Azərbaycan Tibbi İnformasiya və Səhiyyə Portalı
22 Noyabr 2026, Bazar, 19:12
Əlaqə vasitələri
Bizimlə əlaqə
AĞCİYƏR XƏRÇƏNGİ: EPİDEMİOLOGİYASI, DİAQNOSTİKASI VƏ MÜALİCƏSİ
11 Noyabr 2026
1450
AĞCİYƏR XƏRÇƏNGİ: EPİDEMİOLOGİYASI, DİAQNOSTİKASI VƏ MÜALİCƏSİ

2026-cı il üzrə dünya və Azərbaycan nümunəsində


Ağciyər xərçəngi dünyada geniş yayılmış onkoloji xəstəliklərdən biridir.

Azmedinfo.az ekspert onkoloqların müəllifi olduğu bu elmi-maarifləndirici məqalədə dünyada və Azərbaycanda xəstəliyin rastgəlmə tezliyi, risk amilləri, patomorfologiyası, klinik əlamətləri, diaqnostikası, müalicə və profilaktikası haqqında məlumatlara, erkən aşkarlanmanın və fərdiləşdirilmiş müalicənin əhəmiyyətinə diqqət çəkir.

Dünyada rastgəlmə tezliyi

2026-cı ildə dərc edilmiş GLOBOCAN beynəlxalq qiymətləndirməsinə əsasən, dünyada ağciyər xərçənginin illik yeni hallarının sayı 2 637 005, bu xəstəliklə əlaqəli ölüm sayı isə 1 861 839 olaraq qiymətləndirilmişdir. Ağciyər xərçəngi həm yeni diaqnozların, həm də onkoloji ölümlərin sayına görə dünyada birinci yerdədir.

Azərbaycanda rastgəlmə tezliyi

Azərbaycan üzrə əlçatan beynəlxalq ölkə qiymətləndirməsində ağciyər xərçənginin illik yeni hallarının sayı 2 350 olaraq göstərilir. Bunlardan 2 004-ü kişilərə, 346-sı qadınlara aiddir. Beləliklə, yeni halların təxminən 85,3%-i kişilərdə, 14,7%-i qadınlarda qeydə alınmışdır; kişi və qadın göstəriciləri arasındakı nisbət təxminən 5,8:1-dir. Ağciyər xərçəngi ölkədə bütün yeni xərçəng diaqnozlarının 12,7%-ni, kişilərdə isə yeni onkoloji diaqnozların 20,2%-ni təşkil edir.


Ölkə üzrə həmin qiymətləndirmədə bütün xərçəng növləri üzrə 18 503 yeni hal, o cümlədən kişilərdə 9 901 və qadınlarda 8 602 hal göstərilmişdir. Ağciyər xərçəngi ölkədə yeni hallar üzrə birinci yerdədir.

Etiologiyası və risk faktorları

Əsas dəyişdirilə bilən risk faktoru siqaretçəkmədir. Tütün tüstüsündəki benzpirən, nitrozaminlər və digər kanserogen maddələr bronx epitelində DNT zədələnmələrinə səbəb ola bilər. Passiv siqaretçəkmə, radon qazı, asbest, dizel emissiyaları, hava çirklənməsi və ionlaşdırıcı radiasiya da risk amillərindəndir. Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi, ailə anamnezi və nadir irsi genetik sindromlar riskə təsir edə bilər. Şişdə aşkarlanan EGFR mutasiyalarının əksəriyyəti irsi deyil, somatik dəyişikliklərdir.


Patomorfologiyası

 

Ağciyər xərçəngi əsasən iki qrupa bölünür: qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi (QKHAX) və kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi (KHAX). QKHAX təxminən 85% təşkil edir; adenokarsinoma, yastıhüceyrəli karsinoma və digər alt tipləri əhatə edir. KHAX neyroendokrin xüsusiyyətləri və sürətli inkişaf meyli ilə fərqlənir. Nadir formalara sarkomatoid və tüpürcək vəzi tipli karsinomalar daxildir.


QKHAX-ın əsas histoloji alt tipləri:


Adenokarsinoma — QKHAX-ın ən çox rast gəlinən alt tipidir. Adətən periferiyada yerləşir və siqaret çəkməyənlərdə də müşahidə olunur.
Yastıhüceyrəli karsinoma — əsasən siqaretçəkmə ilə əlaqəlidir və daha çox mərkəzi bronxlarda yaranır.
İrihüceyrəli karsinoma — nadir rast gəlinən, aydın vəzili və ya yastıhüceyrəli diferensiasiyası olmayan şişdir.
Digər nadir alt tiplərə adenoskvamoz və sarkomatoid karsinomalar daxildir.


Klinik əlamətləri


Erkən mərhələlərdə xəstəlik simptomsuz keçə bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər davamlı öskürək, qanlı bəlğəm (hemoptiziya), təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı, halsızlıq və səbəbsiz çəki itkisidir. Bəzi hallarda səs batması, udma çətinliyi, çiyin-qol ağrısı və digər orqanlarla əlaqəli əlamətlər yarana bilər. Bu əlamətlər yalnız ağciyər xərçənginə xas deyil, lakin davam etdikdə həkim müayinəsi vacibdir.


Diaqnostikası

 

Diaqnostika klinik qiymətləndirmə, risk faktorlarının öyrənilməsi və görüntüləmə ilə başlayır. Toraksın kompüter tomoqrafiyası (KT) şişin ölçüsünü və lokalizasiyasını qiymətləndirməyə kömək edir. Zəruri hallarda PET/KT və beyin MRT-si tətbiq olunur. Diaqnoz bronxoskopiya, transtorakal biopsiya və ya EBUS ilə alınmış nümunənin histoloji və ya sitoloji müayinəsi əsasında təsdiqlənir. Müalicə planı üçün TNM mərhələsi, EGFR, ALK, ROS1 kimi biomarkerlər və PD-L1 ekspressiyası nəzərdən keçirilə bilər.


QKHAX-da molekulyar biomarkerlər və hədəfli müalicə


Xüsusilə irəliləmiş QKHAX-da molekulyar testlər (NGS daxil olmaqla) hədəfli müalicənin seçilməsinə kömək edir.


EGFR — hüceyrə böyüməsini idarə edən reseptordur. Ən çox 19-cu ekzon delesiyası və L858R mutasiyası əhəmiyyətlidir. Bu hallarda osimertinib kimi EGFR inhibitorları tətbiq oluna bilər.
ALK — adətən EML4–ALK gen birləşməsi ilə aktivləşir. ALK-pozitiv şişlərdə alectinib, brigatinib və lorlatinib kimi preparatlar istifadə olunur.
ROS1 — nadir gen birləşməsidir. ROS1-pozitiv QKHAX-da entrectinib və repotrectinib kimi hədəfli dərmanlar seçilə bilər.
MET — əsas klinik dəyişiklik MET ekzon 14 skipping-dir. Bu halda capmatinib və tepotinib kimi MET inhibitorları tətbiq oluna bilər.
RET — nadir gen birləşmələri ilə aktivləşir. RET-pozitiv şişlərdə selpercatinib kimi selektiv inhibitorlar istifadə oluna bilər.
EGFR üçün mutasiya, ALK/ROS1/RET üçün gen birləşməsi, MET üçün isə ekzon 14 skipping test edilir. Müalicə seçimi molekulyar nəticə və klinik vəziyyətə əsaslanır.

Müalicəsi

Müalicə histoloji tipə, xəstəliyin mərhələsinə, molekulyar xüsusiyyətlərə və şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə uyğun fərdi seçilir. Erkən mərhələli QKHAX zamanı cərrahi müalicə əsas variantlardan biridir; uyğun hallarda stereotaktik radioterapiya, əməliyyatöncəsi və ya əməliyyatdan sonrakı sistem müalicəsi tətbiq oluna bilər. Yerli irəliləmiş mərhələdə kimyaterapiya, radioterapiya, immunoterapiya və seçilmiş hallarda cərrahiyyə kombinə edilə bilər.


Yayılmış QKHAX zamanı molekulyar göstəricilərə uyğun hədəfli müalicələr, immunoterapiya və platin əsaslı kimyaterapiya istifadə olunur. KHAX zamanı mərhələdən asılı olaraq kimya-radioterapiya, platin-etopozid əsaslı müalicə və uyğun hallarda immunoterapiya nəzərdən keçirilir. Müasir müalicə yanaşmaları multidissiplinar komanda tərəfindən planlaşdırılır.


Profilaktikası və erkən aşkarlanma


Ən mühüm profilaktik addım siqaretdən uzaq durmaq və siqareti tərgitməkdir. Passiv tüstüdən qorunma, iş yerlərində kanserogen maddələrlə təmasın azaldılması, radon riskinin qiymətləndirilməsi və hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması da vacibdir. Yüksək risk qruplarında aşağı dozalı KT skrininqi xəstəliyin daha erkən mərhələdə aşkarlanmasına imkan yaradır. Skrininqə uyğunluq yaş, siqaretçəkmə tarixçəsi və klinik tövsiyələr əsasında müəyyən edilir.

Nəticə

Ağciyər xərçəngi həm dünyada, həm də Azərbaycanda diqqət tələb edən mühüm ictimai səhiyyə məsələsidir. Maariflənmə, risk faktorlarının azaldılması, vaxtında müayinə və fərdiləşdirilmiş müalicə xəstələrin sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır.


Noyabr — Ağciyər Xərçəngi haqqında Maarifləndirmə Ayıdır. Bu ay yalnız məlumatlanmaq deyil, həm də sağlam vərdişlər formalaşdırmaq, siqaretdən imtina etmək və profilaktik müayinələrə diqqət yetirmək üçün fürsətdir. Ağciyər sağlamlığına qayğı hər birimizin gündəlik seçimlərindən başlayır.

 

Elxan MƏMMƏDOV

Azərbaycan Cərrahiyyə, Qastroenterologiya və Onkologiya Cəmiyyətinin üzvü,

Liv Bona Dea Hospitalın həkim onkoloqu

 

Ağadadaş MƏMMƏDLİ 

onkologiya ixtisası üzrə rezident 


Statistik mənbələr:

ÜST-nin Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC), Global Cancer Observatory — qlobal ağciyər xərçəngi fakt vərəqi (2026-cı ildə yayımlanmış buraxılış) və Azərbaycan üzrə ölkə fakt vərəqi.


https://gco.iarc.who.int/media/globocan/factsheets/cancers/15-trachea-bronchus-and-lung-fact-sheet.pdf;

https://gco.iarc.who.int/media/globocan/factsheets/populations/31-azerbaijan-fact-sheet.pdf

Ən çox oxunanlar