Qurani-Kərimin 107-ci surəsi olan Maun surəsi insanın inancı ilə davranışı arasındakı əlaqəni ortaya qoyan ən düşündürücü insanlıq təzahürüdür.

 

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

İnsanlığın təzahürü necə görünməz edildi?

 

İslamı haradan başlamaq lazımdır?

 

İbadətdənmi, dini mənsubiyyətdənmi, yoxsa insanlıqdan?

 

Bu sualın cavabı Maun surəsinin içində gizlənən böyük bir fəlsəfi həqiqəti üzə çıxarır:

 

İnsan olmadan müsəlman olmaq mümkün deyil. Çünki müsəlmanlıq insanlığın əvəzi deyil. İnsanlığın üzərində qurulan təslimiyyətdir.

 

Məhz buna görə Maun surəsi sadəcə yardım haqqında danışan kiçik bir surə deyil. Maun insanlığın Qurani meyarıdır.

 

Maun nədir?

 

Surənin son ayəsində deyilir:

 

“…və əl-maunu əsirgəyirlər.” (əl-Maun, 107:7)

 

“Maun” — yardımdır. İnsanın əlində olan və başqasının ehtiyac duyduğu adi bir şeyi ondan əsirgəməməsidir.

 

Bəzən bu, çox kiçik bir şeydir: bir tikə, alət, xidmət, kömək və s.

 

Onun dəyəri verilən şeyin böyüklüyündə deyil. Onu verən insanın içindədir.

 

Maun insanın böyük sərvətindən yox, kiçik imkanından istifadə edərək başqa bir insana əl uzatmasıdır. Bu səbəbdən Maun böyük görünməyə ehtiyac duymur.

 

Maun səhnəsiz, alqışsız, təmənnasızdır. Və məhz buna görə insanın həqiqi mahiyyətini göstərir.

 

Maun insanı ölçür

 

Quran Maun surəsinə belə başlayır:

 

“Dini yalan sayanı gördünmü?” (əl-Maun, 107:1)

 

Sonra onun davranışını göstərir:

 

“O, yetimi itələyib qovar.” (107:2)

 

“Yoxsulu yedirtməyə sövq etmir.” (107:3)

 

Sonra isə namaz qılanlardan danışır:

 

“Vay halına o namaz qılanların ki…” (107:4)

 

Və surə belə tamamlanır:

 

“…əl-maunu əsirgəyirlər.” (107:7)

 

Burada Quranın qurduğu ardıcıllıq son dərəcə düşündürücüdür. Dini iddia edən insanın qarşısına yetimi, yoxsulu, ehtiyac sahibini çıxarır. Sonra onun ibadətinə baxır.

 

Deməli, Quran insanın dini iddiasını onun insana münasibətindən ayrı düşünmür.

 

Maun buna görə sadəcə “yardımlaşma” mövzusu deyil. Maun insanlığın sınağıdır.

 

İnsan olmayan müsəlman ola bilməz

 

Müsəlmanlıq insanın üzərinə geyindirilən bir paltar deyil. İnsan əvvəlcə insandır. Başqasını insan kimi görmək, onun haqqını tanımaq, ehtiyacını hiss etmək, əlindən gələn köməyi əsirgəməmək — bunlar insanlığın təməlidir.

 

Buna görə insan olmaq üçün müsəlman olmaq lazım deyil, müsəlman olmaq üçün əvvəlcə insan olmaq lazımdır. Bu fikir Maun surəsinin fəlsəfəsi ilə birbaşa səsləşir.

 

Çünki Quran insanı yalnız “nəyə inanırsan?” sualı ilə ölçmür, “inandığın şey səni necə insana çevirib?” sualını da ortaya qoyur.

 

Əgər insan başqasının ehtiyacını görə bilmir, əlində olan ən adi şeyi belə əsirgəyirsə, onun dini formasının insanlıq qarşısında üstünlüyü yoxdur.

 

Zəkat Maun deyil

 

Maunun mahiyyətini açmaq üçün ən mühüm fərqlərdən biri də budur:

 

Maun zəkat deyil.

 

Quranda zəkat açıq şəkildə əmr olunur:

 

“Namazı qılın və zəkatı verin…” (əl-Bəqərə, 2:43)

 

Deməli, zəkat ilahi əmrdir. O, könüllü yardım deyil.

 

İnsan zəkatı “istəyirəm verərəm, istəmirəm vermərəm” prinsipi ilə müəyyən edə bilməz. Zəkatın icrası ilahi əmrin yerinə yetirilməsidir.

 

Onun miqdarı və tətbiq mexanizmi isə konkret ictimai şəraitdə insan tərəfindən müəyyənləşdirilən məsələdir.

 

Maun isə tamamilə başqa mahiyyət daşıyır. Maun yardımdır.Amma insanın könüllü yardımı. Heç kimin məcbur etmədiyi, heç bir hesab aparmadan və qarşılıq gözləmədən edilən yardım.

 

Zəkat — borcdur.

Maun — insanlıqdır.

Zəkat — ilahi əmrdir.

Maun — insanlığın təzahürüdür.

 

Bu fərqi itirmək Maunun öz mahiyyətini də görünməz edir.

 

Maunu zəkatın içində görünməz ediblər

 

Bəlkə də Maun haqqında düşüncənin ən böyük yanlış istiqaməti burada yaranıb. Yardım anlayışı zəkat anlayışı ilə eyniləşdirildikdə insan belə düşünür:

 

“Mən zəkatımı verdim, deməli vəzifəmi yerinə yetirdim.”

 

Bəli, zəkat öz yerində ilahi əmrdir. Amma Maun hələ də oradadır. Çünki Maun sənin qanuni borcundan sonrakı insanlığındır.

 

Səndən tələb olunmur, amma sən verirsən.

 

Sənə əmr olunmur, amma sən kömək edirsən.

 

Sənə heç bir faydası yoxdur, amma sən yenə də əl uzadırsan.

 

Məhz burada insanın iç dünyası görünür. Ona görə Maunu zəkatın sinoniminə çevirmək sadəcə termin qarışıqlığı deyil. Bu, insanlığın ayrıca bir ölçüsünü görünməz etməkdir.

 

Qanun yox, vicdan

Zəkatın arxasında əmr dayanır.

Maunun arxasında isə vicdan.

Zəkatda insan öz öhdəliyini yerinə yetirir.

 

Maunda isə heç kim tələb etmədiyi halda başqasının ehtiyacını öz iradəsi ilə nəzərə alır.

 

Bu səbəbdən Maun insanın ən dərin mənəvi keyfiyyətlərini üzə çıxarır.

 

Sən yaxşılığı məcburiyyət altında edirsənsə, bu, hüquqi öhdəlikdir.

 

Sən yaxşılığı heç bir məcburiyyət olmadan edirsənsə, bu, insanlığındır.

 

Maunun fəlsəfəsi də budur.

 

Paltar var, insan yox

 

İnsan özünü müxtəlif “paltarlarla” tanıda bilər: dini adla, dini atributla, titulla, mənsubiyyətlə, şüarla və zahiri ibadətlə…

 

Amma bunların heç biri insanlığın zəmanəti deyil. Məhz buna görə məşhur hikmət yada düşür:

 

“İnsan gördüm, paltarı yox, paltar gördüm, içində adam yox.”

 

Paltar zahirdir, insanlıq isə əməldə görünür. Maun da həmin əməli göstərir.

 

Bir insanın əlində olanı necə istifadə etdiyi onun kim olduğunu göstərir. Başqasının ehtiyacını görüb-görməməsi onun kim olduğunu göstərir. Heç kim bilmədən etdiyi yaxşılıq onun kim olduğunu göstərir. Maun insanın paltarını deyil, içindəki adamı göstərir.

 

“Az çoxa tabedir”

 

İnsan tək yaşayırmış kimi görünür. Amma çox vaxt cəmiyyətin mənəvi iqlimi onun davranışına təsir edir. Çoxluq hansı davranışı normal sayırsa, azlıq ona qarşı çıxmaqda çətinlik çəkir.

 

Az çoxa tabedir.

 

Əgər mərhəmət azalırsa, mərhəmətsizlik adiləşir.

 

Əgər riyakarlıq artırsa, səmimiyyət qəribə görünür.

 

Əgər insanın dəyəri zahiri forma ilə ölçülürsə, mahiyyət arxa plana keçir.

 

Beləliklə, Maunun ruhuna uyğun yaşayan insan getdikcə nadir bir varlığa çevrilir. Sanki insanlığın özü “Qırmızı kitab”a düşür.

 

Bu, sadəcə bənzətmə deyil, insanlığın nə qədər qiymətli olduğunu göstərən ağrılı bir ifadədir.

 

Maunun ruhunu daşıyan insan kimdir?

 

Bu insan böyük sözlər danışan insan deyil. O, insanı görən insandır.

 

Ehtiyacı, yoxsulu, yetimi, başqasının dərdini görür və əlində olanı əsirgəmir.

 

Bəzən onun etdiyi yaxşılığı heç kim bilmir, bəzən ona təşəkkür də edilmir. Amma Maunun dəyəri də elə buradadır. Maun nümayiş üçün deyil, insanın özü üçündür.

 

Cəmiyyətin mənəvi iqlimini bir insanın dəyişdirməsi həmişə onun əlində deyil. Amma həmin iqlimin fəsadlarından qorunmaq insanın öz əlindədir.

 

Çoxluğun içində özünü itirməmək, riyakarlığa qoşulmamaq, insanlığını, etiqad ləyaqətini qorumaq. Haqq ölçüsünü çoxluğun ölçüsünə dəyişməmək.

 

Hər kəs öz əməlinin girovudur

 

Quran insanı kütlənin içində yox etmir, onu öz əməli qarşısında məsul qoyur:

 

“Hər kəs qazandığının girovudur.” (əl-Müddəssir, 74:38)

 

Bu ayə çoxluğun arxasında gizlənməyə imkan vermir.

 

“Hamı belə edir.”

“Cəmiyyət belədir.”

“Dövr belədir.”

 

Bunların heç biri insanı öz əməlindən azad etmir. Çünki insanın son ölçüsü başqalarının nə etdiyi deyil, özünün nə etdiyi­dir.

 

Maun da məhz bunu soruşur:

 

Sən nə etdin?

 

Qarşındakı insanın ehtiyacını gördünmü?

 

Əlində olanı əsirgədinmi?

 

Yoxsa verdin?

 

Maun — İslama açılan qapı

 

Maun surəsinin böyüklüyü ondadır ki, insanı çox sadə bir yerdən tutur.

 

Səndən əvvəlcə böyük iddialar istəmir və səni qarşıdakı insanla: yetimlə, yoxsulla, ehtiyac sahibi ilə və sonda ən adi yardımla üz-üzə qoyur, Maunla.

 

Çünki insanın İslama girişində ən böyük maneə bəzən məlumatsızlıq deyil, insanlığın yoxluğudur.

 

İnsan başqasını görmürsə, özünü də düzgün görə bilməz. İnsan başqasının haqqını tanımırsa, öz təslimiyyətindən danışması yalnız iddia olaraq qalır.

 

Buna görə Maun insanlığın İslama açılan qapısıdır. Bu qapıdan keçmədən müsəlmanlığın formasını böyütmək mahiyyəti böyütmür. Çünki insan olmayan müsəlman ola bilməz.

 

Son söz

İslam adlanan dünyaya baxanda bəzən bir mənzərə ilə qarşılaşırsan:

 

İnsan gördüm, paltarı yox;
paltar gördüm, içində adam yox.

 

Biri formasız insandır, digəri insanlıqsız formadır.

 

Quran isə bizə nə formanı insanlığın yerinə qoymağı, nə də insanlığı formanın içində itirməyi öyrədir.

 

Zəkat öz yerindədir, Allahın əmridir.

 

Amma Maun başqa bir həqiqətdir. Maun yardımdır, könüllü, təmənnasız yardımdır. İnsanlığın öz-özünü göstərməsidir.

 

Zəkatı vermək — ilahi əmri yerinə yetirməkdir.

Maunu vermək — insan olduğunu göstərməkdir.

 

Bəlkə də buna görə Maun bu qədər kiçik görünən bir sözün içində bu qədər böyük həqiqət daşıyır. Çünki insanlığın ölçüsü həmişə böyük əməllərdə görünmür.

 

Bəzən bir insanın kim olduğunu onun əsirgəmədiyi ən kiçik şey göstərir və son nəticədə bütün dini paltarlar susur. Adlar, titullar, iddialar susur, əməl danışır.

 

Maun da həmin anda insanın dilinə çevrilir.

 

Maun — yardımdır, zəkat deyil.

 

Maun — insanlığın təzahürüdür.

 

Maunsuz müsəlmanlıq yoxdur.