Bu gün müsəlman dünyasının qarşılaşdığı problem Quranın hökmünün həyatın meyarına çevrilməməsidir

Dərk, qorxu, sevgi, haqq və ədalət arasında Quranın qurduğu bəşəri əlaqə

 

İnsanlığın ən böyük problemlərindən biri Allah haqqında nə qədər danışılması deyil, Allahın nə qədər dərk edilməsidir. Qurani düşüncənin başlanğıc nöqtəsi də məhz buradadır.

 

Quran deyir:

 

“Onlar Allahı layiqincə dərk etmədilər.” (Zumər, 39:67)

 

Bu hökm insanın Allah haqqında məlumatsızlığını deyil, daha dərin bir problemi göstərir: Allahın qüdrətinin, hökmünün və insan qarşısındakı məsuliyyətinin layiqincə dərk edilməməsinin.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Allahı dərk etmək sadəcə Onun mövcudluğuna inanmaq deyil. Onun yaratdığı kainatın ölçüsünü, nizamını, qüdrətini və insanın bu nizam içindəki mövqeyini dərk etməkdir.

 

İnsan öz məhdud imkanları ilə kainatın qarşısında dayananda bir həqiqəti görür: öz varlığı sonlu, Allahın qüdrəti isə sonsuzdur. Bu dərk insanı alçaltmır, əksinə, onu məsuliyyətli edir. Çünki insan Allahın qüdrətini nə qədər dərindən dərk edirsə, Allahın hökmünün qarşısında öz istəyinin nə qədər məhdud olduğunu da bir o qədər aydın görür.

 

Dərk edən qorxar

 

Quran buyurur:

 

“Alimlər yalnız Məndən qorxarlar!” (Fatir, 35:28)

 

Bu cümlənin fəlsəfi ağırlığı “qorxu” sözünün özündə deyil, qorxunun mənbəyindədir.

 

Allahdan qorxmaq nadanlığın doğurduğu vahimə deyil, əksinə dərk qorxu doğurur. Allahın qüdrətini dərk etməyən insan Ondan qorxmaya bilər. Lakin bu, onun cəsarətini göstərmir. Bəzən qorxmamaq sadəcə dərk etməməyin nəticəsidir. Qanan qorxar, qanmaz qorxmaz. Bu qorxu insanın Allahdan uzaqlaşmaqdan, Onun razılığını və sevgisini itirməkdən doğan qorxusudur.

 

Allah Rəhmandır, Rəhimdir. İnsan Onun mərhəmətini dərk etdikcə Ona məhəbbəti artır. Lakin həmin məhəbbət Allahın hökmünün ədalətini aradan qaldırmır. Allahın mərhəməti Onun ədalətinə zidd deyil. Allah mərhəmətlidir, amma hökmündə ədalətlidir, Rəhmandır, amma hökmü qəti və dəyişməzdir.

 

Ona görə Allahı sevən insan Onun hökmünü yüngül saymaz və burada “alim” anlayışının həqiqi mahiyyəti üzə çıxır.

 

Alim yalnız məlumat toplayan insan deyil. Alim Allahın böyüklüyünü və hökmünü dərk edən insandır. Buna görə də Allahdan qorxan insan insanların qarşısında haqqı deməkdən qorxmaz. Əksinə, onun ən böyük qorxusu haqqı gizlədib Allahın sevgisindən və razılığından uzaq düşməkdir.

 

Dərk edən haqqı gizlətməz

 

Quran bu nəticəni başqa bir hökm ilə tamamlayır:

 

“Haqqı batillə qarışdırmayın və bildiyiniz halda haqqı gizlətməyin.” (Bəqərə, 2:42)

 

Burada bilik artıq məsuliyyətə çevrilir. İnsan bilmədiyi şeyə görə cahil ola bilər. Lakin bildiyi həqiqəti gizlədirsə, problem artıq məlumatsızlıq deyil. Problem iradədir.

 

Deməli, Quranın düşüncə sistemi belə işləyir:

 

Dərk bilik yaradır.

Bilik məsuliyyət yaradır.

Məsuliyyət haqqı tələb edir.

Haqq isə gizlədilə bilməz.

 

Bu səbəbdən Quranın “alim” anlayışı yalnız intellektual səviyyəni ifadə etmir. Həqiqi elm insanın davranışında görünür.

 

Elm ədalətə çevrilməlidir

 

Quranın növbəti hökmü artıq fərdi vicdanı ictimai məsuliyyətə çevirir:

 

“Ey iman gətirənlər! Ədaləti qoruyun və Allah üçün şahidlik edənlər olun, hətta bu, özünüzün, valideynlərinizin və yaxınlarınızın əleyhinə olsa belə…” (Nisa, 4:135)

 

Bu ayə göstərir ki, Allahdan qorxmaq insanı dünyadan qaçmağa deyil, ədalətin içinə girməyə aparır. Çünki Allahdan qorxan insan insanlardan qorxaraq haqqı dəyişə bilməz.

 

Onun meyarı mənfəət, qohumluq, hakimiyyət, çoxluq və cəmiyyətin təzyiqi deyil. Meyar haqdır.

 

Bu baxımdan Quranın əxlaq sistemi son dərəcə məntiqlidir:

 

Allahı dərk etmək → Allahdan qorxmaq → haqqı qorumaq → ədaləti bərpa etmək.

 

Hakimiyyət də əmanətdir

 

Quran insanın fərdi əxlaqından dövlət və cəmiyyət münasibətlərinə keçir:

 

“Allah sizə əmanətləri öz sahiblərinə qaytarmağı və insanlar arasında hökm etdiyiniz zaman ədalətlə hökm etməyi əmr edir.” (Nisa, 4:58)

 

Burada hakimiyyətin mahiyyəti müəyyənləşir. Hakimiyyət sahiblik deyil, əmanətdir.

 

Rəhbərliyin meyarı hakimiyyəti əldə etmək deyil, əmanəti sahibinə qaytarmaq və insanlar arasında ədalətlə hökm etməkdir.

 

Beləliklə, Quranın alimə qoyduğu tələb ilə rəhbərə qoyduğu tələb eyni ilahi mənbəyə bağlanır:

 

Alim haqqı gizlətməməlidir.

Rəhbər ədalətdən ayrılmamalıdır.

 

Çünki hər ikisi Allah qarşısında məsuldur.

 

Son meyar insan istəyi deyil

 

Quran itaətin son həddini də müəyyən edir:

 

“Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Peyğəmbərə itaət edin və özünüzdən olan əmr sahiblərinə də…” (Nisa, 4:59)

 

Lakin ayə bununla bitmir. Mübahisə yarandıqda məsələ yenidən Allaha və Elçiyə qaytarılır. Deməli, nə alim, nə rəhbər, nə də hər hansı insan son meyar ola bilməz. Son meyar Allahdır.

 

İnsan iradəsi ilahi hökmün qarşısında müstəqil hökm mənbəyinə çevrilə bilməz. Bu prinsip daha qəti şəkildə belə ifadə olunur:

 

“Allah və Onun peyğəmbəri bir işə hökm etdiyi zaman mömin kişi və mömin qadının o işdə (öz istəklərinə görə) seçmə hüququ yoxdur. Kim Allaha və Onun peyğəmbərinə qarşı çıxarsa, şübhəsiz, o, açıq-aydın bir zəlalətə düşmüş olar”  (Əhzab, 33:36)

 

Bu ayə Quranın siyasi və ictimai fəlsəfəsinin ən mühüm prinsiplərindən birini ortaya qoyur:

 

İnsan Allahın hökmünü bəyənib-bəyənməməsinə görə seçmir. Çünki iman yalnız inanmaq deyil. İman hökm qarşısında mövqe tutmaqdır.

 

Haqqın qəsb edilməsi, Peyğəmbər əmanətinə xəyanət və uydurma sistemlərin qurulması kontekstindən bu ayəyə baxdıqda, ayə Səqifədə və sonrakı dövrdə baş verənləri tamamilə ifşa edən ilahi bir meyardır.

 

Səqifə: meyarın tarixdə pozulması

 

Bu Quran meyarını tarixdən ayırmaq mümkün deyil.

 

Səqifə bu ilahi meyarın pozulmasının tarixi nümunəsidir.

 

Əgər Allah və Onun Elçisi bir məsələni müəyyən edibsə, həmin məsələdə insan iradəsinin ayrıca siyasi hökmə çevrilməsi Quranın 33:36-da qoyduğu prinsipə uyğun gəlmir.

 

Burada əsas məsələ şəxslərin adı deyil. Əsas məsələ meyarın dəyişdirilməsidir.

 

Allahın hökmünün yerinə insan istəyi qoyulduqda artıq problem yalnız bir tarixi qərarla məhdudlaşmır. Belə bir qərar sonrakı nəsillərin düşüncə sisteminə də təsir edir.

 

Çünki bir dəfə ilahi meyarın yerinə insan meyarı qoyulduqda, sonrakı mərhələlərdə insanın dini öz istəyinə uyğun yenidən qurması asanlaşır.

 

Beləliklə, Quranın xəbərdarlığı tarixdə öz mənasını göstərir:

 

Allahın hökmü kənara qoyulduqda, insan öz hökmünü onun yerinə qoyur və bunun nəticəsi yalnız siyasi dəyişiklik deyil. Əxlaqın, ədalətin və haqq meyarının dəyişməsidir.

 

Bu günün problemi Quranın olmaması deyil

 

Bu gün müsəlman dünyasının qarşılaşdığı əsas problem Quranın əlimizdə olmaması deyil. Problem Quranın hökmünün həyatın meyarına çevrilməməsidir.

 

Quran:

Allahı dərk etməyi tələb edir.

 

Dərk:

Allahdan qorxmağı doğurur.

 

Allahdan qorxmaq:

haqqı gizlətməyə mane olur.

 

Haqq:

ədaləti tələb edir.

 

Ədalət:

əmanətin sahibinə qaytarılmasını tələb edir.

 

Əmanət:

rəhbərliyi məsuliyyətə çevirir.

 

Bütün bunların üzərində Allahın və elçisinin hökmü insan istəyinin fövqündə dayanır. Bu zəncir qırıldıqda dinin adı qala bilər, amma onun meyarı itər.

 

Məhz buna görə məsələ yalnız keçmişdə baş vermiş bir hadisəni müzakirə etmək deyil. Məsələ insanlığın qarşısında duran universal bir sualdır:

 

İnsan öz istəyini haqqın meyarına çevirəcək, yoxsa haqqı öz istəyinin meyarı edəcək?

Quranın cavabı birmənalıdır. İnsan özünü deyil, haqqı meyar etməlidir. Çünki Allahı layiqincə dərk edən insan bilir ki, Allahın qarşısında insan istəyi hökm deyil.

 

Hökm Allahındır.

Ədalət Onun əmridir.

Elm haqqı tanımaqdır.

Qorxu Onun sevgisini itirməkdən qorxmaqdır.

Həqiqi azadlıq isə insan istəyinin deyil, haqqın qarşısında doğru mövqe tutmaqdır.

 

Bu mənada İslam yalnız bir inanc sistemi deyil; insanın öz iradəsini haqqın, ədalətin və ilahi məsuliyyətin qarşısında tərbiyə edən universal bir həyat fəlsəfəsidir.

 

Nəticə: Məsələ din deyil, həqiqətin mövhumata çevrilməsidir

 

Bu araşdırmanın məqsədi insanlara hansısa dindarlıq formasını təlqin etmək deyil. Məsələ daha fundamental və bəşəridir:

 

Allah haqqında verilmiş elmin insan tərəfindən necə təhrif edilərək mövhumata, itaət alətinə və şəxsi mənafeyə çevrilməsini aşkara çıxarmaqdır.

 

Quranın təqdim etdiyi Allah anlayışı insanı cəhalətə deyil, dərkə çağırır:

 

“Onlar Allahı layiqincə dərk etmədilər.” (Zumər, 39:67)

 

Allahın qüdrətini dərk edən insan Onun hökmünün mahiyyətini də dərk edir. Bu dərk qorxu doğurur. Lakin bu, nadanlığın və vahimənin qorxusu deyil, Allahın sevgisini və razılığını itirmək qorxusudur.

 

Ona görə Quran deyir:

 

“Alimlər yalnız Məndən qorxarlar!” (Fatir, 35:28)

 

Deməli, həqiqi elm insanı Allahın adından danışmağa imtiyazlı etmir, əksinə, Allah qarşısında daha böyük məsuliyyət altına salır.

 

Belə insan bildiyi haqqı gizlədə bilməz:

 

“Haqqı batillə qarışdırmayın və bildiyiniz halda haqqı gizlətməyin.” (Bəqərə, 2:42)

 

Haqqı bilib gizlətmək, onu şəxsi mənafeyə uyğun dəyişmək və sonra bunu Allahın adı ilə insanlara qəbul etdirmək artıq elm deyil. Bu, elmin mövhumata çevrilməsidir.

 

Daha təhlükəlisi isə Allah haqqında biliyin insan üzərində hakimiyyət vasitəsinə çevrilməsidir. Allahın adından danışan, lakin Allahdan deyil, hakimiyyətdən, mənfəətdən və ictimai təzyiqdən qorxan insan özünü Quranın “alim” meyarından kənara çıxarır. Çünki Allahdan qorxan Onun hökmünü deməkdən qorxmaz.

 

Bu meyar yalnız fərdin deyil, hakimiyyətin də ölçüsüdür. Quran rəhbərliyi əmanət, hökmü isə ədalət kimi müəyyən edir. Buna görə Allahın hökmünün yerinə insan istəyini qoymaq sadəcə siyasi seçim deyil,  ilahi meyarın dəyişdirilməsidir.

 

Səqifə bu baxımdan bizim üçün yalnız keçmişin hadisəsi deyil. Səqifə bu ilahi meyarın pozulmasının tarixi nümunəsidir. Allahın və Elçisinin hökmünün qarşısına insan iradəsi qoyulduqda, sonrakı tarix üçün təhlükəli bir presedent yarandı və ilahi meyarın yerinə insan meyarı keçdi.

 

Bu gün müsəlman dünyasının yaşadığı böhranı da yalnız xarici səbəblərlə izah etmək mümkün deyil. Problem Quranın olmaması deyil. Problem Quranın meyarının insan istəyinə tabe etdirilməsidir.

 

Beləliklə, bu əsərin əsas iddiası sadə, lakin köklüdür:

 

Allahın elmi insanı mövhumata deyil, idraka aparır.

İdrak sevgini və məsuliyyəti doğurur.

Məsuliyyət haqqı gizlətməyə imkan vermir.

Haqq ədaləti tələb edir.

Ədalət əmanətə sədaqət tələb edir.

Əmanət isə hakimiyyəti şəxsi mülkə çevirməyə imkan vermir.

 

Buna görə bu yazı dini məqalə deyil. Bu, Allah haqqında həqiqi biliyin mövhumata çevrilməsinə, Allahın adının insan hakimiyyətinə və şəxsi mənafeyə alət edilməsinə, ilahi elmin arxasında gizlənərək tüfeyli həyat sürənlərin legitimləşdirilməsinə qarşı Quranın öz meyarları ilə aparılan bir araşdırmadır.

 

Məsələ insanın dindar olub-olmaması deyil.

Məsələ haqq qarşısında hansı mövqedə dayanmasıdır.

 

Çünki insan Allahı nə qədər dərk edirsə, özünün Allah qarşısında nə qədər məsul olduğunu da bir o qədər dərk edir.

 

Allahı layiqincə dərk edən Ondan qorxar, Ondan qorxan haqqı gizlətməz, haqqı gizlətməyən ədalətdən ayrılmaz, ədalətdən ayrılmayan əmanətə xəyanət etməz, Allahın hökmünü dərk edən isə insan istəyini onun yerinə qoymaz.