Hz. Adəmdən Hz. Məhəmmədə qədər dəyişməyən İlahi həqiqət

 

İnsanlıq tarixində dinin çoxluğu haqqında təsəvvür geniş yayılıb. Yəhudilik, xristianlıq və İslam ayrı-ayrı “səmavi dinlər” kimi təqdim edilir; Hz. Musa, Hz. İsa və Hz. Məhəmməd isə guya müxtəlif dinlərin peyğəmbərləri kimi təsnif olunur. Lakin bu təsnifat Quranın öz dili ilə müqayisə edildikdə başqa mənzərə ortaya çıxır.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun növbəti məqaləsini təqdim edir.

 

Quranın verdiyi əsas hökm sadə və qətidir:

 

“Həqiqətən, Allah yanında din İslamdır.” Ali-İmran, 3:19

 

Bu cümlə dini çoxluğa deyil, dinin birliyinə işarə edir. Allahın yanında “dinlər” deyil, din vardır. İslam burada yalnız Hz. Məhəmmədin gətirdiyi tarixi dinin adı kimi başa düşülə bilməz. Çünki Quran Hz. İbrahim haqqında belə buyurur:

 

“İbrahim nə yəhudi idi, nə də xristian. Lakin o, hənif bir müsəlman idi və müşriklərdən də deyildi.” Ali-İmran, 3:67

 

Deməli, “müsəlman” anlayışı Hz. Məhəmməddən əvvəl də mövcud idi. İbrahim müsəlman idisə, İslam Hz. Məhəmmədlə yaranmış yeni din deyil.

 

Nuh da özünü həmin mövqedə təqdim edir:

 

“Mənə müsəlmanlardan olmaq əmr edilmişdir.” Yunus, 10:72

 

İsanın həvariləri də deyirlər:

 

“Biz Allaha iman gətirdik. Şahid ol ki, biz müsəlmanlarıq.” Ali-İmran, 3:52

 

Beləliklə, Quranın öz məntiqində İslam bir peyğəmbərin adı ilə başlayan din deyil. İslam Allahın insan üçün müəyyən etdiyi yoldur: Ona təslim olmaq, Ona şərik qoşmamaq və haqqı yaşamaq.

 

Peyğəmbərlər müxtəlifdir, din müxtəlif deyil

 

Quran bu həqiqəti daha da aydınlaşdırır:

 

“O, dindən Nuh üçün buyurduğunu, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya buyurduğumuzu sizin üçün də din olaraq buyurdu…” Şura, 42:13

 

Ayə dini ayrı-ayrı sistemlərə bölmür. Əksinə, Nuhdan başlayaraq Məhəmmədə qədər gələn vəhy xəttinin eyni İlahi dinə bağlı olduğunu göstərir.

 

Peyğəmbərlərin çoxluğu Allahın dininin çoxluğu demək deyil.

 

Peyğəmbərlər çoxdur, Allah, İlahi həqiqət və din birdir.

 

Bu səbəbdən Musa “yəhudiliyin”, İsa “xristianlığın”, Məhəmməd isə “məhəmmədiliyin” banisi deyil. Onların heç biri özündən ayrıca din yaratmayıb. Onlar Allahın göndərdiyi vəhyi insanlara çatdıran peyğəmbərlərdir.

 

Dinin parçalanması Allahdan deyil, insandan gəlir

 

Quranın ən mühüm xəbərdarlıqlarından biri də budur:

 

“Şübhəsiz ki, (Ya Rəsulum!) firqə-firqə olub dinini parçalayanlarla sənin heç bir əlaqən yoxdur. Onların işi Allaha qalmışdır.(Allah sonra onlara nə etdikləriuni bildirəcəkdir)” Ənam, 6:159

 

Burada məsələ xüsusilə diqqətəlayiqdir: din parçalanmır, insanlar dini parçalayırlar, firqələrə bölürlər. Deməli, sonradan yaranmış məzhəb və təriqətləri Allahın göndərdiyi dinin ayrı-ayrı formaları kimi təqdim etmək olmaz. Onlar insan tarixinin yaratdığı təsnifatlar və ayrılıqlardır.

 

Quranın ölçüsü isə belədir:

 

“Hamınız Allahın ipindən möhkəm yapışın və parçalanmayın.” Ali-İmran, 3:103

 

O halda “üç səmavi din” ifadəsi də Quranın öz təqdim etdiyi deyil. Quran Allahın göndərdiyi üç din haqqında danışmır. Əksinə:

 

“Həqiqətən, Allah yanında din İslamdır.” Ali-İmran, 3:19

 

Bu, dinin tarix boyu dəyişən adlar alması deyil, insanların eyni İlahi həqiqətə münasibətinin dəyişməsi məsələsidir.

 

İslam sonradan gələn din deyil

 

Hz. Məhəmmədin missiyasının mahiyyəti də burada aydınlaşır. O, insanlığa yeni Allah, yeni həqiqət və yeni din gətirmədi. Ondan əvvəlki peyğəmbərlərin də gətirdiyi eyni İlahi dinin davamını  çatdırdı və tamamladı.

 

Quran bunu belə ifadə edir:

 

“Allah Nuha buyurduğunu, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya buyurduğumuzu sizə din olaraq buyurdu…” Şura, 42:13

 

Bu baxımdan Məhəmməd peyğəmbərin gəlişi dinin başlanğıcı deyil, İslamın və peyğəmbərlik silsiləsinin tamamlanmasıdır.

 

İslam Adəmdən Məhəmmədə qədər uzanan İlahi xəttdir.

 

Nəticə

 

İnsanlıq tarixini “bir-birindən fərqli səmavi dinlərin tarixi” kimi oxumaq Quran həqiqətlərini əks etdirmir. Quranın göstərdiyi həqiqət isə belədir:

 

Allah bir din göndərib. O din İslamdır. Adəmdən Nuhadək, Nuhdan İbrahimə, İbrahimdən Musaya və İsaya, İsadan da Məhəmmədə qədər bu İlahi yol davam edib.

 

Peyğəmbərlərin adları dəyişib, Allah dəyişməyib.

Zamanlar dəyişib, həqiqət dəyişməyib.

İnsanlar dəyişib, İlahi yol dəyişməyib.

 

Ona görə İslam Hz. Məhəmmədlə başlayan din deyil.

 

İslam insanlığın ilk günündən mövcud olan İlahi həqiqətdir. Hz. Məhəmməd isə həmin həqiqətin davamçısı və son peyğəmbəridir.

 

Quranın bir cümləsi bütün bu həqiqəti bir kəlmə ilə tamamlayır:

 

“Kim İslamdan başqa bir din axtararsa, ondan heç vaxt qəbul edilməz.” Ali-İmran, 3:85

 

Din birdir — İslam.

Allah birdir.

Həqiqət birdir.

Peyğəmbərlər çoxdur, amma gətirdikləri ilahi yol birdir.

 

Əsas məsələ də budur:

 

İslam Hz. Məhəmmədlə başlayan yeni din deyil, Adəmdən Məhəmmədə qədər davam edən Allahın qoyduğu yoldur.

 

Həqiqət yaradılmır kəşf edilir

 

“Din birdir — İslam” həqiqətinə gəldikdə isə insan bu həqiqəti həmişə görə bilmir. Çünki həqiqətin mövcud olması ilə insanın onu dərk etməsi eyni şey deyil. Həqiqət insanın düşüncəsindən asılı olaraq yaranmır. İnsan onu qəbul etsə də, inkar etsə də, həqiqət öz həqiqətliyini saxlayır. İnsan yalnız ona verilmiş idrak vasitəsilə mövcud olanı görür, anlayır və adlandırır.

 

Quran insanın bu qabiliyyətinin mənşəyini də göstərir:

 

“O, insana bilmədiklərini öyrətdi.” Ələq, 96:5

 

Deməli, insanın bilməsi də öz-özünə yaranmış mütləq bir güc deyil. Bilmək qabiliyyəti insana verilmişdir.

 

Fitrət həqiqəti tanımaq qabiliyyətidir

 

İnsanın daxilində haqqı dərk etməyə yönəlmiş bir fitri imkan vardır:

 

“Üzünü Allahın fitrətinə — insanların onun üzərində yaradıldığı fitrətə tərəf tut.” Rum, 30:30

 

Fitrət insanın hazır cavablarla doğulması demək deyil. Fitrət həqiqəti axtarmaq və onu tanımaq qabiliyyətidir. Bu səbəbdən insanın qarşısında həqiqət olduğu halda onu görməməsi, həqiqətin yoxluğunu göstərmir. Bəzən insan həqiqətin qarşısında dayanır, lakin öz yaratdığı düşüncə qəlibləri onunla həqiqət arasına pərdə çəkir.

 

Məhz buna görə Quran insanı dəfələrlə düşünməyə, dərk etməyə, baxmağa və nəticə çıxarmağa çağırır.

 

Filosof həqiqəti yaratmır

 

Filosofun hikmətli fikri də bu baxımdan maraqlıdır. Filosof kainata yeni bir həqiqət əlavə etmir. O, mövcud olan həqiqət üzərində düşünür və onu dərk etdiyi qədər ifadə edir. Əgər bir filosof insan təbiəti haqqında doğru nəticəyə gəlirsə, o həqiqəti filosof yaratmayıb. Həmin həqiqət filosofdan əvvəl də mövcud idi. Filosof sadəcə onu görüb və sözə çevirib. Deməli, hikmət sahibinin böyüklüyü həqiqətin sahibi olmasında deyil, həqiqəti görmək qabiliyyətindədir.

 

Alim də qanunu yaratmır

 

Eyni həqiqət elmə də aiddir. Nyuton cazibə qanununu yaratmadı. Cazibə Nyutondan əvvəl də vardı. Faradey elektromaqnetizmi yaratmadı. Təbiətdəki elektromaqnit hadisələri ondan əvvəl də mövcud idi. Eynşteyn məkan-zaman münasibətini yaratmadı. O, təbiətdə mövcud olan qanunauyğunluğu daha dərindən kəşf etdi. Deməli Elm təbiəti yaratmır, təbiətdə mövcud olan qanunauyğunluğu aşkara çıxarır. İnsan kəşf etdikcə Allahın yaratdığı nizamın daha əvvəl görmədiyi bir tərəfini görür.

 

Quranın ifadəsi ilə:

 

“Sizə elmdən yalnız az bir şey verilmişdir.” İsra, 17:85

 

Bu ayə insan elminin nə qədər böyük görünməsinə baxmayaraq, mütləq olmadığını göstərir.

 

İnsan çox şey bilir. Amma bildiyi hər şey, bilmədiklərinin yanında yenə də bir damladır.

 

Elm dəryası və insanın damlası

 

Buradan çox dəqiq ifadəz meydana çıxır:

 

Allahın elmi sonsuz bir dəryadır. İnsanın əldə etdiyi elm isə həmin dəryadan dərk edə bildiyi bir damladır. Bu damla kiçik olduğu üçün dəyərsiz deyil. Əksinə, insanın bütün elmi, fəlsəfəsi, sənəti və mədəniyyəti həmin damlaların artması ilə yaranır. Lakin damlanı dəryanın özü hesab etmək təhlükəlidir.

 

İnsan bir həqiqəti kəşf edir və onu öz adı ilə tarixə yazır. Sonra başqa bir insan həmin həqiqətin daha dərin qatını kəşf edir. Beləliklə, insanın biliyi böyüyür, amma İlahi elm böyümür — çünki İlahi elm əvvəldən sonsuzdur.

 

Ən böyük yanlışlıq kəşfi yaradıcılıq hesab etməkdir

 

İnsan bəzən öz kəşfinə elə bağlanır ki, kəşf etdiyi həqiqətin özündən daha böyük olduğunu düşünməyə başlayır.

 

Halbuki insanın etdiyi budur:

 

Mövcud olanı görmək.

Gördüyünü dərk etmək.

Dərk etdiyini ifadə etmək.

İfadə etdiyini başqalarına ötürmək.

 

Həqiqətin özü isə insanın dilindən əvvəl də mövcud idi. Bu, fəlsəfəyə də, elmə də, dinə də aiddir.

 

Bəs insan niyə həqiqəti görə bilmir? Çünki insanın qarşısında həqiqətdən başqa öz yaratdığı təsəvvürlər ona mane olur. Adət, qorxu, kor-koranə itaət, mənfəət, şöhrət, təəssüb və hazır qəliblər insanın gördüyünü görməsinə - dərk etməsinə mane ola bilər.

 

Bu halda problem həqiqətdə deyil. Gözün qarşısında həqiqət var, amma baxışın qarşısında pərdə var.

 

Quranın insanı düşünməyə çağırmasının mənası da budur. İnsan yalnız eşitməklə kifayətlənməməli, görməli, düşünməli və dərk etməlidir. Çünki Allahın yaratdığı aləm də, nazil etdiyi vəhy də insanın qarşısında düşünüləcək bir həqiqət kimi dayanır.

 

Din də insanın ixtirası deyil

 

Əgər həqiqət insan tərəfindən yaradılmırsa, Allahın dini də insan tərəfindən yaradılmış ola bilməz. Allahın dini birdir — İslamdır. Peyğəmbərlər onu yaratmayıblar. Onlar onu insanlara çatdırıblar.

 

Filosof Allahın hikmətindən dərk etdiyi həqiqəti ifadə edir.

Alim Allahın yaratdığı kainatdakı qanunauyğunluğu kəşf edir.

Peyğəmbər isə Allahın vəhy etdiyi həqiqəti insanlara çatdırır.

 

Beləliklə, bunların hamısının əsasında eyni həqiqət dayanır. Həqiqət insanın mülkü deyil. İnsan həqiqəti dərk etdiyi qədər anlayır.

 

Nəticə

 

İnsanlığın intellektual inkişafı həqiqətin dəyişməsi deyil, insanın həqiqəti getdikcə daha dərindən dərk etməsidir.

 

Filosofun hikməti, alimin kəşfi, mütəfəkkirin düşüncəsi — əgər həqiqətə uyğundursa — insan ağlının özündən yaranmış mütləq həqiqətlər deyil.

 

Onlar insana verilmiş fitrət və idrak vasitəsilə Allahın yaratdığı həqiqətdən aşkar edilən damlalardır.

 

Ona görə:

 

Həqiqət yaradılmır — aşkar edilir.

Elm yaradılmır — kəşf edilir.

Hikmət yaradılmır — dərk edilir.

İlahi həqiqət dəyişmir — insanın onu dərk etməsi dərinləşir.

 

Və insanın ən böyük vəzifəsi özünü həqiqətin sahibi hesab etmək deyil, həqiqətin qarşısındakı pərdələri aradan qaldırmaqdır.

 

Çünki Allahın elmi sonsuz dəryadır; insanın elmi isə həmin dəryadan ona verilmiş bir damladır.

 

Allah həqiqətin mənbəyidir, insan isə onu dərk edən varlıqdır.