Allah həqiqətin mənbəyi, Quran yaradılışın ilahi fəlsəfəsi, elm həmin yaradılışın Allahın insana verdiyi idrak imkanları daxilində kəşf edilməsidir. Buna görə Quranla elm bir-birindən ayrılmış iki dünya deyil, eyni həqiqətə gedən, bir-birini tamamlayan və bir-birinin davamı olan idrak mərhələləridir. Amma hər ikisini eyni Yaradanın yaratdığı və insanın dərk etməsinə təqdim etdiyi həqiqət müstəviləri kimi oxuduqda, elm ilə Quran arasında qarşıdurma axtarmaq əvəzinə onların necə bir bütöv dünya görüşü yaratdığını araşdırmaq mümkündür.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Allah — Quran — elm

 

İnsan kainata baxır, maddəni araşdırır, enerjini ölçür, qanunauyğunluqları kəşf edir, görünməyən aləmləri müşahidə etmək üçün yeni alətlər yaradır və getdikcə daha dərin suallar verir:

 

Kainat necə yaranıb? Maddənin əsası nədir? Boşluq həqiqətən boşluqdurmu? Həyat nədir? Şüur haradan gəlir? İnsan kimdir? Ölüm sonluqdurmu?

 

Bu sualların hər biri bizi eyni həqiqətin müxtəlif qatlarına aparır.

 

Bu baxımdan Allah, Quran və elm bir-birinə rəqib üç anlayış deyil. Onları düzgün başa düşdükdə bir-birini tamamlayan vahid idrak zənciri kimi görmək mümkündür:

 

Allah — Yaradan.

Quran — yaradılışın mənasını və fəlsəfəsini göstərən ilahi rəhbərlik.

Elm — Allahın insana verdiyi idrak imkanları daxilində yaradılışın necə işlədiyini araşdıran və kəşf edən vasitə (əl-Bəqərə 2:255).

 

Deməli, söhbət üç ayrı yoldan deyil, Yaradandan yaradılışa, yaradılışın mənasından onun elmi dərkinə gedən bir yoldan gedir.

 

Başlanğıc: Allah — Yaradan

 

Qurani dünyagörüşüdə kainat öz-özünə mövcud olan və heç bir səbəbə ehtiyacı olmayan müstəqil həqiqət kimi təqdim edilmir.

 

“Allah hər şeyin Yaradanıdır.”

 

Bu fikir yalnız dini etiqad cümləsi kimi deyil, varlığın mənşəyinə dair fundamental fəlsəfi mövqe kimi oxuna bilər.

 

Elm bizə kainatın hansı qanunlarla işlədiyini göstərə bilər. Lakin qanunların özünün mövcudluğu, varlığın niyə ümumiyyətlə mövcud olduğu kimi suallar bizi daha fundamental müstəviyə aparır.

 

Burada Quranın baxışı ortaya çıxır:

 

Yaradılmışı öyrənmək — Yaradanın yaratdığı nizamı öyrənməkdir.

 

Bu səbəbdən elm Allahın alternativi deyil. Əksinə, yaradılışın qanunlarını araşdırmaq, həmin qanunların mövcudluğunu qəbul edərək onların necə işlədiyini kəşf etməkdir.

 

Quran — yaradılışın fəlsəfəsi

 

Quran fizika, kimya və ya biologiya dərsliyi deyil. Amma bu, onun yaradılış haqqında heç nə demədiyi anlamına gəlmir.

 

Quran insanı daim yaradılmış aləmə baxmağa, düşünməyə, müşahidə etməyə və nəticə çıxarmağa çağırır.

 

Kainatın özü Quran baxımından yalnız yaşadığımız fiziki mühit deyil. O, həm də oxunmalı bir ayələr sistemidir.

 

Quranın insan qarşısında qoyduğu əsas suallardan biri budur:

 

Bu yaradılışın mənası nədir və insan bu yaradılış daxilində kimdir?

 

Beləliklə, Quranın verdiyi istiqamət yalnız “nəyə inanmalısan?” sualı ilə məhdudlaşmır.

 

O, insanı daha böyük bir sualın qarşısına gətirir:

 

“Varlığın özünü necə anlamalısan?”

 

Bu mənada Quranı yaradılışın ilahi fəlsəfəsi kimi oxumaq mümkündür.

 

Elm — yaradılışın kəşfi

 

İnsan yaradılışı yaratmır. O, artıq mövcud olan yaradılışın qanunlarını kəşf edir.

 

Nyuton cazibə qanununu, Eynşteyn nisbilik qanunlarını və Kvant fizikləri kvant dünyasını yaratmadılar. Onlar mövcud olan reallığın müəyyən qatlarını insan idrakına açdılar.

 

Bu çox mühüm fərqdir:

 

Elm həqiqəti yaratmır; həqiqətin müəyyən hissəsini kəşf edir.

 

Buna görə elmi tərəqqi insanın Yaradan roluna keçməsi deyil, yaradılmış aləmin sirlərinə daha dərindən nüfuz etməsidir.

 

Kvant dünyası: maddənin dərinliyinə doğru

 

Klassik təsəvvürdə maddə sanki kiçik, bərk hissəciklərdən qurulmuş bir şey kimi görünürdü. Lakin müasir fizika bu təsəvvürü ciddi şəkildə dəyişdirdi.

 

Kvant sahə nəzəriyyəsində fundamental hissəciklər ayrıca kiçik “daşlar” kimi deyil, onları təsvir edən kvant sahələrinin həyəcanlanmaları kimi başa düşülür.

 

Elektron — elektron sahəsinin kvant həyəcanlanmasıdır, foton — elektromaqnit sahəsinin kvantıdır.

 

Bu baxış bizi çox maraqlı bir nəticəyə gətirir:

 

Görünən maddi reallığın arxasında gözlə görünməyən sahələr və onların qarşılıqlı təsirləri dayanır. Burada Quranla elm arasında məcburi bir “eyniləşdirmə” aparmağa ehtiyac yoxdur.

 

Kvant sahəsini ruh adlandırmaq elmi cəhətdən əsaslandırılmayıb. Amma kvant fizikası bizə bir mühüm fəlsəfi dərs verir: Gördüyümüz maddi görüntü reallığın bütün qatlarını əhatə etməyə bilər. Bu isə insan idrakının sərhədləri məsələsini daha da əhəmiyyətli edir.

 

Kvant vakuumu — “heçlik” deyil

 

Kvant fizikası “vakuum” anlayışını da klassik “tam boşluq” təsəvvüründən fərqləndirir.

 

Kvant vakuumu bütün fiziki sahələrin ən aşağı enerji vəziyyətidir; bu, metafizik mənada “mütləq heçlik” demək deyil. Kvant vakuumu Allahın yerinə qoyula bilməz.

 

“Vakuum var, deməli kainat heç nədən yaranıb” nəticəsi elmi nəticə deyil.

 

Çünki fiziki vakuumun özü artıq fiziki nəzəriyyənin daxilində müəyyən xüsusiyyətləri olan bir vəziyyətdir.

 

“Fiziki boşluq” ilə “mütləq yoxluq” eyni şey deyil. Bu fərqi qorumaq həm elmi, həm də fəlsəfi baxımdan vacibdir.

 

Enerji və maddə

 

Eynşteynin məşhur E = mc² münasibəti maddə və enerjinin bir-biri ilə fundamental əlaqəsini göstərdi. Beləliklə, insanın “maddə” haqqında təsəvvürü də dəyişdi.

 

Maddə artıq yalnız gözlə gördüyümüz bərk cisimlərdən ibarət sadə anlayış deyil.

 

Baxmaq hələ görmək deyil, görmək üçün dərk etmək lazımdır. Baxıb zahiri gördüyün  onun özü deyil, "öz"ü onu mahiyyətinin dərkindədir.

 

Müasir fizika bizə daha dərin struktur göstərir:

 

maddə → sahələr → qarşılıqlı təsirlər → enerji vəziyyətləri → ölçülə bilən fiziki reallıq.

 

Bu zəncirin hər yeni mərhələsi insanı daha dərin bir sualla qarşılaşdırır:

 

Bu qanunauyğunluq haradan gəlir?

 

Elm qanunauyğunluğun necə işlədiyini getdikcə daha dəqiq təsvir edə bilər.

 

Amma onun mövcudluğunun son metafizik səbəbi artıq fizikanın öz sərhədlərindən kənara çıxan sualdır.

 

Şüur məsələsi: ən böyük sirrlərdən biri

 

Maddənin quruluşunu müəyyən qədər izah edə bilirik. Hüceyrəni araşdırırıq, beynin fəaliyyətini ölçürük, sinir sisteminin mexanizmlərini öyrənirik.

 

Lakin insanın özünü dərk etməsi, “mən” təcrübəsi və şüurun subyektiv mahiyyəti hələ də elm qarşısında ən çətin problemlərdən biridir.

 

Burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.

 

“Şüur kvant sahəsidir” demək üçün möhkəm elmi əsas yoxdur. Eyni zamanda, “elm şüurun bütün mahiyyətini artıq izah edib” demək də elmi reallığı aşan iddiadır.

 

Deməli, insanın biliyi genişlənir, amma sərhədləri də qalır və məhz burada Quranın çox mühüm bir ayəsi yenidən qarşımıza çıxır:

 

“De: Ruh Rəbbimin əmrindəndir və sizə elmdən yalnız az bir şey verilmişdir.” (İsra, 17:85)

 

Bu ayəni müasir fizikanın konkret nəzəriyyəsi kimi təqdim etmək olmaz.n Amma onun qoyduğu epistemoloji prinsip son dərəcə güclüdür:

 

İnsan bilməyə qadirdir, lakin biliyi sonsuz deyil.

 

Ruh məsələsində elmin sərhədi

 

Ruh məsələsi burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər ruhu kvant sahəsi, enerji, elektron və ya başqa fiziki obyektlə eyniləşdirsək, Quranın “ruhun Rəbbimin əmrindən olduğu” barədə ifadəsini fiziki terminə çevirmiş olarıq.

 

Bu isə doğru metod deyil, Qurani-fəlsəfədə:

 

İnsan — ruhdur.

Bədən — insanın maddi təzahürüdür.

Nəfs — insanın konkret “özünü”, dünya həyatında maddi varlıq kimi təzahür edən fərdi mahiyyətini ifadə edir.

 

Ölüm isə insanın yox olması deyil. Ölüm ruhun dünya bədəni ilə münasibətinin sona çatmasıdır.

 

Quranın ölüm və dirilmə haqqında ardıcıl təsvirləri insan varlığının ölüm ilə tamamilə yox olmadığını göstərən mühüm fəlsəfi çərçivə yaradır.

 

Lakin ruhun fiziki mexanizmini elm hələ müəyyənləşdirməyib.

 

Bəlkə də burada 17:85-in xəbərdarlığı xüsusilə əhəmiyyətlidir:

 

İnsan hər şeyi bilməyə məhkum deyil. Elm nə qədər inkişaf etsə də, insanın biliyi yenə də məhdud olaraq qalır.

 

Ölüm — yoxluq deyil, hal dəyişməsidir

 

Əgər insanı yalnız bədən hesab etsək, ölüm tam yoxluq kimi görünür.

 

Bədən dayanır.

 

Bioloji proseslər sona çatır.

 

Maddə parçalanır.

 

Lakin Quran insan varlığını yalnız bədənə endirmir.

 

“Hər nəfs ölümü dadacaq.” (Ali-İmran, 3:185)

 

Sonra:

 

“Sonra siz Qiyamət günü dirildiləcəksiniz.” (Muminun, 23:16)

 

Bu ardıcıllıq çox mühümdür:

 

həyat → ölüm → bərzəx → dirilmə.

 

Deməli, ölüm Quranın dünyagörüşündə varlığın mütləq sonu kimi təqdim edilmir.

 

Bu, insanın bir haldan başqa hala keçididir.

 

Bədən dünya mərhələsində öz funksiyasını başa vurur.

 

İnsan isə varlığını başqa mərhələdə davam etdirir.

 

Allah → Quran → Elm: vahid idrak zənciri

 

Beləliklə, əvvəlcə ayrı görünən üç anlayış bir-birinə bağlanır:

 

ALLAH

 

Yaradan və varlığın mənbəyidir.

 

↓

QURAN

 

Yaradılışın mənasını, məqsədini və insanın bu yaradılışdakı yerini göstərən ilahi rəhbərlikdir.

 

↓

ELM

 

Allahın insana verdiyi məhdud idrak imkanları daxilində yaradılışın quruluşunu, qanunlarını və fəaliyyət mexanizmlərini araşdırır və kəşf edir.

 

↓

İNSAN

 

Öyrənir, düşünür, kəşf edir və öz biliyinin sərhədini dərk edir.

 

Bu baxımdan elm Quranın rəqibi deyil.

 

Quran da fizikanın rəqibi deyil.

 

Çünki biri yaradılışın mənasını və fəlsəfi çərçivəsini, digəri isə yaradılışın müşahidə edilə bilən mexanizmlərini araşdırır.Ona görə də bunları bir-birindən ayırmaq düzgün deyil. Çünki araşdırılan obyekt eynidir: yaradılmış aləm.

 

Elm inkişaf etdikcə suallar da dərinləşir

 

İnsan kainatı öyrəndikcə suallar azalmaq əvəzinə daha da dərinləşir.

 

Atomu kəşf etdik — onun daxilində daha dərin struktur gördük.

 

Hissəcikləri kəşf etdik — sahələr anlayışına gəldik.

 

Vakuumu araşdırdıq — onun “heçlik” olmadığını gördük.

 

Kainatı araşdırdıq — onun başlanğıcı, quruluşu və taleyi haqqında daha mürəkkəb suallarla qarşılaşdıq.

 

Beyni araşdırdıq — şüurun mahiyyəti qarşısında yenidən dayanmalı olduq.

 

Ruhu anlamağa çalışdıq — 17:85 bizi insan biliyinin sərhədinə gətirdi.

 

Deməli elm insanın suallarını öldürmür, onları daha dərinləşdirir.

 

Hər yeni kəşf insanı “artıq hər şeyi bilirəm” nöqtəsinə deyil, “hələ nə qədər bilmədiyimiz var” nöqtəsinə gətirməlidir.

 

Ən böyük səhv: elmi və Quranı bir-birinə məcbur etmək

 

Quranı elmi dərsliyə çevirməmək necə yanlışdırsa, elmi də metafizikanın son hakimi hesab etmək eyni dərəcədə yanlışdır.

 

Kvant mexanikasında hansısa hadisəni tapıb:

 

“Bu, ruhdur!”

 

demək elmi nəticə deyil.

 

Kosmologiyada hansısa nəzəriyyəni tapıb:

 

“Bu, Quranın filan ayəsinin fiziki sübutudur!”

 

demək də metodoloji baxımdan risklidir.

 

Doğru yanaşma daha dərindir:

 

Quran insana yaradılışa baxmağı öyrədir.

Elm həmin yaradılışa baxaraq onun qanunlarını kəşf edir.

Kəşf isə insanı yenidən daha fundamental suallara gətirir.

 

Elm yaradılışı araşdırır, Quran isə insanın həmin yaradılışı necə anlamalı olduğunu göstərən daha geniş fəlsəfi çərçivə yaradır.

 

Yaradılışı öyrənmək — Yaradanı inkar etmək deyil

 

Bəzən elmin inkişafı ilə Allah anlayışının zəifləyəcəyi düşünülür. Lakin burada başqa bir məntiq də mümkündür. İnsan yaradılışın qanunlarını nə qədər dərindən kəşf edirsə, bir o qədər mürəkkəb və nizamlı reallıqla qarşılaşır.

 

Bu, Allahın varlığının elmi sübutu demək deyil. Amma elmin özü də Allahın varlığını elmi şəkildə “təkzib etmiş” deyil.

 

Çünki “Bu hadisə necə baş verir?” sualı ilə “Niyə ümumiyyətlə belə bir reallıq var?” sualı eyni sual deyil.

 

Birincinin cavabını fizika, kimya və biologiya verə bilər. İkincisi isə bizi varlığın daha fundamental fəlsəfi müstəvisinə aparır.

 

Quran və elm arasında ən mühüm körpü: düşünən insan

 

Bu zəncirin mərkəzində nə yalnız Quran, nə yalnız elm dayanır.

 

Mərkəzdə insan dayanır. Çünki Quran insana müraciət edir. Elm də insanın idrak fəaliyyətidir.

 

İnsan müşahidə edir.

 

Sual verir.

 

Şübhə edir.

 

Yoxlayır.

 

Sübut axtarır.

 

Kəşf edir.

 

Sonra öz biliyinin sərhədini anlayır.

 

Bu mənada Quranın insanı düşünməyə çağırması ilə elmin metodoloji tələbi arasında dərin bir yaxınlıq var:

 

kor-koranə qəbul etmə — düşün;

müşahidə et — araşdır;

iddianı yoxla — nəticə çıxar.

 

Elm bu prosesi empirik və riyazi metodlarla həyata keçirir. Quran isə insanın həmin biliyi hansı mənəvi və fəlsəfi çərçivədə dəyərləndirməsinə istiqamət verir.

 

Son nəticə

 

Bu üç anlayışı bir-birindən ayırmaq əvəzinə, onları vahid bir məntiqdə oxumaq daha məhsuldardır:

 

Allah — yaradan.

 

Varlığı yaradan və onun mənbəyi.

 

Quran — yaradılışın ilahi fəlsəfəsi.

 

İnsana yaradılışın mənasını, öz yerini, məsuliyyətini və idrakının sərhədini göstərən ilahi rəhbərlik.

 

Elm — yaradılışın kəşfi.

 

Allahın insana verdiyi məhdud elm imkanları daxilində yaradılışın quruluşunu, qanunlarını və mexanizmlərini araşdıran insan idrakı.

 

Bütün bunların davamında:

 

İnsan — kəşf edən və anlamağa çalışan varlıq.

 

Allah, Quran və elm arasında qarşıdurma axtarmaq lazım deyil. Əksinə, daha bütöv bir mənzərə yaranır:

 

Allah → yaradılış → Quran → yaradılışın fəlsəfəsi → elm → yaradılışın kəşfi → insanın dərki.

 

Elm bizi maddənin ən kiçik qatlarına apardıqca, kainatın ən uzaq sərhədlərinə çatdırdıqca və insan şüurunun ən dərin problemləri ilə qarşılaşdırdıqca bir həqiqət dəyişmir:

 

İnsan bilir, amma hər şeyi bilmir.

 

Məhz buna görə 17:85 yalnız ruh haqqında ayə deyil. O, həm də insan biliyinin fəlsəfəsidir:

 

“…sizə elmdən yalnız az bir şey verilmişdir.”

 

Bu cümlə elmin düşməni deyil, əksinə, elmin əxlaqıdır:

 

Kəşf et, amma özünü mütləq bilən hesab etmə.

Araşdır, amma bilmədiyini də qəbul et.

Yaradılışı öyrən, amma özünün yaradıcı olduğunu düşünmə.

 

Çünki insan yaradılışın müəllifi deyil, onun kəşf edən şahididir və bu baxışda son məntiq belə tamamlanır:

 

Allah — yaradan

 

Quran — yaradılışın fəlsəfəsi

 

Elm — yaradılışın kəşfi

 

İnsan — dərk edən

 

Mənbə əslində birdir, yəni hər şeyi yaradan Allahdır. Yaradılış da birdir, idrak isə yalnız insana verilmiş bir nemətdir.