Quranda “əvvəlkilər”, “sonrakılar” və Hz. Əlinin “iman və hicrətdə öndə olmuşam” ifadəsi

İman yolunda öndə olmaq anlayışı Qurani-Kərimdə xüsusi məna daşıyır və “sabiqun” ifadəsi bu mənəvi üstünlüyü və məsuliyyəti özündə əks etdirir.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

Quranda Vaqiə surəsinin 10–14-cü ayələrində insanlardan xüsusi bir qrup haqqında belə deyilir:

 

“Sabiqun — sabiqun! Onlar Allahın yaxınlaşdırdıqlarıdır.” (56:10–11)

 

“Sabiqun” — qabaqda olanlar, önə çıxanlar deməkdir. Lakin burada mühüm fərq vardır: “sabiqun” keyfiyyəti, “əvvəlkilər” və “sonrakılar” isə zaman münasibətini bildirir.

 

Vaqiə 56:13–14-də deyilir: “Əvvəlkilərdən böyük bir dəstə, sonrakılardan isə az bir dəstə.”

 

Buradakı “əvvəlkilər” və “sonrakılar” “yaxşıların əvvəlkiləri və pis olan sonrakılar” demək deyil. Söhbət zaman baxımından əvvəl və sonra gələn insanlardan gedir.

 

Əvvəlkilər kimlərdir?

 

Tövbə 9:100 bu məsələni daha da konkretləşdirir:

 

“Mühacirlərdən və ənsarlardan ilk öndə olanlar və onları yaxşılıqla izləyənlər…”

 

Burada iki zaman qatı açıq şəkildə görünür:

 

Əvvəlkilər — mühacirlər və ənsarlar.

 

Sonrakılar — onların ardınca yaxşılıqla gedənlər.

 

Deməli, “əvvəlki” və “sonrakı” olmaq öz-özlüyündə mənəvi üstünlük və ya gerilik deyil. Bunlar ilk növbədə tarixi ardıcıllığı göstərir.

 

Niyə əvvəlkilərdən çox, sonrakılardan az?

 

Vaqiə 56:13–14-dəki ən diqqətçəkən məqam məhz budur: “Əvvəlkilərdən böyük bir dəstə, sonrakılardan isə az bir dəstə.”

 

Niyə? Bunun açarı İslamın tarixindəki iki fərqli mərhələdə və Quranın İslamla iman arasındakı fərqi göstərməsində görünür.

 

Peyğəmbərlə birlikdə Məkkədən Mədinəyə hicrət edənlər — mühacirlər idi.

 

Mədinədə Peyğəmbəri qarşılayan, ona sığınacaq verən və onun yanında dayananlar — ənsarlar idi.

 

Bu insanlar İslamın hələ zəif, təhlükəli və təzyiq altında olduğu bir dövrdə iman gətirdilər. Onların qarşısında evlərini, mallarını, mövqelərini və hətta canlarını itirmək kimi real təhlükə vardı. Sonrakı mərhələdə isə vəziyyət dəyişdi. Məkkənin fəthi ilə insanlar dəstə-dəstə İslama daxil olmağa başladılar:

 

“İnsanların dəstə-dəstə Allahın dininə daxil olduğunu görərsən.” (110:2)

 

Artıq İslam əvvəlki kimi yalnız təqib olunan bir hərəkat deyildi, böyük ictimai gücə çevrilmişdi.

 

Buna görə İslama daxil olmaq asanlaşdı, lakin həqiqi “sabiq” olmaq — iman və fədakarlıqda önə çıxmaq — yenə də hər kəsə nəsib olmadı.

 

Quran bu fərqin özünü də açıq şəkildə göstərir.

 

Bədəvilər “iman gətirdik” dedilər. Allah isə belə cavab verdi:

 

“Siz iman gətirmədiniz. “İslamı qəbul etdik” deyin. Çünki iman hələ qəlblərinizə daxil olmayıb.”

(49:14)

 

Deməli İslamı qəbul etmək başqa, imanın qəlbə yerləşməsi başqadır. Bu fərq sonrakı dövrün kütləvi İslam qəbulunu “sabiqūn” anlayışı ilə eyniləşdirməyə imkan vermir.

 

Tövbə 9:20 də “sabiq” anlayışının mahiyyətini anlamağa kömək edir:

 

“İman gətirən, hicrət edən və Allah yolunda malları və canları ilə mübarizə aparanlar Allah yanında dərəcə baxımından daha böyükdürlər.”

 

Burada üç mühüm əlamət birləşir:

 

İman → hicrət → mal və canla fədakarlıq.

 

Beləliklə, ilk dövrdə iman gətirmək böyük fədakarlıq tələb edirdi. Sonrakı dövrdə isə İslamın gücü və geniş yayılması nəticəsində ona kütləvi şəkildə qoşulmaq mümkün oldu.

 

Buna görə sonrakıların sayı çoxala bilərdi, amma onların içərisində həqiqi “sabiqun”ların sayı az ola bilərdi.

 

Bu, “sonrakılar pis idi” demək deyil. Bu, “sabiq olmaq” üçün İslamın adını qəbul etməyin kifayət etmədiyini göstərir.

 

Hz. Əlinin sözündə “sabiq” anlayışı

 

Nəhcül-Bəlağədə Hz. Əliyə aid edilən xütbələrdən birində belə bir ifadə vardır:

 

فَإِنِّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ، وَسَبَقْتُ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ

 

“Çünki mən fitrətən müsəlman doğulmuşam. İmanda və hicrətdə öndə olmuşam.”

 

Burada əsas söz سَبَقْتُ — “səbaqtü”, yəni “öndə olmuşam, qabağa düşmüşəm” ifadəsidir.

 

Hz. Əli “hicrət karvanında qabaqda getdim” demir.

 

Söhbət fiziki məsafədən getmir.

 

“İmanda və hicrətdə öndə olmuşam” — risalətin ən erkən mərhələsində iman yolunda və hicrətin fədakarlığında ön mövqedə dayanmaq deməkdir.

 

Hicrət gecəsində Peyğəmbərin yatağında qalması ilə bağlı tarixdə nəql edilən hadisə bu ifadəyə xüsusi məna verir. Peyğəmbərin hicrətini mümkün etmək üçün Hz. Əli öz canını təhlükəyə atmışdı.

 

Bu, hicrət karvanında qabaqda getmək deyildi, hicrətin həyata keçməsi üçün öz canını ortaya qoymaq idi.

 

Belə baxanda Hz. Əlinin “İmanda və hicrətdə öndə olmuşam” ifadəsi Tövbə 9:20-dəki: iman + hicrət + canla fədakarlıq məfhumları ilə ciddi şəkildə səsləşir.

 

Sabiqun bir məzhəb adı deyil

 

“Sabiqun” sonradan yaranmış bir məzhəbin adı deyil. Bu, insanın özünə verdiyi dini titul da deyil. Quran “sabiqun”u iman və əməl yolu ilə əldə edilən mövqe kimi təqdim edir.

 

Vaqiə 56:11: “Onlar Allahın yaxınlaşdırdıqlarıdır.”

 

Deməli, “muqarrəbūn” olmaq insanın özünü Allahın yaxın adamı elan etməsi ilə yaranmır. Bu, Allahın verdiyi bir mövqedir.

 

Nəticə

 

Quranın öz ayələrini bir-biri ilə əlaqələndirdikdə mənzərə belə görünür:

 

Vaqiə 56:10–11

→ Sabiqun — Allahın yaxınlaşdırdığı önə çıxanlar.

 

Vaqiə 56:13–14

→ Sabiqun içərisində əvvəlkilər çox, sonrakılar azdır.

 

Tövbə 9:100

→ Əvvəlkilər — mühacirlər və ənsarlar; onların ardınca gələnlər isə onları yaxşılıqla izləyənlərdir.

 

Tövbə 9:20

→ Önə çıxmanın əsas əlamətləri — iman, hicrət, mal və canla fədakarlıqdır.

 

Hücurat 49:14

→ İslamı qəbul etmək ilə imanın qəlbə daxil olması eyni şey deyil.

 

Hz. Əlinin ifadəsi

→ “Mən fitrətən müsəlman doğulmuşam. İmanda və hicrətdə öndə olmuşam.”

 

Beləliklə, “sabiqun” sözünü sonrakı məzhəb və siyasi kimliklərin içərisinə sıxışdırmaq əvəzinə, Quranın öz meyarları ilə oxumaq lazımdır.

 

Yekun hikmət

 

Sabiqun olmaq bir ad deyil, bir mövqedir.

 

İnsan özünü “sabiq” elan etməklə sabiq olmur. Əvvəlki dövrdə doğulmaq da kifayət etmir. Əsl öncüllük iman gəldikdə onu qəbul etməkdə, haqq təhlükəyə düşdükdə onun yanında dayanmaqda, fədakarlıq tələb olunanda isə canını və malını ortaya qoymaqdadır.

 

Əvvəlkilər keçmişdə qaldı, sonrakılar onların ardınca gəldi, lakin sabiq olmaq yolu heç vaxt bağlanmadı. Çünki Allahın yanında insanı ucaldan nə doğulduğu zaman, nə də hansı adla tanınmasıdır — haqq qarşısında harada dayanmasıdır.

 

Sabiqun olmaq keçmişin adı deyil, haqqın qarşısında bu gün də öndə dayanmaq məsuliyyətidir.