyən edilir və necə təsvir olunur?
↓
DOLAŞIQLIQ: Ayrı görünən sistemlər həqiqətən tam müstəqildirmi?
↓
HZ. ƏLİ: Bütün bunların varlıq əsası nədir?

Əlinin sualı bizi daha dərinə aparır: Əgər bütün bunlar “yaradılmış”dırsa, yaradılmışın özü nə ilə əsaslandırılır?

Burada artıq fizikanın sərhədindən çıxıb ontologiyaya daxil oluruq.

Dörd baxışın ən dərin fərqi

Fiziklər cihazla ölçür, riyaziyyatla təsvir edir və nəticədən nəticəyə gedirlər. Hz. Əlinin düşüncəsində isə söhbət cihazla ölçülən hadisədən yox, varlığın arxasındakı həqiqətin fəlsəfi idrakından gedir. Ona görə belə bir təəssürat yaranır ki, sanki o, hadisəni kənardan ölçmür, varlığın mahiyyətinə daxil olaraq danışır.

Məsələn:

Plank enerji haqqında eksperimental nəticələrə gedir.
Əli yaradılmışın müstəqil və mütləq olmadığını deyir.

Eynşteyn zaman və məkanın fiziki quruluşunu tənliklərlə açır.
Əli Allahı zaman və məkandan münəzzəh düşünür.

Bor kvant hadisəsini ölçmə və təsvir problemi kimi araşdırır.
Əli Allahın yaratmazdan əvvəl də hər şeyi bilməsindən danışır.

Kvant dolaşıqlığı cihazlarla müşahidə edilən fiziki korrelyasiyadır.
Əli varlığı parçalanmış müstəqil həqiqətlər kimi deyil, vahid İlahi nizam daxilində düşünür.

Burada çox mühüm bir fikir var:

Onlar cihaz vasitəsilə görünməyənə çatmağa çalışdılar, Hz. Əli isə cihazdan əvvəl, ağıl və bəsirət vasitəsilə görünənin arxasındakı görünməyəni izah edirdi. Çünki fizik hadisəni tapır. Əli hadisənin arxasındakı mənanı göstərir.

Elm cihazdan müşahidəyə, müşahidədən ölçməyə, ölçmədən riyaziyyata, riyaziyyatdan nəticəyə doğru irəliləyir. Əli fəlsəfəsində isə istiqamət Allahdan yaradılışa, yaradılışdan varlığa, varlıqdan ağıla və nəticəyə doğrudur.

Yəni biri naməlumdan məluma doğru qalxır, digəri isə mütləq həqiqətdən yaradılmış aləmə doğru enir.

Onlar cihazla gördülər, Əli isə cihazsız düşündü.